Кіріспе

Фламандтық қайта өрлеу дәуірінің суретшісі

Питер Брюгель (сондай-ақ Брюгель немесе Брюгель) Ескі ( /b//r//ɔɪ//ɡ//əl/ BROYgəl, /alsous/'/b//r//uː//ɡ//əl/ BROOgəl; – 9 қыркүйек 1569 ж.) – голланд және фламанд қайта өрлеу дәуірінің ең маңызды суретшілерінің бірі, суретші және гравюрашы, пейзаждарымен және шаруалардың көріністерімен (сонымен аталған жанрлық сурет салу) танымал. Ол осы екі түрлі тақырыпты үлкен суреттер түрінде бейнелеуде алғашқылардың бірі болды. Ол Голландияның Алтын ғасыры суретшілігіне және кейінірек жалпы сурет өнеріне инновациялық тақырыптық таңдаулары арқылы зор ықпал етті. Ол діни тақырыптар сурет салудың табиғи тақырыбы болмай қалған кезде өскен суретшілердің бірінші буынының өкілі болды. Ол голланд өнерінің тағы бір негізгі түрі – портреттерді де салған жоқ. Оқуын аяқтағаннан кейін Италияға саяхаттап, 1555 жылы Антверпенге оралып, сол кездегі жетекші баспагердің баспасында өнімді гравюра дизайнымен айналысты. 1550-ші жылдардың соңында ол сурет салуды негізгі өнеріне айналдырды, ал оның барлық танымал суреттері 1569 жылы ерте қайтыс болғанға дейін, шамамен қырық жасында жасалған. 20-шы және 21-ші ғасырларда Брюгельдің туындылары әдебиет және кино өнеріндегі суретшілерге шабыт берді. Оның "Икардың құлауымен пейзаж" картинасы, қазір тек көшірмелері сақталған деп есептеледі, 1938 жылғы У.Х. Ауденнің "Музей де Бё Артс" поэмасының соңғы жолдарының тақырыбы болып табылады. Ресейлік кинорежиссер Андрей Тарковский өзінің фильмдерінде бірнеше рет Брюгельдің суреттеріне сілтеме жасайды, атап айтқанда "Солярис" (1972) және "Айна" (1975) фильмдерінде. Режиссер Ларс фон Триер өзінің "Меланхолия" (2011) фильмінде де Брюгельдің суреттерін пайдаланды. 2011 жылы Брюгельдің "Калварийге шеруі" (Брюгель) атты фильм жарық көрді.

Ерте өмір

Брюгельдің туған күні құжаттастырылмаған, бірақ 1551 жылы Брюгельдің Антверпен суретшілер гильдиясына қабылданғандығынан көрінеді. Мұндай жағдай әдетте жиырмадан жиырма бес жас аралығында болады, сондықтан оның шамамен 1525-1530 жылдар аралығында туғаны айтылады. Карел ван Мандердің мәлімдемесіне сәйкес, оның ұстазы Антверпен суретшісі Питер Коэк ван Аэльст болған. Брюгельдің өмірбаянының екі маңызды бастауы – Лодовико Гикчардинидің 1567 жылғы Төмен елдер туралы есебі және Карел ван Мандердің 1604 жылғы Schilder boeck еңбегі. Гикчардини Брюгельдің Бредада туғанын жазса, ван Мандер оның Бреданың жанындағы «Брюгель» деп аталатын ауылда (dorp) дүниеге келгенін нақтылайды, бірақ мұндай атаулы жер белгілі емес. Оның отбасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ван Мандер оның шаруа отбасынан шыққандығын болжайды, бұл ван Мандердің және көптеген ертедегі өнер тарихшылары мен сыншылардың Брюгельдің шаруаларға арналған суреттеріне арнаған зор мән беруімен сәйкес келеді. Алайда, соңғы алты онжылдықтағы ғалымдар оның туындыларының интеллектуалды мазмұнына баса назар аударып, мынадай қорытындыға келді: «Шындығында, Питер Брюгельдің сол заманғы гуманистермен жақын қарым-қатынаста болған, білімді қала тұрғыны болғанын ойлауға толық негіз бар», – деп ван Мандердің ауылын ескермей, оның балалық шағын Бредада өткенін айтады. Дегенмен, 1534 жылы болған өртте 1300 үйдің 90%-ы қирап кеткен. Алайда, бұл көзқарас шамадан тыс болуы мүмкін; Брюгель білімді гуманистік айналымдарда болғанымен, «ол латын тілін толық меңгермеген» сияқты, ал латынша жазуларын суреттеріне басқалар қосыпты. 1545-1550 жылдар аралығында ол Питер Кокеден тәлім алған, ол 6 желтоқсан 1550 жылы қайтыс болды. Бірақ бұрын, Брюгель Мехеленде жұмыс істеген, 1550 жылдың қыркүйегінен 1551 жылдың қазанына дейін Питер Балтенске құрбандық алтарь (қазір жоғалған) дайындауда көмектесіп, қанаттарын сіркіре бояған.

Саяхат

1551 жылы Брейгель Антверпендегі Киелі Лука гильдиясының еркін шебері атанды. Одан кейін көп ұзамай Италияға, мүмкін Франция арқылы сапарға шықты. Ол Римге барып, сол кездегідей батыл қадам жасай отырып, 1552 жылы материктің оңтүстік ұшындағы Реджио Калабрияға жетті, онда түрік шабуылынан кейін қаланың өртеніп жатқаны бейнеленген сурет сақталған. Ол, әрине, Сицилияға да барған, бірақ 1553 жылы Римге қайтып келді. Онда ол 1578 жылғы өсиетінде Брейгельдің суреттерін тізімдеген миниатюра шебері Джулио Кловиомен танысты; бір жағдайда олар бірлесіп жұмыс істеген. Бұл туындылар, көбінесе пейзаждар, қазірге дейін сақталмаған, бірақ Кловионың қолжазбаларындағы шекаралық миниатюралар Брейгельге жатқызылады. Ол 1554 жылға дейін Италиядан кетіп, 1555 жылға қарай Антверпенге жетті, сол кезде оның «Үлкен пейзаждар» деп белгілі дизайн бойынша жасалған гравюралар жинағы Солтүстік Еуропаның ең ірі гравюра баспашысы Иероним Кок баспасынан жарық көрді. Брейгельдің қайта оралу жолы белгісіз, бірақ 1980 жылдары сапар барысында жасалған деп саналған тау пейзаждарының әйгілі суреттері Брейгельдің қолынан шықпағаны анықталғаннан кейін, бұл жорадағы пікірталастардың көп бөлігі мәнсіз болды. Дегенмен, саяхаттан әкелген барлық нақты суреттер пейзаждарды бейнелейді; Римге келген 16 ғасырдың көптеген суретшілерінен айырмашылығы, ол классикалық қираған ғимараттар мен заманауи құрылыстарға көңіл бөлмеген секілді.

Антверпен мен Брюссель

1555 жылдан 1563 жылға дейін Брюгель сол кездегі Солтүстік Еуропаның баспа орталығы – Антверпенде өмір сүрді. Ол негізінен Кок үшін қырықтан астам гравюраның дизайнын жасады, бірақ оның мерзімі көрсетілген суреттері 1557 жылдан басталады. Брюгель бір ерекшелік болмаса, тақталарды өзі өңдемеді, бірақ Коктың мамандары жұмыс істеген суретті дайындады. 1559 жылдан бастап ол есімінен ‘h’ әрпін алып тастап, суреттеріне «Брюгель» деп қол қойды; ал оның туыстары «Брюгель» немесе «Брёгель» деп қолдана берді. Ол қаланың белсенді гуманистік ортасында араласты, ал 1559 жылы оның атын (немесе кем дегенде оның жазылуын) латыншалауға жасаған әрекет деп қарастыруға болады; сонымен бірге ол қол қоятын жазуын готикалық қара әріптен римдік үлкен әріптерге ауыстырды. Брюссель – үкімет орталығы болды. Ван Мандер оның қалың анасы оны ұзақ жылдар бойы бірге болған қызметшісінен алыстату үшін осы қадамға итермелегенін айтады. Осы кезде сурет салу оның басты қызметіне айналды, ал оның ең танымал туындылары осы жылдары жарық көрді. Оның суреттеріне үлкен сұраныс болды, оның клиенттеріне бай фламанд коллекционерлері және іс жүзінде Габсбургтердің бас министрі Мехеленде тұратын кардинал Гранвелл кірді. Брюгельдің екі ұлы, екеуі де суретші ретінде белгілі болды, және бір қызы болды, оның жайлы ештеңе белгілі емес. Бұл Питер Брюгель кіші (1564–1638) және Ян Брюгель үлкен (1568–1625) еді; ол оларды оқытуға үлкермеді, өйткені ерте қайтыс болды. Ол 1569 жылдың 9 қыркүйегінде Брюссельде қайтыс болды және Капелькерк шіркеуіне жерленді. Ван Мандер оның қайтыс алғанға дейін әйеліне кейбір суреттерді, мүмкін гравюраларға арналған эскиздерді, «өте өткір немесе сарказмға толы жазулары бар» күйдіруді бұйырғанын айтады, бұл өкініштен немесе оған зиян келтіруі немесе жауапкершілікке тартылуы мүмкін деген қорқыныштан туды. Бұл олардың саяси немесе діни тұрғыдан наразылық тудырғаны туралы көптеген болжамдарға әкелді, олардың екеуі де шиеленісті ахуалда болды.

Бейнелеу элементтері

Брюгель әлемдік пейзаж стилін бейімдеп, оны көбірек табиғи етті. Бұл стиль таулар мен жазықтарды, су мен ғимараттарды қамтитын, биік тұрғыдан көрінетін, қиялға толы панорамалық пейзаждағы кішкентай тұлғаларды бейнелейді. Италиядан Антверпенге оралғаннан кейін, 1550 жылдары баспагер Иероним Кок оған пейзаж суреттеріне деген сұранысты қанағаттандыру үшін "Ірі пейзаждар" гравюралар сериясының суреттерін жасауға тапсырыс берді. Оның ерте туындыларының кейбіреуі, мысалы, "Мысырға қашу" пейзажы (Кортольд, 1563) Патинирдің қағидаларына толық сәйкес келеді. Бірақ "Икар құлауымен пейзаж" (екі данасы белгілі) Патинир стиліндегі пейзажға ие, ондағы ең ірі тұлға – жанрлық кейіпкер, ол негізгі оқиғаның куәсі ғана, тіпті одан хабарсыз болуы мүмкін. Брюгельдің жоғалған түпнұсқасының нақты мерзімі белгісіз, бірақ ол ерте жаратылған болуы мүмкін, және егер солай болса, оның келешек туындыларының бағытын болжаған. 1560 жылдары бұрынғы көріністердегі көптеген кішкентай тұлғалар – шаруалар немесе діни сюжеттердегі кейіпкерлер – аз сандағы, бірақ әлдеқайда ірі тұлғаларға уступи орын берді.

Жылдың айлары

Оның жыл мезгілдерін бейнелейтін жанрлық фигуралары бар әйгілі пейзаждар жиынтығы оның пейзаждық стилінің шыңы болып табылады; сақталған бес картина әлемдік пейзаждың негізгі элементтерін пайдаланады (тек біреуінде тік жарлы таулар жоқ), бірақ оларды өзінің стиліне айналдырады. Олар көбінесе бұрынғы туындыларынан үлкен, алдыңғы жолда бірнеше тұлғасы бар жанрлық көрініс пен ағаштардың арасынан немесе артынан көрінетін панорамалық көрініспен ерекшеленеді. Брюгель Дунай мектебінің пейзаж стилін гравюралар арқылы да білген. Сақталған бес картинаның ішінде – «Қараңғы күн» (ақпан-наурыз), «Қардағы аңшылар» (желтоқсан-қаңтар) және «Малдың оралуы» (қазан-қараша), олар Венадағы Күнтас-тарихи мұражайда (Kunsthistorisches Museum) қойылған; «Шөп шабу» (маусым-шілде) Прагадағы Лобковиц сарайында (Lobkowicz Palace) көрсетілген; ал «Жем жинаушылар» Нью-Йорктегі Метрополитен мұражайында (Metropolitan Museum) сақталуда. Сәуір-мамыр айларының ауысуына байланысты картинаның жоғалып кеткені болжамдалады. Жылдың айларына арналған серияға Брюгельдің ең танымал туындылары кіреді. 1565 жылы Антверпендегі бай демеуші, Никлас Йонгхелинк оған жылдың әр айын бейнелейтін картиналар топтамасын салуды тапсырды. Өнер тарихшылары арасында бұл топтаманың бастапқыда алты немесе он екі картинадан тұрғаны туралы пікірталас бар. Жозеф Корнердің 2018 жылғы «Бош және Брейгель» кітабында, Никлас салық төлемегеннен кейін картиналарды иеленген эрцгерцог Эрнст, Брюгель қайтыс болған жылы, яғни 1569 жылы осы топтамадағы алты картинаны ғана тізімдегені айтылады. Бұл жинақ келесі рет эрцгерцог Леопольдтың иелігінде тізімделген, ол 1659 жылы олардың бес данасы ғана сақталғанын көрсеткен. Бүгінгі күні осы картиналардың бесеуі ғана XXI ғасырға жеткен. Әдеттегі фламандтық сәндік сағат кітаптары (мысалы, Très Riches Heures du Duc de Berry; Осы топтамадағы ең танымал картиналардың бірі – «Қардағы аңшылар» (желтоқсан-қаңтар) және «Жем жинаушылар» (тамыз-қыркүйек).

Баспа және сызбалар

Италиядан Антверпенге оралғаннан кейін Брейгель өмірін қаладағы және, шын мәнінде, Солтүстік Еуропадағы жетекші баспагер Иероним Кок үшін баспаға айналдыратын суреттер жасап табу арқылы өткізді. Кок "Төрт желдің үйінде" жақсы ұйымдастырылған өндіріс пен тарату жүйесін басқарды, сатуға басымдық беріп, түрлі-түрлі гравюраларды тиімді түрде шығарып отырды, ең жақсы көркемдік жетістіктер оның үшіншілік мәселесі болды. Брюгельдің көптеген гравюралары осы кезеңде жасалған, бірақ ол өмірінің соңына дейін гравюраға арналған эскиздер жасауын жалғастырды, төрт маусым сериясынан тек екеуі ғана аяқталды. Гравюралар танымал болды және басылып шыққан барлық гравюралар сақталған деп есептеуге болады. Көп жағдайда Брюгельдің суреттері де бізге жеткен. Оның графикалық туындыларының тақырыбы көбінесе картиналарында да жалғасады, бірақ екі түрдің арасында мағыналық айырмашылықтар бар. Брюгель замандастары үшін және көп уақыт бойы, қоғамдық мұражайлар мен картиналардың сапалы көшірмелері оларды кеңінен таныстырғанға дейін, оның картиналарынан гөрі гравюралары арқылы жақсы танымал болды, бұл оны тек күлкілі шаруалар көріністерін жасаушы деп бағалауға себеп болды. Гравюралар негізінен гравюралар, бірақ 1559 жылдан бастап арасында офорттар немесе екі техниканың қоспасы да кездеседі. Брюгельдің эскизі бойынша бір ғана толық ағаш кескіні жасалған, ал тағы біреуі аяқталмаған. Бұл "Лас әйел" гравюрасы (қазіргі Метрополитен өнер мұражайында сақталады) – баспаға арналған ағаш блоктағы суреттің сирек сақталған мысалы. Белгісіз себептерге байланысты, ағаш блокын кескен шебер сурет бойынша жұмыс істегенде оны жойған, бірақ жобаның тек бір бұрышын ғана аяқтаған. Бұл сурет Брюгель қайтыс болғаннан кейін жасалған гравюра ретінде көрінеді. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – оның отандасы Иероним Босхтың ерекше стильдік ерекшеліктерін қабылдаған аллегориялар сериясы: "Жеті өлімдік күнә" және "Игіліктер". Күнәкарлар гротескті және анықталмайтын, ал игіліктердің аллегориясы көбінесе ерекше бас киімдер киеді. Осы құлпынайдан "Тау пейзаждарының шебері" деген жаңа есім пайда болды. Мильке жасаған маңызды байқау – бірнеше парақ қағаздағы лилия белгісі 1580 жылдан кейін ғана кездесетіні болды, бұл оның ұсынысын тез қабылдауға әкелді. Брюгельдің қолтаңбасы мен датасы бар жиырма бес шамасындағы қаламмен салынған пейзаж суреттері қазір Джейкоб Савериге жатқызылады, бұл Саверидің 1603 жылы қайтыс болуынан бұрынғы он жылдық шамасында жасалған болуы мүмкін. Амстердам қабырғаларын бейнелейтін екі сурет 1563 жылы салынған, бірақ 1590 жылдары салынған элементтерді де қамтиды. Бұл топтың қасақана жасалған жалғандықтар екені көрінеді.

Отбасы

1563 жылы Брюгель Антверпеннен Брюссельге көшіп келді, онда суретші Питер Коке ван Аэлст пен Майкен Верхулсттың қызы Майкен Кокеге үйленді. Антверпен соборының архивінде тіркелгендей, олардың некеге тұру туралы өтініші 1563 жылдың 25 шілдесінде тіркелген. Неке 1563 жылы Брюссельдегі шіркеуде қиылды. Питер Ағаның екі ұлы болды: Питер Брюгель Кіші және Ян Брюгель Үлкен (екеуі де Брюгель есімін сақтап қалды). Олардың әжесі Майкен Верхулст ұлдарын тәрбиеледі, өйткені "Аға" екеуі де өте кішкентай кезінде қайтыс болды. Үлкен ұлы Питер Брюгель әкесінің стилін және композицияларын жақсы көшіріп, үлкен коммерциялық табысқа жетті. Ян әлдеқайда өзгеше және жан-жақты болды. Ол фламанд барокко суретте барокко стиліне көшуде және оның көптеген жанрларындағы Голландияның алтын ғасыры суретінде маңызды рөл атқарды. Ол жиі басқа жетекші суретшілермен, соның ішінде Питер Пол Рубенспен, "Көріс аллегориясы" сияқты көптеген жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді. Отбасының басқа мүшелері: Ян ван Кессел Үлкен (Ян Брюгель Үлкеннің немересі) және Ян ван Кессел Кіші. Ян Брюгельдің күйеу баласы Дэвид Тениерс арқылы отбасы Тениерс суретшілер отбасымен және Ян Эразм Квеллиннің Дэвид Тениерстің қызы Корнелияға үйленуі арқылы суретшілер мен мүсіншілер Квеллиндер отбасымен байланысты.

Қабылдау тарихы

Брюгельдің өнері көп уақыт бойы сыншылардан гөрі коллекционерлер тарапынан жоғары бағаланды. Оның досы Абрахам Ортелиус оны 1574 жылы достық альбомында «өзінің ғасырындағы ең кемелді суретші» деп сипаттады, бірақ Вазари мен Ван Мандер оны негізінен Иероним Боштің комедиялық ізбасары ретінде қарастырады. Оның өнерінде болашаққа көзқараспен қатар, ортағасырлық тақырыптар, мысалы, жарық қолжазбалардағы қарапайым өмірдің әдемі көркемдемелері, және ландшафт аясындағы ауыл шаруашылығының күнтізбелік көріністері, бұрынғыдан әлдеқайда үлкен масштабта және майлы бояудың қымбат ортасында бейнеленеді. Ол Ренессанс дәуірінің гравюраларында және кітап иллюстрацияларында қалыптасқан фантастикалық және анархиялық әлемді де осылай көрсетеді. Бірақ Брюгельдің туындылары, біздің білуімізше, әрқашан ізделіс-те білген. Банкир Николаес Йонгхелинк он алты суретке ие болды; оның інісі Жак Йонгхелинк, Брюссель элитасы үшін халықаралық стильде медальдар мен мазарлар жасаған маңызды мүсінші және медальер болды. Ол, әсіресе Брюгельдің ынталы меценаты болған кардинал Гранвелл үшін жұмыс істеді. Гранвелл кем дегенде екі Брюгель суретіне ие болды, соның ішінде Куртольдтың Египетке қашқандары, бірақ оларды суретшіден тікелей сатып алғаны белгісіз. Гранвеллдің туысы мен мұрагері Рудольф II, Австрияның Хабсбург императоры тарапынан Брюгель суреттерінен күштеп айырылды. Айлар сериясы 1594 жылы Габсбургтер коллекциясына енді, алғаш Рудольфтың бауырына сыйланды, кейін императордың өзі алды. Рудольфтың кем дегенде он Брюгель суреті болды. Бір ұрпақ өткен соң Рубенс он бір немесе он екі суретке ие болды, олардың көпшілігі Антверпен сенаторы Питер Стивенске өтті, содан кейін 1668 жылы сатылды. Брюгельдің ұлы Питер, суретшінің туындыларының көшірмелерін немесе бейімделулерін, сондай-ақ өзінің ұқсас композицияларын, олар алғаш суреттелгеннен кейін алпыс немесе одан да көп жыл бойы жасауға үлкерді. Ең көп көшірілген туындылар, әдетте, бүгінгі күні ең танымал болып табылмағандары, бірақ бұл толық масштабтағы егжей-тегжейлі суреттердің қолжетімділігімен байланысты болуы мүмкін. Ең көп көшірілген картина – «Қыс пейзажы (шаңғышылармен және) құс тұзағымен» (1565), түпнұсқасы Брюссельде сақталады; 127 көшірмесі тіркелген. Олардың арасында Брюгельдің суреттерінен жасалғандары, әсіресе «Көктем» суреті бар. Келесі ғасырдың шаруа жанрлық суретшілеріне Брюгельдің өнері зор әсер етті. Олардың өлімінен қырық жыл өткен соң, ал Брюгельден кейін бір ғасырдан астам уақыттан кейін Ян Стин (1626–79) Брюгельдік стильдегі туындыларға ерекше қызығушылық танытты. Тағы бірнеше туындының жоғалғаны белгілі, соның ішінде Ван Мандердің айтуынша, Брюгель өзінің ең жақсы туындысы деп санайтын «Ақиқат жеңіске жеткен сурет». Брюгель өзі тек бір гравюра жасады, ол – «Қоян ауы», бірақ қырыққа жуық гравюра мен офортты, көбінесе Кок баспаханасы үшін жобалады. Жоғарыда айтылғандай, қазір шамамен алпыс бір сурет шынайы деп танылған, олардың көпшілігі гравюраларға немесе ландшафттарға арналған эскиздер.

Фильмде

Ресейлік кинорежиссер Андрей Тарковский фильмдерінде бірнеше рет Брюгельдің суреттеріне сілтеме жасайды, әсіресе "Солярис" (1972) және "Айна" (1975) фильмдерінде. Режиссер Ларс фон Триер өзінің "Меланхолия" (2011) фильмінде де Брюгельдің суреттерін пайдаланады. Бұл Тарковскийдің "Солярис" фильміне сілтеме ретінде жасалған, себебі екі фильмде де ұқсас тақырыптар бар. Оның 1564 жылғы "Калварийға жорық" картинасы 2011 жылы поляк-швед бірлестігімен түсірілген "Тор және крест" фильміне әсер етті, онда Брюгель рөлін Ратгер Хауэр сомдады. Брюгельдің Kunsthistorisches Museum мұражайындағы суреттері 2012 жылғы "Музей сағаттары" фильмінде көрсетіледі, онда мұражай күзетшісі мен Монреальден келген қонақ арасындағы әңгімелерде оның туындылары талқыланады. Қонақ ауруханада жатқан туысын аралап, демалыс уақытын мұражайға баруға жұмсайды. Сондай-ақ, кейбір суреттер туралы экскурсия жетекшілерінің баяндамаларына да назар аударылады.