Кіріспе

Остап Бендер – Илья Ильф пен Евгений Петровтың "Он екі орындық" (1928) және "Кішкентай алтын бұзау" (1931) романдарының басты антигеройлік кейіпкері. Роман пікарестік жанрға жатады, бұл жанр бұрын орыс әдебиетінде сирек кездесетін. "Он екі орындық" романында ол өзін Остап Сүлеймен Берта Мария Бендер Бей деп атаса, "Кішкентай алтын бұзау" романында Бендер Задунайский деп таныстырды, ал оның серіктерінің бірі оны Остап Ибрагимович деп атады. Бендер – тартымды, тапқыр, энергияға толы алаяқ, заң шегінде әрекет етеді ("Бендер халықты ақшасынан айырудың 400 шамалы заңды жолын білген"); оның "Ұлы комбинатор" аты орыс тілінде қанаттанған сөз болды. Оның оқиғалары кеңес кезінде де, қазіргі Ресейде де оқырмандарға ұнады. Кеңес одағы ыдырағаннан кейін Бендердің бейнесі алаяқтан кәсіпкерге дейін көтерілді. Оның ескерткіштерін бірнеше қалада кездестіруге болады, ал туған қаласы Одессада оған арналған ескерткіш тақта орнатылды.

Көріністер

"Он екі орындық" 1928 жылдың қаңтарында жарық көрді. Бірінші романда Остап Бендер он екі аталатын орындықтардың бірінде жасырылған алмастарды іздейді. Оқиға 1927 жылы Жаңа экономикалық саясат кезеңінде Совет Одағында өрбиді. Романның соңында Бендерді серіктесі Ипполит Матвеевич Воробьянинов өлтіреді, ол қазынаны мақсатына жеткенде бөліскімді демейді. 1931 жылы жарық көрген екінші романда, "Алтын бұқаша", Бендер тірі екенін айтады, себебі "дәрігерлер жартылай өмірімді сақтап қалды", – дейді ол. Ильф және Петров кейіпкердің өлімін кері күшпен жойды. Бұл кітап Совет өмірінің белгілі бір аспектілерін сатиралық тұрғыдан кеңінен көрсетеді. Мұнда Бендер Советтің жер асты мультимиллионері Кореиконың соңынан жүреді, оның байлығынан бөлік алып, осылайша зор қалта жасауға үміттенеді. Бендер ақша табады, бірақ оны КСРО-да жұмсай алмайтынын жақсы біледі. Ол елден қашуға тырысып, Румыния шекарасын өту кезінде оны жоғалтады. Роман негізінде бірнеше фильм түсірілді; "Он екі орындық" фильмдерінің адаптациясын және "Алтын бұқаша" фильмдерінің адаптациясын қараңыз. Жылдар бойы бұл рөлді экранда Франк Лангелла ("Он екі орындық", 1970), Арчил Гомияшвили ("Он екі орындық", 1971), Андрей Миронов (актер) ("Он екі орындық", 1976), Сергей Юрский ("Алтын бұқаша", 1968), Олег Меншиков ("Алтын бұқаша", 2006) және тағы басқалар ойнады.

Кейіпкер

Остап Бендердің тегі құпия; ол тек әкесінің «түрік азаматы», анасының «контесса және еңбексіз кіріс алған» әйел болғанын және толық атының Остап Сулейман Берта Мария Бендер Бей (Остап Сулейман Берта Мария Бендер Бей) екенін айтады. М. Одесский мен Д. Фельдманның Ильф пен Петровтың толық шығармаларына жазған түсіндірмелерінде бұл сөз тіркесі оның Новороссиядағы, көбінесе Одессадағы еврей тегінен болуына меңзеу ретінде түсіндіріледі. Олардың кейбіреулері, мысалы, Юлиус Мартов, дискриминациядан және әскери қызметке шақырудан қашу үшін түрік азаматтығын алған. Шын мәнінде, олардың арасында түрік азаматтығын алғандар болды. «Алтын бұзау» романында Остап Бендер «Бендер Задунайский» («Бендер Транс-Дунай», сөзбе-сөз: «Дунай арғы бетіндегі Бендер») және «Остап Ибрагимович» (Остап Ибрагимович, мұнда «Ибрагимович» – «Ибрагимнің ұлы» деген мағына беретін атау) деп те аталады. Бендер қаласы мен Дунай өзені тарихи және географиялық тұрғыдан Одесса қаласына және бұрынғы Осман (түрік) империясына жақын орналасқан. Бендер «арман қаласы» Рио-де-Жанейроға саяхаттауды армандайды, бірақ осы құштарлықтың бекер екенін мойындайды. Бендердің прототипі болуы мүмкін бірнеше адам бар, ең танымалдарының бірі – Остап (Осип) Шор (1899–1978), авторлардың досы, ол жастығын Одессада алаяқтықпен ақша табумен және кейін – Чека инспекторы болып жұмыс істеумен өткізген. Ол керемет әңгімеші болған және оның көптеген әңгімелері Остап Бендердің шытырман оқиғаларына ұқсас. Роман идеясын ойлап тапқан (және оған арналған) Валентин Катаев тағы бір прототип ретінде қарастырылады; ол да өмірін қаһармандықпен өткізген және әдеби алдаушы ретінде танымал болған, Осип Шордың өмірбаянына көптеген жаңалықтар қосып, оқырмандардың «нағыз комбинатор» деген көзқарасына сай келетіндей еткен. Тағы бір ықпалды тұлға – Михаил Булгаковтың «Зойканың пәтері» пьесасындағы Александр Аметистов кейіпкері, ол «Он екі орындық» романы жазыла бастағанға дейін, 1926 жылы жазылып, қойылған. Ол да көптеген есімдері мен қызметтері бар сәнді алаяқ, көптеген қазіргі зерттеушілер оны тікелей шабыт көзі деп санайды, тіпті кейбіреулері екі романды да Булгаковтың жазғанын айтады.