Кіріспе

Фламанд суретшісі (1564–1638)

Питер Брюгель (сондай-ақ Брюгель немесе Брейгель) кіші ( /b//r//ɔɪ//ɡ//əl/, /alsous/'/b//r//uː//ɡ//əl/; ; 23 мамыр мен 10 қазан аралығында 1564 – 1637/38) – фламанд суретшісі, әкесі Питер Брейгель үлкеннің туындыларының көптеген көшірмелерімен, сондай-ақ түпнұсқа композицияларымен және брейгельдік пастиштермен танымал. Оның шеберханасының жоғары өнімділігі (Брейгель мен оның шеберханасына қатысты шамамен 1400 сурет бар), жергілікті және экспорттық нарықтар үшін жасалған, оның әкесінің бейнелерінің халықаралық таралуына үлкен үлес қосты. Дәстүр бойынша Питер Брейгель кіші "de helse Brueghel" немесе "Тозақты Брейгель" деген лақап атымен белгілі болды, себебі ол от пен қабысқан бейнелерді бейнелейтін бірнеше картинаның авторы деп есептелді. Алайда, бұл картиналардың авторлығы қазір оның ағасы Ян Брейгельге жатқызылуда.

Өмір

Питер Брюгель кіші Брюссельде, XVI ғасырдағы белгілі Нидерланд суретшісі Питер Брюгельдің үлкен ұлы және Майкен Коэк ван Аелсттың баласы болып дүниеге келді. Әкесі 1569 жылы қайтыс болғанда Питер кішіге бес жас болған. 1578 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Питер, ағасы Ян Брюгель кіші (сондай-ақ "Жамылғы Брюгель", "Жаннат Брюгель" және "Гүл Брюгель" деп те аталады) және қарындасы Мари әжесі Майкен Верхулстпен бірге Брюссельдің орталығындағы отбасына тиесілі үйде өсті. Майкен Верхулст – Пьетр Коке ван Аелсттің жесірі және өзі де шебер суретші, миниатюралық суреттерімен танымал болған. Өмірбаяншы және өнер теоретигі Карел ван Мандердің айтуынша, ол 1604 жылы шығарған "Суретші кітабында" (Schilder boeck) Питер Брейгельдің өмірін жариялаған, Майкен Верхулст немересі Янға көркемдік білім берген; осыған орай Питер де анасының әжесінен алғашқы көркемдік сабақтар алған деуге болады. 1583 жылдың басында Питер Антверпенге көшіп келді, одан кейін әжесі мен інісі Ян да оны құшақтап алды. Антверпен суретшілер гильдиясының 1585-86 жылғы тізілімінде (liggeren) есімдер тізілімінде алдымен Гиллис, содан кейін "Питер, оның туысы және шәкірті" ("Peeter, syn cosyn ends cnecht") деп көрсетілген. Оның ұстазы 1585 жылы Антверпеннен кетіп, 1584/1585 жылғы Санкт-Лука гильдиясының тізілімінде "Питер Брюгель" "еркін шебердің ұлы" (vrymeestersson) ретінде тіркелді. Брюгель гильдияға қабылданғаннан кейін жеке студиясын қашан ашқаны белгісіз. Оның сақталған ең алғашқы суреті бірнеше жылдан кейін, 1593 жылы жарық көрді. Бірақ 1589 жылдан бастап ол Антверпендегі Богаардстраатта, Синт-Антониустраатпен қиылысқан жерге жақын үйге қоныстанғаны мәлім. Ол жалға алған үй қаланың кедей ауданында, шағын дүкендер мен кем дегенде бір қызыл шам үйлерінің арасында орналасқан, алды мен артқы жағында Брюгель жұмыс істейтін, материалдарын және аяқталған туындыларын сақтай алатын үлкен студиясы болған. Ол 1588 жылы үйленген әйелі Элизабет Годделетпен бірге тұрды, олар 1589 мен 1597 жылдар аралығында жеті бала сүйді, олардың көптегені жас кезінде қайтыс болды. Брюгель қайтыс болған күні белгісіз. Оның есімі Антверпендегі Киелі Лука гильдиясының тізілімінде 1638 жылғы жерлеу борыштарын тіркеу бөлімінде кездеседі, бұл оның 1637-1638 жылдары қайтыс болғанын көрсетеді.

Жалпы

Питер Брюгель кіші ландшафттар, діни тақырыптар, мақал-мәтелдер және ауылдық көріністерді суреттеді. Питердің бірнеше гүлдерден жасалған натюрморттары тіркелген. Ол және оның шеберханасы Питер Брейгель үлкеннің ең танымал композицияларын көшіруде өнімді болды. Оның есімі мен туындылары 18-19 ғасырларда ұмытылып, 20 ғасырдың бірінші жартысында қайта ашылды. Сурет оның ауыл өміріне деген қызығушылығын және мұқият байқауын көрсетеді. Питер Брюгель кішінің шеберханасы осы композицияның әртүрлі форматтағы көптеген көшірмелерін жасады. Бұл туындының 25 түпнұсқасының ішінде 19-ы қол қойылған және мерзімі көрсетілген (1615-1622 жылдар аралығында). Питер Брюгель кішінің тағы бір түпнұсқа композициясы – өзеннің төрт кезеңін бейнелейтін төрт кішкентай тондо (барлығы Прагадағы Ұлттық галереяда). Оның стилі ерте мансабынан ешқандай өзгеріс көрмегендіктен, оның туындыларын мерзімдеу қиын. Оның еңбегі көбінесе әкесінің жоғалған туындылары туралы білімнің жалғыз көзі болып табылады. Көшірілген туындылардың тақырыптары Питер үлкеннің барлық тақырыптары мен туындыларын қамтиды, соның ішінде үлкен және кішкентай масштабтағы діни композициялар да бар. Басты тақырыптар – әкесі туралы мақал-мәтелдер мен шаруалардың өмірінен алынған көріністер. Әкесінің ең көп көшірілген туындыларының бірі – конькимен сырғанаушылар мен құс тұзағы бар қысқы пейзаж. Бұл туындыны Питер Брюгель кіші және оның шеберханасы кем дегенде 60 рет қайталады. Осы көшірмелердің 10-ы қол қойылған, ал 4-і (1601, 1603, 1616 және 1626 жылдар) мерзімі көрсетілген. Питер үлкеннің тағы бір танымал туындысы – қардағы патшалардың табынуы, оның шамамен 30 көшірмесі Питер Брюгель кіші және оның шеберханасымен жасалған. Шеберхана Питер Брюгельдің «Иоанн Баптист уағыз айтуы» туындысының 25 көшірмесін де жасады, ал түпнұсқасы 1566 жылғы Будапешттегі Көркем өнер мұражайында сақтаулы деп есептеледі. Көшірмелердің кейбіреулері Эрмитаж, Антверпендегі Корольдік Көркем өнер мұражайы, Краковтағы Ұлттық мұражай, Бонндағы Рейн провинциялық мұражайы, Лиердегі Stedelijk Museum Wuyts Van Campen en Baron Caroly және Валансьендегі Musée des Beaux Arts сияқты мұражайлардың коллекцияларында сақталады. Көшірмелердің кейбіреулеріне қол қойылған және мерзімі көрсетілген. Брюгель кішінің жасаған көшірмелерінің сапасы мен саны оның әкесінің түпнұсқасын жақсы білгенін көрсетеді. Ғалымдар Брюгель үлкеннің түпнұсқа суреті 1560 жылдары Нидерландта болған діни пікірталастарға қатысты жасырын түсініктеме бергенін және ол сол кездегі протестант реформаторларының құпия уағыздарын бейнелегенін айтады.