Кіріспе
1864 жылы Федор Достоевскийдің "Жер астынан жазбалар" романы (Реформаға дейінгі орыс тілінде: Записки изъ подполья; Реформадан кейінгі орыс тілінде: Lang ru; сондай-ақ Жер астынан жазбалар немесе Жер астынан хаттар деп аударылады) – Федор Достоевскийдің 1864 жылы "Эпоха" журналында алғаш рет жарияланған повесі. Бұл "әзірлеме" түріндегі бірінші тұлға баяндамасы. Шығарма бастапқыда Достоевский "Эпоха" журналында "Қиындық" деген атпен жариялауды жоспарлаған. Повесть Санкт-Петербургте тұратын зейнеткер мемлекеттік қызметші, ащы, оқшауланған, аты-жөні аталмаған баяндаушының (сыншылар көбінесе Underground Man деп атайды) естеліктерінен алынған үзінді ретінде ұсынылады. Повестің бірінші бөлігі монолог нысанында болғанымен, баяндаушының оқырманға арнаған сөйлеуі өте диалогтық. Михаил Бахтиннің сөзінше, Underground Man-нің мойындауында "монологиялық тұрғыдан берік, ажыратылмаған бірде-бір сөз жоқ". Жер асты адамының әрбір сөзі басқа біреудің сөздерін күтеді, ол онымен үздіксіз ішкі тартысқа түседі. Underground Man қазіргі орыс философиясын, әсіресе Николай Чернышевскийдің "Не істеу керек?" еңбегін сынап тұр. Жалпы алғанда, бұл шығарманы детерминизмге қарсы шабуыл және қарсылық ретінде қарастыруға болады: адамның тұлғасы мен еркіндігін қоса, барлық нәрсені табиғат, ғылым және математика заңдарымен түсіндіруге болатын идея.
Notes from Underground (pre reform Russian: Записки изъ подполья; post reform Russian: Lang ru; also translated as Notes from the Underground or Letters from the Underworld) is a novella by Fyodor Dostoevsky first published in the journal Epoch in 1864. It is a first person narrative in the form of a "confession". The work was originally announced by Dostoevsky in Epoch under the title "A Confession". The novella presents itself as an excerpt from the memoirs of a bitter, isolated, unnamed narrator (generally referred to by critics as the Underground Man), who is a retired civil servant living in St. Petersburg. Although the first part of the novella has the form of a monologue, the narrator's form of address to his reader is acutely dialogized. According to Mikhail Bakhtin, in the Underground Man's confession "there is literally not a single monologically firm, undissociated word". The Underground Man's every word anticipates the words of an other, with whom he enters into an obsessive internal polemic. The Underground Man attacks contemporary Russian philosophy, especially Nikolay Chernyshevsky's What Is to Be Done? More generally, the work can be viewed as an attack on and rebellion against determinism: the idea that everything, including the human personality and will, can be reduced to the laws of nature, science and mathematics.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Новелла екі бөлімге бөлінген. Бірінші бөлімнің – "Жер асты" – атауына Достоевский түсіндірме берген, онда "Жазбалардың" авторының кейпі және "үзінділердің" мәні талқыланады.
2-бөлім: "Сұңқыр қар туралы"
2-бөлімнің атауы сыншы Павел Анненковтың "сулы жауын мен ылғал қар" Петербургтегі Табиғи мектептің жазушыларына өте қажет болды деген байқауына сілтеме жасайды. Атауынан кейін Некрасовтың "Қаршылықтың қараңғылығынан шыққанда" өлеңінің ашылу жолдарын қамтитын эпиграф бар. Цитатаны эллипсис және "Т.с.с.с.с.с". сөздері үзіп тастайды. Екінші бөлімде он бөлімнен тұрады, онда баяндаушының өміріндегі кейбір оқиғалар баяндалады. Ол өзінің өзіндік саналы, айтыс стилін жалғастыра отырып, оның мойындау тақырыптары қазір анекдоттық түрде дамытылады. Бірінші бөлімде "Жер асты адамының" бір рет оны пабта қорлаған офицерге деген құмарлығы туралы айтылады. Бұл офицер оның қасынан жиі өтіп кетеді, бірақ оның бар екеніне көз жеткізбейді. Ол полиция қызметкерін көшеде көріп, кек алудың жолдарын ойлайды, ақырында қымбат пальто сатып алу үшін ақша қарызға алады және өз теңдігін растау үшін полиция қызметкеріне әдейі соқтығысады. Алайда, жер астындағы адамның таңғалуы, офицердің бұл оқиғаның орын алғанын байқамағаны сияқты. II-V бөлімдерінде бұрынғы мектеп достарымен бірге қаладан көшіріліп бара жатқан бір досымызбен қоштасу үшін кешкі асқа қатысты. Жас кезінде Underground Man оларды жек көретін, бірақ Симоновқа кездейсоқ сапардан кейін олармен белгіленген жерде кездесуге шешім қабылдайды. Олар оған сағат бес емес, алтыға ауыстырылғанын айтпай, ертерек келеді. Ол қысқа уақыттан кейін төрт адаммен айтысып, қоғамға деген жеккөрушілігін жариялап, оларды оның символы ретінде қолданады. Ақырында олар жасырын жезөкшеханаға барады, ал жер астындағы адам ашу-ызасына кенеліп, Зверковпен біржола бетпе-бет келуге еріп кетеді, ол ұрылса да, ұрылмаса да. Ол жезөкшеханаға келгенде Зверков пен басқалар зейнеткерлік жасқа толған, сонда да сойқышыл әйелдер басқа бөлмелерге көшіп кеткен. Содан кейін ол Лиза деген жас жезөкшеге кездеседі. Қалған бөлімдер Лизамен кездесуі мен оның салдарымен айналысады. Тарих Лиза мен Жер асты адамының бірге түнекте тыныш жатқандарына тоқталады. Жер астындағы адам Лизаға өзінің болашағы туралы бейнемен кездеседі, ол алдымен қозғалмайды, бірақ жеке утопиялық арманына қарсы шыққаннан кейін (Бірінші бөлімдегі Кристалл сарайының мазағына салынуы сияқты), ол ақырында өзінің жағдайының қиындықтарын түсінеді және ол баяу пайдасыз болып, одан әрі төмендеп, ешкім оны қаламайтын уақытқа дейін. Осындай қорқынышты өлімді ойлау оны өзінің орнын түсінуге мәжбүр етеді, содан кейін ол өзін жер астындағы адамның қоғамның бүлдіруші табиғатын түсінуінің әсерлі тұжырымдамасына таңғалады. Ол оған мекенжайын беріп, кетеді. Кейіннен ол өзінің құлдығымен айтысып жатқанда, ол өзінің қираған пәтеріне келіп, оған "батыр" болып көрінгеннен кейін, ол шынымен де келеді деп қорқады. Содан кейін ол оны қарғайды және оған айтқандарының бәрін алып тастап, оған күлді және оның бақытсыз жағдайы туралы шындықты қайталады. Ол өзін-өзі сынға ала бастайды және өзінің кедейлігінен қорқатынын және жағдайынан ұялатынын айтады. Лиза оның қаншалықты аяулы екенін түсінеді және оны жұмсақ құшақтап алады. Жер астындағы адам: "Олар маған жол бермейді, мен жақсы бола алмаймын!" деп айқайлайды. Осыдан кейін де ол оған өте жаман әрекет жасайды, ал ол кетер алдында оның қолына бес рубльдік ақшаны салып береді, оны ол үстелге лақтырады (Бұл Underground Man Лизамен жыныстық қатынасқа түскенін және бұл ақша төлем екенін білдіреді). Ол қызды көшеге шыққан кезде ұстауға тырысады, бірақ оны таба алмайды және одан ешқашан естімейді. Ол жүрегіндегі қайғыны "ақылға қонымды қиялдармен" тоқтатуға тырысады. "Бұл жақсы емес пе, жақсы бола ма? Бұл - ең қатты, ең ауыр сезім! Ертең ғана оның жан дүниесін арамдап, жүрегін қажытқан болар едім. Бірақ қазір қорлау ешқашан өшпейді, оны күтіп тұрған лас нәрсе қаншалықты жек көрінетін болса да, қорлау оны көтереді, оны тазартады Ол осы сәтті еске түсіргенде оны бақытсыз етеді, ол туралы ойлағанда, бірінші бөлімдегі шындықты тағы да дәлелдейді. Соңғы сөйлемдер бірінші бөлімде қарастырылған кейбір тақырыптарды еске түсіреді және ол оқырманға тікелей былай дейді: "Мен өмірде сіз тіпті жартысын да алып жүруге батылы бармаған нәрсені тек қана шектен тыс деңгейге жеткіздім. 2-бөлімнің соңында Достоевский "автордың" өзін ұстай алмайтынын және жазуды жалғастырғанын, бірақ "бұл жерде тоқтап қалуымыз мүмкін деп ойлаймыз" деген қосымша редакциялық жазбаны қосады.
At the end of Part 2, a further editorial note is added by Dostoevsky, indicating that the 'author' couldn't help himself and kept writing, but that "it seems to us that we might as well stop here".
Тақырыптар мен контекст
"Жер асты адамының" баяндауы идеологиялық сілтемелерге және сол кезеңдегі саяси ахуалға қатысты күрделі әңгімелерге толы. Достоевский өзінің көркем шығармаларын идеологиялық тартыстың құралы ретінде пайдаланып, заманының идеологияларына, әсіресе нигилизм мен рационалды эгоизмге қарсы тұрады. 2-бөлімде, Жер асты адамының Лизаға қараңғыда айтқан сыны мен оның жауабы осындай тартыстың мысалы болып табылады. Лиза қоғамда сәтті өмір сүру арманына жету үшін өзінің жезөкше үйінің қатарында аман қалып, жоғарылай алатынына сенеді. Алайда, Жер асты адамының сөзінде атап өткендей, мұндай армандар тек қана қалыптасқан қоғамдық жүйелерге ғана емес, сонымен қатар адамзаттың сыбайлас жемқорлыққа және иррационалдыққа жол бермейтін қабілетіне деген утопиялық сенімге негізделген. 1-бөлімде айтылған Жер асты адамының бейшаралықтан ләззат алуы және медициналық көмек алудан бас тартуы – идеалданған рационалдылықтың адамзаттың қараңғы және иррационалды жағын ескермеудегі кемшіліктерінің мысалы. "Тас қабырға" – повестьтегі маңызды символдардың бірі, ол адам мен оның бостандығына қарсы тұратын табиғат заңдарының барлық кедергілерін бейнелейді. Қарапайым тілмен айтқанда, екі плюс екі төртке тең деген қағида Жер асты адамын ашуландырады, себебі ол екі плюс екі беске тең деуге еркіндік алғысы келеді, бірақ табиғат заңдарының "тас қабырғасы" оның және оның еркін таңдау құқығының алдында тұр.
Саяси ахуал
1860 жылдары Ресей Батыс Еуропаның идеялары мен мәдениетін үдемелі қарқынмен сіңіре бастады, бұл жергілікті тұрақсыз жағдайды күшейтті. Әсіресе, патшалықтың жалпы қайта құрылуымен бірге революциялық қозғалыс белсенділігі арта түсті, либералдық реформалар, салмақты автократия тарапынан жүзеге асырылып, саясат пен азаматтық қоғамдағы шиеленісті одан әрі арттырды. Ресейдің көптеген зиялылары бір жағынан батыстықтармен, екінші жағынан славянофилдермен пікірсайысқа түсіп, Ресейдің әлеуметтік шындығын шешу үшін Батыс реформаларын қабылдауды немесе панславяндық дәстүрлерді жандандыруды қолдады. 1861 жылы патша Александр шаруаларды азат еткенімен, Ресей әлі де ортағасырлықтан кейінгі, дәстүрлі шаруа қоғамы болып қала берді. «Жер астынан жазбалар» жазылған кезде діни философия және түрлі «ағартушылық» утопиялық идеялар талқылау ортасындағы зиялық күшті қозғалысқа айналды. Бұл туынды – утопиялық қоғамға идеологиялық ұмтылыстың кең ауқымды салдарына қатысты сын және оны түсіну әдісі. Утопизм көбінесе қоғамның ұжымдық арманымен байланысты, бірақ «Жер астынан» кейіпкерін алаңдататыны – осы ұжымдық идеяның өзі. «Жер астынан» кейіпкерінің айтуынша, адамдар әрқашан ұжымдық түрде таңылған жұмақ идеясына қарсы шығады; «Кристалл сарай» сияқты утопиялық бейне адамзаттың ішкі иррационалдығы салдарынан сәтсіздікке ұшырайды.
Жазу стилі
Роман бірінші тұлғада жазылғанмен, "мен" шын мәнінде ашылмайды. Синтаксис кейде "көп қабатты" сияқты көрінеді; сөйлемнің басында әдетте тақырып пен етістік келеді, ал кейін баяндаушының ойларының тереңдігіне енбей, толықтырылады. Баяндаушы көптеген ойларын қайталайды. 11-тарауда баяндаушы өзінің айналасындағылардан кемшілігін айтады және адамдарды тыңдауды "еден астындағы жарықтан тыңдау" сияқты деп сипаттайды. "Андерграунд" сөзі ағылшыл тіліне дұрыс аудармаудың нәтижесінде пайда болған. Одан жақсы аударма – жыртқыштар мен жәндіктердің тұратын, бірақ адамға сыймайтын жер асты кеңістігі. Орыс халық фольклорында бұл жер зұлым рухтар мекендейтін орын деп есептеледі.