Кіріспе

Голланд суретшісі (шамамен 1450–1516 ж.)
голланд суретшісі

Иероним Бош (/h//aɪ/'/r//ɒ//n//ɪ//m//ə//s// ////b//ɒ//ʃ//, //b//ɔː//ʃ//, //b//ɔː//s/, ; туған аты Jheronimus van Aken ; шамамен 1450 – 9 тамыз 1516) – Брабанттан шыққан голланд суретшісі. Ол Түнгі Нидерланд суретшілік мектебінің ең көрнекті өкілдерінің бірі. Оның жұмыстары, көбінесе емен ағашына маймен салынған, діни ұғымдар мен әңгімелердің фантастикалық суреттерін қамтиды. Өмірінде оның туындылары Нидерланды, Австрия және Испанияда жиналды, кеңінен көшірілді, әсіресе тозақтың қорқынышты және түс көру сияқты бейнелері. Бош өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бірнеше жазбалар сақталған. Ол өмірінің көп бөлігін 's-Hertogenbosch қаласында, атасының үйінде өткізді. Оның әулетінің тамырлары Нимвеген және Ахен қалаларында (бұл оның тегінде көрінеді: Van Aken). Оның пессимистік фантастикалық стилі 16 ғасырдың солтүстік өнеріне зор әсер етті, ал Питер Брейгель Ұлы оның ең белгілі ізбасары болды. Бүгінде Бош адамзаттың құштарлықтары мен ең терең қорқыныштарын терең түсінген, өте жеке суретші ретінде қарастырылады. Туындыларын анықтау өте қиын болды; қазіргі күні оның қолынан шыққан шамамен 25 картина ғана сенімді түрде сақталған (латын және орта голланд тіліндегі "Жероним" есімінің сәйкес формалары), ал ол көптеген картиналарына Jheronimus Bosch деп қол қойған. Оның Bosch тегі туған жері 's-Hertogenbosch ("Герцогтың орман") атынан шыққан, ол көбінесе "Den Bosch" ("орман") деп аталады. Бош өмірі мен білімі туралы көп мәлімет жоқ. Ол хаттар мен күнделіктер қалдырмаған, ал оның өмірінен алынған мәліметтер 's-Hertogenbosch қалалық жазбаларында және жергілікті "Біздің Құрметті Анамыздың бауырластығының" есеп кітаптарындағы қысқаша сілтемелерден алынған. Оның мінезі немесе өнерінің мәні туралы ойлары белгісіз. Бош туған күні нақты анықталмаған. Ол 1516 жылы қайтыс болғанға дейін жасалған портрет негізінде шамамен есептелген. Суретте суретші есейген шағында, шамамен алпыс жастағы болып бейнеленген. Бош өмірінің барлық кезеңін Брабант герцогтығындағы 's-Hertogenbosch қаласында және оның айналасында өткізді. Оның атасы Ян ван Акен (1454 жылы қайтыс болды) суретші болды және алғаш рет 1430 жылы жазбаларда есімдері кездеседі. Янның бес ұлы болды, олардың төртеуі де суретшілер болды. Бош әкесі Антониус ван Акен (1478 жылы қайтыс болды) "Біздің Құрметті Анамыздың бауырластығының" көркемдік кеңесшісі болды. Әдетте, Бош әкесі немесе оның бір туысы суретшіге сурет салуды үйреткен деп есептеледі, бірақ олардың ешқайсысының туындылары сақталмаған. Бош алғаш рет 5 сәуірде 1474 жылы қалалық жазбада екі бауыры және бір әпкесімен бірге аталды. Бош 1516 жылы қайтыс болды деп "Біздің Анамыздың бауырластығының" есептерінде жазылған. Сол жылдың 9 тамызында оның есіне арналған жобанамалық рәсім Сент-Джон шіркеуінде өтті.

Шығармалары

Бош кем дегенде он алты триптих жасады: олардың сегізін толықтай сақтап қалдық, ал тағы бесеуі фрагменттерде сақталған. Боштың туындылары әдетте оның өмірінің үш кезеңіне бөлінеді: ерте туындылар (шамамен 1470–1485), орта кезең (шамамен 1485–1500) және соңғы кезең (шамамен 1500 жылдан қайтыс болғанға дейін). Стефан Фишердің сөзіне сәйкес, Боштың сақталған он үш картинасы соңғы кезеңде, ал жетісі орта кезеңде аяқталған. Боштың ерте кезеңі оның шеберханалық жұмысы және мүмкін оның кейбір суреттері тұрғысынан зерттеледі. Шындығында, ол шеберханада шәкірттерге сабақ берді, олар оның ықпалында болды. Бош зерттеу және консервация жобасының ғалымдары ағаш панельдерін дендрохронологиялық зерттеу арқылы Бош картиналарының көпшілігін дәл уақытпен сәйкестендіруге мүмкіндік берді. Бош кейде салыстырмалы түрде эскиздік стильде сурет салған, бұл дәстүрлі Түмендік Нидерланд сурет салу стилінен өзгеше, онда бірнеше мөлдір глазурьтарды қолдану арқылы тегіс бетке қол жеткізіліп, щетканың іздері жасырылған. Бош картиналары өзінің дөрекі беттерімен, яғни импасто техникасымен, 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басындағы ұлы Нидерланд суретшілерінің дәстүрінен ерекшеленді. Олар жасаған жұмыстарын жасырып, суреттерін құдайға жақын туындылар ретінде көрсетуге тырысты. Бош өзінің суреттеріне күнді көрсеткен жоқ, бірақ ол кейбіреулеріне қол қойған сияқты, алайда, оның емесі деп саналатын қолтаңбалар да бар. Бүгінде оған жатқызылатын жиырма бес шамасында картина сақталған. 16-шы ғасырдың соңында Испанияның Филипп II-і Бош картиналарының көп бөлігін сатып алды. Осының нәтижесінде Мадридтегі Прадо мұражайында «Патшалардың табынуы», «Жердегі ләззаттар бағы», үстел үстіне қоятын «Жеті өлімдік күнә және төрт соңғы нәрсе» картиналары мен «Шөп жинайтын» триптихтері сақталған.

Бояу материалдары

Бош өзінің туындыларын көбінесе емен ағашынан жасалған панельдерде май бояуды орта ретінде қолданды. Боштың палитрасы шамалы шектеулі болды және сол заманғы қалыпты пигменттерді қамтыды. Ол көбінесе азуритті көк аспан мен алыс пейзаждар үшін, жасыл мыс негізіндегі глазурьдер мен малахит немесе патинадан жасалған бояуларды жапырақтар мен алдыңғы план пейзаждары үшін, ал сары қалай, охр және қызыл лак (кармин немесе марена лагы) адамдарды бейнелеу үшін пайдаланды.

Жердегі ләззат бақшасы

Оның ең танымал триптихтерінің бірі – «Жердегі ләззат бағы» (шамамен 1495–1505 жж.), оның сыртқы панельдері негізгі орталық панельді сол жақтағы Эдем бағы мен оң жақтағы Соңғы сот арасында көрсетуге арналған. Фишер бұл туынды Бош өзінің орта және соңғы кезеңдері арасында салған көшкін туынды деп санайды. Сол жақтағы панельде Құдай Хауаны Адамға ұсынады; ерекшелігі, Құдайға жастық сырт келбет берілген. Фигуралар экзотикалық жануарлар мен ерекше жартылай органикалық үй пішіндес нысандармен толыған ландшафтта бейнеленген. Орталық панель – бейкүнә, өздеріне ғана ойлы, жалаңаш адамдардың кең панорамасы, сондай-ақ фантастикалық аралас жануарлар, ірі жемістер және гибридтік тас құрылымдары көрсетілген. Оң жақтағы панель тозақтың көрінісін бейнелейді; адамзат жамандыққа ұшырап, мәңгілік жазаға ілінген әлем. Түнде бейнеленген бұл суретте салқын түстер, қиын жағдайдағы адамдар мен қатып қалған су арналары көрсетілген. Адамдардың жалаңаш бейнесі орталық панельдегі эротизмді жоғалтқан, өйткені фондық үлкен жарылыстар қала қақпасы арқылы жарық шашыратып, панельдің ортасындағы суға құйылады.

Қасиетті Антонийдің азғырылуының триптихі

"Святой Антонийдің азғырылуы" триптихі – Боштің "Жердегі ләззат бағы" туындысымен қатар ең танымал туындыларының бірі. Онда киелі Антоний шөлдегі шайтандардың азғыруына немесе шабуылына ұшырап, олардың азғыруына қарсы тұрғаны бейнеленген; "Святой Антонийдің азғырылуы" (немесе сынағы) – бұл тақырыптың ең көп таралған атауы. Бірақ, шындығында, Афанасийдің "Святой Антонийдің өмірі" және одан кейінгі нұсқаларынан алынған кем дегенде екі түрлі эпизод бейнеленген болуы мүмкін, бірақ олардың бәрі әдетте осы атаумен белгілі. Ең көп таралғаны – әдемі әйелдер мен басқа да шайтандық бейнелер арқылы азғыру, бірақ Мартин Шонгауэрдің композициясы (Микеланджело көшірген) әдетте періштелердің қолдауымен шөлде ұшып жүрген Святой Антонийге әуеде шабуыл жасалған кейінгі эпизодты көрсетеді. Анастасий сондай-ақ әулиеге жерде шабуыл жасалғанын айтады. "Святой Антонийдің азғырылуы" триптихінен көшірме мазмұн бар; авторлық құқық үшін сол бетке қараңыз.

Интерпретация

20 ғасырда көркемдік талғамдар өзгерген кезде Бош сияқты суретшілер еуропалық қиялға көбірек ұнай бастады, кейде Бош өнерінің еретикалық көзқарастардан (мысалы, катарлардың идеялары және/немесе болжамды адамиттер немесе еркін рухты жандар) және сондай-ақ құпия герметикалық тәжірибелерден шабыт алғаны айтылды. Эразмның Гертогенбостағы «Жалпы өмірлік бауырлар» үйінің бірінде білім алғаны және қала діни жағынан прогрессивті болғаны үшін, кейбір жазушылар Эразмның өткір сындары мен Боштің көбінесе батыл суреттері арасындағы күшті параллельдерге таң қалмады. Басқалары, Бош өнерін түсіндірудің 16 ғасырға дейінгі дәстүріне сүйене отырып, оның туындылары итальяндық Ренессанстың «гротесктеріне» ұқсас, көңіл көтеру және қызықтыру үшін жасалғанын жалғастырды. Ескі шеберлердің өнері күнделікті өмірдің физикалық әлеміне негізделген болса, Бош көрерменін, өнер тарихшысы Уолтер Гибсонның сөзімен айтқанда, «арман мен қорқыныш әлеміне» жетелейді, онда пішіндер көз алдымызда жыбырлап, өзгеріп тұрады. Бош суреттері туралы алғашқы есептердің бірінде, 1560 жылы испандық Фелипе де Гевара Боштың тек «монстрлар мен химераларды ойлап тапқан» деп есептелгенін жазды. 17 ғасырдың басында суретшінің өмірбаянын жазған Карел ван Мандер Бош туындыларын «таңғажайып және ерекше қиялдар» деп сипаттады, бірақ картиналардың «көбінесе жағымсыз емес, қорқынышты» екенін қорытындылады. Соңғы онжылдықтарда ғалымдар Боштің көзқарасын фантастикалық емес деп қарастыра бастады және оның өнері өз дәуірінің ортодоксалды діни сенімдерін көрсетеді деп қабылдады. Оның күнәлі адамзатты бейнелеуі және Жұмақ пен Тозақ туралы түсініктері енді ортағасырлық дәуірдің соңғы кезеңіндегі дидактикалық әдебиет пен уағыздармен үйлеседі. Көптеген жазушылар оның суреттеріне бұрынғыдан гөрі терең мән береді және оларды ортағасырлық мораль тұрғысынан түсіндіруге тырысады. Жалпы, Бош өнерінің басқа Солтүстік Ренессанс тұлғалары, мысалы ақын Роберт Генрисон сияқты, нақты моральдық және рухани шындықтарды үйрету үшін жасалғаны және бейнеленген нәрселердің нақты және алдын ала ойластырылған мағынасы бар екендігі қабылданды. Дирк Бакстың айтуынша, Бош суреттері көбінесе сөздік метафоралардың және библиялық және фольклорлық көздерден алынған ойын-қалпының көрнекті бейнелеуін ұсынады. Алайда, оның туындылары әлі де тудыратын түсіндірулердің қақтығысы оның кезеңіндегі өнердегі «көпмағыналылықтың» мәні туралы терең сұрақтар тудырады. Соңғы уақытта өнер тарихшылары Бош өнеріндегі көпмағыналылық мәселесіне қосымша өлшем қосып, мысалы, «Жер бетіндегі ләззат бағында» орталық панельде (ләззат) және оң панельде (тозақ) ирониялық бейімділікті атап көрсетті. Олардың теориясы бойынша, ирония нақты әлемнен де, суреттелген қиял әлемінен де қашықтыққа мүмкіндік береді, осылайша консервативті де, прогрессивті де көрермендерге ұнайды. Джозеф Кернердің пікірінше, суретшінің туындыларының кейбір құпиялылығы оның әлеуметтік, саяси және рухани жауларға ерекше назар аударуына байланысты, олардың символикасы табиғатынан жасырылған, өйткені ол суретшіні сын мен зияннан қорғауға бағытталған. 2012 жылы Бош суреттері бойынша жасалған зерттеу олардың шын мәнінде күшті ұлттық сананы жасырғанын, Бургундиялық Нидерландының шетелдік императорлық үкіметін, әсіресе Максимилиан Габсбургті сынағанын көрсетеді. Зерттеуде бейнелер мен ұғымдарды жүйелі түрде біріктіру арқылы Бош өзін-өзі жазалауға ұшырағаны, өйткені ол Габсбургтер мен олардың өкілдерінен жақсы төленген тапсырыстарды қабылдап, осылайша Шарль Батылдың естелігіне опасыздық жасады деп мәлімделеді.

Тағайындау туралы пікірталастар

Боштің сақталған туындыларының нақты саны көп пікірталас тудырды. Оның қолтаңбасы қазірге дейін жеткен жеті картинасында ғана көрінеді, ал бұрын оған жатқызылған барлық картиналардың шынымен оның қолынан шыққан-шықпағаны белгісіз. 16 ғасырдың басынан бастап оның картиналарының көптеген көшірмелері мен вариациялары тарала бастағаны мәлім. Сонымен қатар, оның стилі өте әсерлі болды және көптеген ізбасарлары одан үлгі алды. Жылдар бойы ғалымдар оның туындылары саналған жұмыстардың санын азайтып келеді. Бұл, бір жағынан, зерттеушілерге картинаның астындағы эскізін зерттеуге мүмкіндік беретін инфрақызыл рефлектография сияқты технологиялық жетістіктердің нәтижесі. Тольнай мен Балдасс сияқты 20 ғасырдың басы мен ортасының өнер тарихшылары Боштің қолынан шыққан деп санайтын отыздан елуға дейін картиналарды анықтады. 2016 жылдың басында Канзас-Ситидегі Нельсон-Аткинс өнер мұражайындағы "Иерей Бош" шеберханасына жатқызылған шағын "Әулие Антонийдің құдайына тәуекел етуі" панелі, Бош зерттеу және консервация жобасының жантықтық-криминалистикалық зерттеулерінен кейін суретшінің өзіне жатқызылды. BRCP сондай-ақ, дәстүрлі түрде Боштің туындылары саналған екі танымал картина – Прадодағы "Жеті өлімдік күнә" және Генттегі Көркем өнер мұражайындағы "Крестке ілінген Мәсіх" картиналарын суретшінің шеберханасына жатқызуға бола ма деген мәселені көтерді.