Кіріспе

Айн Рэндтің романы "Біз тіріміз" – орыс-американдық жазушы Айн Рэндтің алғашқы романы. Бұл роман революциядан кейінгі Ресейдегі өмір туралы айтады және Рэндтің коммунизмге қарсы тұңғыш күресі болды. Рэнд кіріспе сөзінде "Біз тіріміз" өзінің өмірбаянын жазуға ең жақын болған туынды екенін айтады. Рэнд романды 1934 жылы аяқтады, бірақ Macmillan Publishing баспасы 1936 жылы жариялағанға дейін бірнеше баспагер одан бас тартты. Одан бері үш миллионнан астам данасы сатылды.

Сюжет

Бұл оқиға 1922-1925 жылдары революциядан кейінгі Ресейде орын алады. Кира Аргунова - ертегі кейіпкері, буржуазиялық отбасының кіші қызы. Тәуелсіз жан, оған сай келетін ерік-жігерге ие, ол отбасының немесе жаңадан пайда болған Кеңес мемлекетінің оны қалыпқа салуға тырысуын жоққа шығарады. Әңгіменің басында Кира отбасымен бірге Петроградқа қайта оралады. Кираның әкесі тоқыма фабрикасының иесі болған, ол тәркіленіп, мемлекет меншігіне берілді. Қызыл Армияның жеңістерінен кейін бұрынғы иеліктерін қайтарып алу үмітін жоғалтқан отбасы тіршілік ету үшін қалаға оралады. Олар үйлері де тартып алынып, бірнеше отбасы үшін тұрғын үйге айналдырылғанын біледі. Кейін Кираның отбасы баспана табады, Кираның әкесі текстиль дүкенін ашуға рұқсат алады, бұл оның бұрынғы фирмасының көлеңкесі ғана. Өмір өте қиын, тұрмыс деңгейі төмен, шаршаған азаматтар азық-түлік пен отынға ұзақ кезек күтуде. Кейбір күш-жігермен Кира өзінің еңбек кітабын алуға тырысады, бұл оған оқуға және жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Кира сонымен қатар Технологиялық институтқа оқуға түседі, онда ол инженер болу арманын жүзеге асыруға ұмтылады. Институтта Кира идеалист коммунист және ГПУ (совет құпия полициясы) офицері Андрей Тагановпен танысады. Екі елдің саяси көзқарастары әртүрлі болғанымен, олар бір-біріне деген құрмет пен құрметті бөлісіп, достар болады. Кездейсоқ кездескен Кира Лео Коваленскиймен кездеседі, ол еркін рухты тартымды адам. Бұл Кира үшін бірінші көріністегі махаббат, ол өзін Леоға тастайды, ол бастапқыда оны жезөкше деп санайды. Ол қызға қатты қызығады және онымен қайта кездесетінін уәде етеді. Кира мен Леоның үмітсіз өмірлері мен мемлекет оларға жүктеген нәрселерге қайшы келетін сенімдері арқылы біріктірілгені көрінеді. Бірнеше кездесуден кейін, өмірлерінің жағдайына деген терең жеккөрушілігін бөліскенде, екеуі бірге елден қашуды жоспарлайды. Кира мен Лео елден қашуға тырысқанда ұсталады, бірақ революциядан бұрын Леоның әкесімен танысқан ГПУ офицерінің көмегімен қамауға алынбайды. Кира ата-анасының үйінен шығып, Леоның үйіне көшіп келеді. Ол Технологиялық институттың буржуазияға байланысты барлық студенттерді тазалау нәтижесінде шығарылады және ол жұмысынан да айырылады. Басында қызу және құмар болған Кира мен Лео арасындағы қарым-қатынас қиындықтар мен әртүрлі реакциялардың салмағы астында нашарлай бастайды. Кира өзінің идеялары мен ұмтылыстарын тірі ұстайды, бірақ ол өзін оған қарсы шығатын күшті сезіне бастағанша жүйемен бірге жүруге шешім қабылдайды. Ал Арслан болса, баяу-ақ көңілсіз болып, күйзеліске ұшырайды. Ол туберкулезбен ауырады да, оны санаторийде емдеуге жібереді. Кираның емделуді қаржыландыруға тырысуы сәтсіз аяқталады, ал билік өкілдеріне мемлекеттік көмек алу туралы өтініші құлаққа сай емес. Кираның Леомен қарым-қатынасы дамыған сайын, Андреймен қарым-қатынасы да дамып келеді. Саяси айырмашылықтарға қарамастан, ол Андрейді өзінің ең жақын ойлары мен көзқарастарын талқылай алатын жалғыз адам деп санайды. Андрейдің Кираға деген сүйіспеншілігі мен құрметін бірте-бірте махаббатқа айналдырады. Ол Кираға өзінің сүйіспеншілігін мойындағанда, ол қорқып, бірақ үмітсіз, сондықтан Андрейге деген махаббатын жалғандайды және оның сүйіктісі болуға келіседі. Ол Леоның емделуіне Андрейдің ақшасын жұмсайды. Лео туберкулезден сауығып, сау болып оралады, бірақ ол өзгерген адам. Ол қара нарықта сауда жасау үшін азық-түлік дүкенін ашады, ГПУ офицеріне басқа жаққа қарауға пара береді. Коммунистік мемлекетке зиян келтіретін сыбайлас жемқорлық туралы алаңдайтын Андрей дүкенді тергей бастайды. Ол Леоны тұтқындап, Кираның Леомен жасырын бірге өмір сүріп жатқанын біледі. Жеке қарым-қатынасы мен саяси идеалдарынан көңілі қалған Андрей Леоның босатылуын қамтамасыз етеді және көп ұзамай өзін-өзі өлтіреді. Кира, мүмкін, оның мемлекеттік жерлеу рәсіміне келген жалғыз шынайы аза тұтқан адам, оны өлтірген бе деп ойлайды. Адалдық сезімін жоғалтқан Лео Кираны тастап, жиголо ретінде жаңа өмір бастайды. Лео кеткеннен кейін Кира шекарадан өту үшін соңғы рет әрекет жасайды. Ол азаттыққа жету жолында шекарашыдан оқ жетіп, қаза табады.

Өмірбаян

Айн Рэнд 1905 жылы Ресей империясының сол кездегі астанасы Санкт-Петербургте дүниеге келді. Оның отбасы буржуазиялық болды, ал 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін олардың мүлігі большевиктер үкіметімен тартып алынды. Рэндтің қатаң коммунизмге қарсы көзқарастары оның қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық тудырды, сондықтан оның отбасы 1926 жылы АҚШ-қа эмиграция жасауына көмектесті. Ол Голливудқа көшіп, кіші сценарист болып жұмысқа орналасты және басқа да жазу жобаларымен айналысты. 1929 жылы ол "Ауа өткізбейтін: Қызыл Ресей романы" деген жұмыс атауымен роман жаза бастады; ол кеңестік Одақтағы 1920-ші жылдардағы өмірді бейнелеу үшін өзінің тәжірибесіне сүйенді және кеңес үкіметі мен коммунистік идеологияны сынады.

Бастапқы жарияланым

Роман алғаш рет 1934 жылы аяқталды. Х.Л. Менкеннің қолдауына қарамастан, ол оны "шын мәнінде тамаша туынды" деп бағалағанмен, 1935 жылдың қыркүйегіне дейін бірнеше баспагерлер одан бас тартты. Содан кейін Макмиллан баспасының өкілі Джордж Платт Бретт оны басып шығуға келісті. Бреттің бұл шешімі Макмиллан ішінде пікір қақтығысына әкелді. Америка Коммунистік партиясының мүшесі, редактор Гранвилл Хикс Рэндтің романын жариялауға қарсы болды. Рэнд кейіннен Брет романның пайда табуына күмәнданып, бірақ оның жарыққа шығуы керек деп ойлағанын айтты. Романның алғашқы басылымы 1936 жылдың 7 сәуірінде жарық көрді. Рэндтің алғашқы американдық басылымнан алған авторлық гонорары 100 долларға тең болды. 1937 жылдың қаңтарында Касселл баспасынан британдық нұсқасы шықты, сондай-ақ Дания мен Италияда да басылымдары жарық көрді. Бұл басылымдар американдық нұсқадан жақсы сатылып, 1940 жылдарға дейін табалдырынан шығармады.

Қайта қаралған басылым

1957 жылы Рэндтің «Атлас күрес» романы Random House баспасының бестселлеріне айналды. Оның табысы оларды 1959 жылы «Біз тіріміз» кітабын қайта басып шығаруға ынталандырды. Жаңа басылымға дайындалу үшін Рэнд мәтінге бірқатар өзгерістер енгізді. Рэнд қайта қарастырылған басылымның алғы сөзінде: «Қысқасы, барлық өзгерістер редактуралық түзетулер ғана» деп мәлімдеді. Рэндтің бұл сөзіне қарамастан, кейбір өзгерістер философиялық маңызы бар деп есептеледі. Бірінші басылымда Кира Андрейге: «Мен сіздің идеалдарыңызды жек көремін. Сіздің әдістеріңізге қызығамын», – деген еді. Екінші басылымда бұл сөздер «Мен сіздің идеалдарыңызды жек көремін» деп қысқартылды. Бірнеше беттен кейін Кира Андрейге: «Сіздің халықтарыңыз аяқ астына таптауға болатын лайдан басқа не, лайық болғандарға күйдіруге болатын отыннан басқа не?» – деді. Рэндтің түзетуінде бұл сөйлем алынып тасталды. Осы және басқа да түзетулердің маңыздылығы талқыланды. Рэнд зерттеушісі Мими Райзел Гладштейн: «Ол түзетулердің минималды болғанын айтады. Екі басылымды оқыған кейбір оқырмандар оның «минималды» деген анықтамасын күмәндандырды», – деді. Рональд Мерриллдің сөзіне қарағанда, бірінші басылымда Кира «Фридрих Ницшенің этикалық ұстанымын мүмкіндігінше нақты түрде қабылдайды». Рэнд «Шығанақ» романын жариялаған кезде Ницшеден бас тартып үлгерген еді. Канадалық жазушы Барбара Бранден: «Кейбір оқырмандары осы және осыған ұқсас өзгерістерді байқағанда алаңдады», – деді, бірақ «Ницшеден айырмашылығы, ол жоғары тұрған адамның өз мақсатына жету үшін физикалық күш қолдану құқығына ие деген пікірді кешірімсіз аморальдық деп санады», – деп мәлімдеді. Роберт Мейхью: «Біз бұл үзінділер Айн Рэндтің дамуындағы ерте Ницшелік кезеңнің нақты дәлелі деп асығыс қорытынды жасауымыз керек емес, себебі мұндай тіл қатаң метафоралық болуы мүмкін (тіпті Ницшеге деген ерте қызығушылықтың нәтижесі болса да)», – деп ескертті. Сьюзан Лав Браун: «Мейхью Рэндтің өзгеруін жоққа шығаруын қорғайды және Рэндтің өзі қателігін мойндап, түзеткенін жасырады», – деп қарсылық білдірді. Бүгінде «Біз тіріміз» романының көбінесе екінші басылымы оқылады. Бірінші басылым сирек кездеседі, ал екіншісі үш миллионнан астам данада сатылды. «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі рецензиясында Харольд Штраус Рэндтің «жақсы повестеу шеберлігі» бар екенін, бірақ романның «советтерге қарсы үгіт-насихаттың талаптарына құлшаңдықпен бейімделгенін» айтты. Kirkus Reviews оны Кеңес Одағындағы өмірдің «жоғары сапалы» бейнесі деп сипаттады. Брюс Каттон «Күнделікті кітап» бағанасында оны революцияның орта тапқа тигізген зиянды әсері туралы «трагикалық оқиға» деп атады. Этель Локвуд оны кеңес саясатының әсерін реалистік түрде көрсетуші кітап ретінде ұсынды, бірақ ол «көкпек» немесе «континенттік жыныстық қатынастарға» дайын емес адамдар үшін емес екенін ескертті. Кітап Австралияда жарық көрген кезде, ол бірнеше оң пікірлерге ие болды. Австралиялық «Women's Weekly» журналының редакторы Лесли Хейлен романды «өте жанды, адамгершілікке толы және толық қанағаттандыратын» деп сипаттап, оның Ресей өмірін жақтамай суреттегенін айтты. «Barrier Miner» газетінде бұл «күлкілі» және «әсерлі» екені, ал бұл ешқандай пропаганда емес екені жазылған. «Wodonga and Towong Sentinel» газетінде бұл «оқырманға ешқандай алдын ала пікір ұстатпастан Ресейді жан-жақты көрсететін» «жақсы оқиға» деп аталды. Рэнд зерттеушісі Мими Райзел Гладштейн оны өзінің кейінгі екі романымен салыстырып, «Бұл «Шығанақ» немесе «Атлас күрес» романдарының күшіне жете алмайды, бірақ «Біз тіріміз» қызықты кейіпкерлер туралы тартымды оқиға болып табылады», – деді. Әдебиет профессоры Шошана Милграм романның тақырыптарын Рэндтің 1938 жылғы «Аннтем» повесімен байланыстырып, екеуінің де индивидуализм және «Мен» сөзіне қатысты екенін айтты, ал «Аннтем» романының басты кейіпкері «Тәуелсіздік 5 3000» Кираны еске салады, екеуі де «күшті және қарсыласатын» әйелдер, олар өздерінің еркек кейіпкерлеріне мойынсұнады. Тарихшы Джеймс Бейкер оны «насихаттаушылық» және «күлкілі емес, тәлімдік» деп сипаттады.

Ойнаңыз

Роман жарық көргеннен кейін көп ұзамай Рэнд Бродвей продюсері Жером Майермен пьесаны театрға қою туралы келіссөздер бастады. Рэнд сценарийін жазды, бірақ Майердің қаржыландыруы сәтсіз аяқталды. Бірнеше жыл өткен соң, ол Джордж Эбботты пьесаны өндіруге қызықтыра алды. Хелен Крейг Кираның басты рөлін, Джон Эмери Леоның, ал Дин Джаггер Андрейдің рөлін ойнады. Пьеса 1940 жылдың 13 ақпанында Билтмор театрында "Жеңілмегендер" деген атпен көрсетілді, бірақ жаман сын-пикирлерден кейін бес күннен соң жабылды. Рэндтің өмірінде пьеса жарияланбады. 2014 жылы Палгрейв Макмиллан Роберт Мейхью өңдеген соңғы сценарий мен одан бұрынғы нұсқасы бар жинақты шығарды.

Фильм

1937 жылы «Біз тіріміз» кітабы итальян тілінде жарық көрді. Рэндтің рұқсатысыз 1942 жылы итальяндық фильм ретінде екі бөлімге бөлініп, «Noi Vivi» («Біз тіріміз») және «Addio Kira» («Қош, Кира») деп аталды. Фильмдерді Goffredo Alessandrini «Scalera Films of Rome» компаниясы үшін түсірді, ал Кира рөлінде Алида Валли, Андрей рөлінде Фоско Джакетти және Лео рөлінде Россано Брацци ойнады. Фильмдер көрсетілімге шығар алдында Муссолини үкіметі оларды цензуралауға тырысты, бірақ оқиға Кеңес Одағында болғандықтан және сол режимді тікелей сынағандықтан фильмдерге рұқсат берілді. Фильмдер сәтті болды, көрермендер олардың фашизмге де, коммунизмге де қарсы екенін оңай түсінді. Бірнеше аптадан кейін итальян үкіметімен одақтас неміс билігі антифашистік мазмұнына байланысты фильмді көрсетуден алып тастауды талап етті. 1960 жылдары Рэндтің адвокаттары Эрика Холзер мен Генри Марк Холзердің күш-жігері арқасында қайта жаңғырылып, бұл фильмдер Эрика Холзер жасаған ағылшын тіліндегі субтитрлермен және қайта қараудың продюсері Дункан Скотттың қатысуымен жаңа нұсқаға қайта өңделді. Рэнд пен оның мұрагерлері мақұлдаған бұл нұсқа 1986 жылы «Біз тіріміз» деген атпен қайта шығарылды.