Кіріспе

1859 жылы жазылған Иван Гончаровтың романы

Обломов (lang ru ; ) – орыс жазушысы Иван Гончаровтың 1859 жылы алғаш жарық көрген екінші романы. Ілия Ильич Обломов – романның орталық кейіпкері, 19 ғасыр орыс әдебиетіндегі «артық адам» символды бейнесінің толыққанды түрі ретінде бейнеленеді. Обломов – маңызды шешімдер қабылдауға немесе қандай да бір маңызды іс-қимылға баруға шамасы келмейтін, жас және жомарт дворян. Роман бойында ол бөлмесінен немесе төсегінен сирек шығады. Алғашқы 50 бетте ол төсектен креслоға ғана көшеді. Роман шыққан кезде үлкен танымал болды, ал кейбір кейіпкерлері мен көркемдік тәсілдері орыс мәдениеті мен тілінде өз ізін қалдырды.

Жасалуы және жариялануы

Гончаров алғаш рет 1840 жылдардың ортасында "Обломовты" жазу туралы ойлады, өзінің алғашқы романы "Жай ғана оқиға" жарияланғаннан кейін көп ұзамай. 1849 жылы ол "Толықтырылмаған романнан эпизод: Обломовтың арманы" атты әңгіме жазды, ол "Современник" әдеби журналында жарияланды. "Обломовтың арманы" жарияланғаннан кейін "Обломов" жұмысы бірнеше жылға созылды, бірақ алдымен Гончаровтың анасының қазасы, содан кейін "Паллас" фрегатының әлемді аралау сапарына қатысу шешімі оны тоқтатты. 1854 жылдың тамызында "Паллас" кемесі Ресейдің Шығысында сапарын аяқтағаннан кейін Гончаров тағы жарты жыл Сібірді танып, біртіндеп Санкт-Петербургке қайтып келді. Гончаров ұзақ сапарында "Обломов" үстінде жұмыс істемегенімен, кітап туралы ойлаған сықылды, өйткені Обломов оның үйіне жазған көптеген хаттарында кездеседі. 1855 жылдың ақпанында қайтадан жазуға кіріскенде, ол кешігулеріне және жаза алмауына шаршау, әсердің жоғалуы және цензор ретіндегі жаңа, қиын жұмыс жауапты дейді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман басты кейіпкер, Илья Ильич Обломовтың өміріне арналған. Обломов – жоғарғы орта тапқа жататын және Ресейдің XIX ғасырындағы помещиктер әулетінің ұлы. Обломовты ерекшелендіретін қасиеті – өмірге немқұрайлы қарауы. Обломов осы мінезді өнер деңгейіне көтереді, күнделікті шаруаларын төсегінен-ақ атқарады. Кітаптың бірінші бөлімінде Обломов бір күні төсекте жатыр. Ол өзінің ауылдық иелігі Обломовканың басқарушысынан қаржылық жағдайдың нашарлап бара жатқанын және маңызды шешімдер қабылдау үшін сапарға шығуы керектігін хабарлайтын хат алады. Бірақ Обломов тіпті бөлмесінен шыға алмайды, әйтеуір мың шақырымдық сапарға аттана қоймайды. Ұйықтағанда, Обломовтың Обломовкадағы балалық шағы туралы түсі көреді. Ол ешқашан жұмыс істемейді немесе шаруашылық жұмыстарын атқармайды, ал ата-анасы оны үнемі мектептен демалысқа немесе сапарға, тіпті ұсақ себептермен алып кетеді. Ал оның досы Андрей Штольц неміс әкесі мен орыс анасынан туған, қатаң тәртіп пен еңбекке дайындалған, адал және еңбекқор адам. Штольц кітаптың бірінші бөлімінің соңында келіп, Обломовты ұйқысынан оятады. Оқиға дамыған сайын Штольц Обломовты жас Ольга атты әйелмен таныстырады, екеуі ғашық болады. Алайда, оның әрекетсіздігі мен алға жылжудан қорқуы тым күшті, ол үйлену тойын үнемі кейінге жылдырып, істерін ретке келтірмейтіні анық болғанда, Ольга келісімді бұзады. Обломовты "достары" Тарантеев пен үй иесінің інісі Иван Матвеевич бірнеше рет алдап, Штольц әр жолы салдарынан шығаруға мәжбүр болады. Соңғы рет Обломов мұңайып, Тарантеев пен Иван Матвеевич оны елдік иелігінен түскен табысының барлығынан шантаж жасайды, бұл жағдайды Штольц анықтағанға дейін бір жылдан астам уақытқа созылады және Иван Матвеевичті басшылығына хабарлайды. Осы уақытта Ольга Ресейден Парижге кетеді, онда ол көшеде Штольцке кездеседі. Олар бір-біріне ғашық болып, ақырында үйленеді. Дегенмен, Обломов өмірінде өзін-өзі ұстап, мақсатқа жету үшін бір сәт те болса күш таба алмады. Тарантеевтің мінез-құлқы шыдамсыздық шегіне жеткенде, Обломов оған қарсы тұрып, сапалап, үйден қуады. Өлер алдында Штольц оны зиярат етеді, ол әйеліне Обломовты қайтадан өмірге қайтаруға тырысатынын уәде берген еді. Бұл сапарда Штольц Обломовтың жесір үй иесі Агафия Матвеевнаға үйленгенін және Штольцтің құрметіне Андрей деп атаған ұлы бар екенін біледі. Штольц енді Обломовты өзгерте алмайтынын түсінеді және кетеді. Обломов өмірінің қалған бөлігін екінші Обломовкада өткізеді, Агафия Матвеевна оған бала кезіндегідей күтім жасайды. Ол оның сүйіп жейтін тағамдарын дайындайды, шаруашылыққа қарайды және Обломовты ешқандай уайымға қалдырмайды. Обломов осы кезде тағдырына мойын бұрған еді, сөйлесу кезінде ол өлімінің нақты себебін "Обломовизм" деп атады. Обломов ұйқыда қайтыс болады, соңымен мәңгілік ұйқыға кету тілегін орындайды. Штольц оның өлімінен кейін ұлын асырайды.

Кейіпкерлер

Илья Ильич Обломов – романның басты кейіпкері. Білім алуға және мұралық иелігін басқаруға ешқандай уайымдамай өскен Обломов, романда балалық шақтағы идиллиясын қайта жаңғыртуға тырысады. Оқиғаның басында оның белсенсіздігі мен жауапкершіліктен қорқуы оның иелігі мен жеке істерінің тозуына әкеледі. Романның бірінші бөлімі Обломовтың таңғы уақытын көрсетеді, ол ұйықтауға және балалық шағындағы үйі туралы армандауға басымдық беріп, иелігі мен пәтеріне қарайтын мәселелерден бас тартады. Тек Стольц ғана оны төсектен көтере алады, бірақ Обломовты иелігіне қайта оралуға көндіре алмайды. Обломов Стольцтың досы Ольгаға біртіндеп ғашық болады, және ол Обломовты жақсарту миссиясын жалғастырғанда, екеуі келісімге келеді. Бірақ Обломов өз мінезін өзгерте алмайтынын түсінгенде, ол келісімді бұзады. Роман барысында ол Стольц пен Ольганың кеңестерін шын жүректен қабылдауға тырысады, бірақ соңында олардың ұсыныстарына қарсы тұрып, өмірінің қалған бөлігін Агафия Матвиевнамен және олардың балаларымен бірге өткізеді, ешқашан Обломовкаға қайта бармайды. Андрей Иванович Стольц – Обломовтың бала кезінен бергі жақын досы, романның соңында Ольгаға үйленеді. Неміс әкесі мен орыс анасының жалғыз баласы Стольц, Обломовпен бір мектепте оқып, жиі Обломовтың отбасына барып тұратын. Стольцтың әкесі тиімділік пен практикалық ойлау қағидаларын сіңірген, ал анасы күйеуінің сабақтарын жеңілдету үшін Стольцты ласкамен қарайтын және оған музыка үйреткен. Стольцтың әкесінің тәрбиесі оны еңбекқор және практикалық адам етіп өрбітеді, бірақ балалық шағы Обломовкада өткендіктен, ол өмір бойы Обломовпен дос болады. Стольц романның көп бөлігін Обломовқа көмектесуге жұмсайды, оның қаржылық және басқа да проблемаларын шешіп, оны өзінің үлгісімен тәрбиелеуге тырысады. Оның күш-жігері негізінен Обломовты иелігін қайта бақылауға алуға бағытталған. Соңында Стольц өзі Обломовканы жаңартуды қолға алып, оны жаңғыртуға және жаңа инфрақұрылымға инвестиция салуға кіріседі. Обломовты Обломовкаға қайтаруға жасаған соңғы әрекеті сәтсіз аяқталады, ол Обломовтың Агафия Матвиевнаға үйленгенін білгенде. Оның орнына ол Обломовтың өлімінен кейін оның ұлын асырап алады. Ольга Ильинская Стольц арқылы Обломовпен танысады және Стольцтың Обломовты реформалауға жасаған тырысыстарына қатысады. Ольга романдағы уақытының көп бөлігін Обломовтың мінез-құлқын өзгертуге арнайды. Олар ғашық болады, және оның күш-жігері бір уақытқа сәтті болып көрінеді, өйткені Обломов көбірек романдар оқиды және әлеуметтік шараларға қатысады. Екеуі келісімге келеді, бірақ Обломовтың алға жылжудан қорқуы оны некеге қажетті қадамдар жасаудан тоқтатады, содан кейін Ольга келісімді бұзады. Ольга таяуымен бірге Парижге сапар шегеді, онда ол Стольцпен кездеседі. Олар ғашық болып, үйленеді және Қырымға көшіп кетеді. Захар – Обломовтың қызметшісі. Ол Обломовқа иелігінің қарыздары туралы еске салып, өмірін ретке келтіруге үнемі тырысады. Ол тиімді қызметкер емес, бірақ өте адал және Обломовтар отбасын жоғары бағалайды. Обломовтың өлімінен кейін ол Stoltz оны тауып, күтім көрмейінше, қаңғыбас болады. Агафия Матвиевна – Обломовтың жесір үй иесі, ол оған ғашық болады және оны асыл адам ретінде құрметтейді. Ол сонымен қатар Иван Матвеевичтің әпкесі. Оқиғаның соңында Стольцке Обломов пен Агафияның үйленгені және ұлы бар екені белгілі болады. Тарантеев пен Иван Матвеевич – Обломовтың "достары", олар оны қайта-қайта алдап келген. Тарантеев пен Иван Обломовты елдік иелігінен түскен табысының барлығынан айыру үшін шантаж жасайды. Бұл амал бір жылдан астам уақытқа созылады, содан кейін Стольц жағдайды біліп, Иван Матвеевич пен Тарантеев туралы өзінің басшысына хабарлайды. Тарантеевтің мінез-құлқы төзімділік шегіне жеткенде, Обломов оған қарсы шығып, оны шапалақтап, үйден қуады.

Айтқыш

Обломовтың баяндаушысы көбінесе дәстүрлі үшінші жақтан баяндайды. Романның басында ол көбінесе көзге түспейді және кейіпкерлердің өздері сөйлеуге мүмкіндік береді. Роман дамыған сайын ол бұрынғыдай бейтарап болмайды, кейіпкерлерді ғана емес, оларды бағалай бастайды – мысалы, Облимовтың отбасын бала кезінде Ильяны тым қатты қорғағаны үшін сынап, Облимовтың жалған достарын "паразиттер" деп атайды. Облимовкадағы балалық шағы уақытты туу, өлім және табиғаттың маусымдық айналымы сияқты циклдық оқиғалар арқылы қадағалайды, өмірді өткізу үшін оқиғалардың қайталануына сенеді. Тіпті Облимовтың аты мен әкесінің аты, Илья Ильич, оның әкесінің жалғасы екенін, жай ғана ұлы емес екенін көрсетеді. Осылайша, қайталау арқылы сезіміне қанағаттанғандықтан, Обломов тез өзгеретін қоғамда ересек өмірге қойылатын талаптарға дайын емес.

Ересектілік

Ересектілік Облемовты үнемі қорқытады, оның басты тілегі – балалық шақтағы уақыт сезіміне оралып, қауіпсіздікке құтылу. Ол сөзді орыс тіліндегі "авось" ұғымының ажырамас бөлігі деп сипаттады. Стольц Облемовтың өлімінің себебі "Обломовтық" екенін айтады. Пегги Гуггенхаймның "Осы ғасырдан" атты естелігіндегі "Обломов" кейіпкерін ақын Стивен Спендер оның бұрынғы жақыны Сэмюэл Беккет деп тапты.

Ресейдегі әлеуметтік өзгерістер

Обломовтың орыс тарихындағы орны алғаш жарияланған кезде көптеген әдеби сынның назарына түсті. Гончаровтың өзі Обломовты орыс қоғамына түсініктеме ретінде емес, адам табиғаты туралы зерттеме ретінде қарастырды.

"Облимовизм дегеніміз не?" деген мақала романның әлеуметтік маңызына баса назар аударды, Стольц пен Ольгадағыны Обломовтың өткеңге мойын бұруына қарсы қойып, әлеуметтік идеалдар ретінде түсіндірді. Виссарион Белинскийдің ізбасары және белгілі әдеби сыншы Добролюбов, әдебиеттің жақсы өзгерістерді қолдауы керек деп сенді, және оның мақаласы Обломовты "обломовизм" деп аталатын ресейлік әлеуметтік дертке қарсы тиімді ескерту ретінде жоғары бағалады.

Спайк Миллиганның ойыны

Романды итальян жазушысы Риккардо Арагно сахнаға қойды. Арагноның "Обломов" сценарийін 1964 жылдың басында Спайк Миллиганның өндіріс компаниясы сатып алды. Миллиган бұрыннан-ақ комедиядан ауыр драмаға өтуге ұмтылып келген. Осы мақсатта Миллиган жеті апта бойы режиссер Фрэнк Данлоппен және актерлер Джоан Гринвуд, Билл Оуэн және Валентин Дьяллмен репетиция жасады. Бұл қойылым 1964 жылдың 7 қазанында Хаммерсмиттегі Лирик театрында өтті. Бірінші қойылымда Миллиган сахналық қорқыныштан ұшырап, көбінесе рөлін ұмытып қалды. Ол дереу актерлерге айтар сөздерін ойлап шығарып, драманы импровизациялық сеансқа айналдырды. Миллиганның басқа сахналық комедияларына жоғары баға берген драма сыншысының зал ішінде екенін байқаған Миллиган алғашқы қойылымды "Құдайға шүкір, Милтон Шульман келген!" деп айқайлап аяқтады. Пьеса театр сыншыларынан жаман пікірлер алды. Алайда, "Обломовтың" өндірушілері пьесаны Лирик театрында үш аптаға қоюға келісті. Инвестицияларын қайтаруға құштар болғандықтан, олар Миллиганға сахнада толық еркіндік берді. Миллиганның әрекеттеріне көрермендермен бірге отырып, оларды көңіл көтеруге шақыру, актерлерге айқайлау кірді. Бір күні ол қолшатыр киіп, "Обломовтың" дәрігерінің рөлін ойнаған Иан Флинтофф қолымен сұққанда жеңінен түсіріп алды. Флинтофф Миллиганның көп жылдық досы Билл Керрге Спайк олардың еңбегін мазақтап жатқанына шағымданды, Керр: "Біз бәріне шыдаймыз, дос, себебі ол жалға төлейді" деді. Содан кейін, Питер Селлерстің Принц Чарльз бен Принцесса Маргареттің арасында отырғанын байқаған Миллиган жоғары дауыспен: "Бұл жерде Селлерс бар ма?" - деп сұрады. Селлерс дереу: "Иә!" - деп жауап берді. Миллиган принц Филиптің геттерін туралы варьете нөмірін бастады, ал Селлерс патшалық отбасымен бірге орындығынан қатысты. Бұл Миллиганның жоғары соққы беріп, Селлерске жатын бөлмесінен бір тақпақ лақтыруымен аяқталды, ол шамалы ғана принц Филиптің басын өткізіп жіберді. Джоан Гринвудпен бірге төсекке жатқан Миллиган қойылымның қалған бөлігін королеваның ұлын осындай ашық қойылымға әкелгені үшін мазақтап өткізді. Пьеса Миллиганның сахнада катанасын шығарып, сол түні жасаған еңбегі үшін королевадан оны рыцарь атауын сұрауымен аяқталды. Королева бас тартты. Қойылым жоспарланған уақытынан 45 минутқа артық созылды. Принц Чарльз бұл пьесаны бес рет көрген. 1989 жылы BBC телеарнасы Джордж Вендттың басты рөлде ойнаған романның ағылшын тіліндегі драмалық нұсқасын жасады. Бұл нұсқада Обломов – қазіргі заманғы жалқау коммунистік партия басшысы болды.

Радиоға бейімделу

2005 жылы BBC Radio 4 екі бөлімді ағылшын тіліндегі драмалық қойылым жасады, онда басты кейіпкер "диван картоптарының буыны үшін трагикалық комикалық батыр" деп сипатталды. Стивен Уайт оны өңдеді, Клэр Гроув өндіріске алып, режиссерлік жасады, ал Тоби Джонс басты рөлді ойнады, оған Тревор Пикок, Клэр Скиннер, Клайв Свифт, Джерард Макдермот, Николас Болтон және Риченда Кэри көмектесті. Ольганың ән даусы Оливия Робинсонға тиесілі болса, Хелен Крейфорд фортепианода орындады. 2008 жылы орыс ұлттық телерадиокомпаниясының ағылшын тіліндегі қызметі үшін "Ресей дауысы" бейімдемесі жасалды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

С. Дж. Хогарт (1915, қысқартылған)