Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрып кеткен динозаврлар туысы
динозавр
Extinct genus of dinosaurs
the dinosaur
Хаан (['/k//ɑː//n/']; моңғолша "билеуші") – Монғолстанның Джадохта формациясында табылған және 75-71 миллион жыл бұрын, Кейі Крестарий кезеңінің (Кампан) соңында өмір сүрген овирапторид динозавры.
Khaan ('/k//ɑː//n/; from Mongol 'lord') was an oviraptorid dinosaur that was found in the Djadochta Formation of Mongolia and lived in the Late Cretaceous Period (Campanian), 75 71 million years ago.
Сипаттама
Хан басқа овирапторидтерден көп ерекшеленбеген. Алғашында оның қалдықтары "Ингения" туысына жатқызылған, бірақ Ханның қол құрылымында жоғарғы үшінші метакарпаль кеңеймеген, бұл оны "Ингения" туысынан жеткілікті түрде ерекшелендіріп, жеке туысқа жатқызуға негіз болды. Овирапторидтердің тамақтануы туралы пікірлер әртүрлі, өсімдіктер мен моллюскалармен қоректенген деген болжам бар. Басқа овирапторидтер сияқты, Хан да, кем дегенде, ішінара ет жеген, сүтқоректілер, кесірткелер және мүмкін басқа да кішкентай динозаврлар сияқты кішкентай омыртқалы жануарлармен қоректенген болуы мүмкін. Оның қауырсыны болған болуы да ықтимал.
Khaan did not differ much from other oviraptorids. At first, its remains were assigned to "Ingenia", but the Khaan manual structure, lacking the expansion of the upper third metacarpal, was considered to differ sufficiently from that of "Ingenia" for it to be assigned to its own genus. The oviraptorid diet is disputed, with plants and molluscs having been suggested. Like other oviraptorids, Khaan was probably at least partially a meat eater, feeding on small vertebrates like mammals, lizards and possibly other small dinosaurs. It was also probably feathered.
Ашылу
Khaan mckennai түрі 2001 жылы Джеймс М. Кларк және авторлар тобымен аталды. Туыс атауы моңғол тіліндегі хаан сөзінен шыққан, ол "ұлтық көшбасшы" немесе "егемен" деген мағына береді. Түрлік атауы палеонтолог Малкольм Карнеги МакКеннаның құрметіне берілген. IGM 100/1127 голотипі, IGM 100/1002 нөмірі бар тағы бір үлгімен бірге табылған дерлік толық қаңқадан тұрады. Бұл екеуі бұрын "Ромео мен Джульетта" деп аталған. Бұл жеке тұлғалардың ұзындығы шамамен бір метрдей. Үшінші, айтарлықтай үлкен үлгі, IGM 100/973, осы түрге жатқызылды.
The type species Khaan mckennai was in 2001 named by James M. Clark e. a. The genus name is derived from Mongol khaan, "lord" or "ruler". The specific name honours the paleontologist Malcolm Carnegie McKenna. The holotype IGM 100/1127, consists of an almost complete skeleton found together with another specimen, IGM 100/1002. Together they were informally referred to as "Romeo and Juliet". These individuals are about four feet long. A third, considerably larger, specimen, IGM 100/973, was referred to the species.
Жіктеу
Кханды Кларк Oviraptoridae тұқымдастығына жатқызды. Oviraptoridae-лердің ішінде ол, басымдықпен, Conchoraptor-ға жақын болған. Төмендегі кладограмма Fanti және авторлардың 2012 жылғы талдауына сәйкес жасалған.
Khaan was by Clark assigned to the Oviraptoridae. Among oviraptorids, it was probably more closely related to Conchoraptor. The cladogram below follows an analysis by Fanti et al., 2012.
Палеобиология
Nature журналында жарияланған 2014 жылғы зерттеуге сәйкес, Хан жыныстық диморфизмді болуы мүмкін. Екі үлгі, холотип MPC D 100/1127 және сілтемелі үлгі MPC D 100/1002 талданды, диморфизмнің белгісі алдыңғы шевронды сүйектерде байқалды. Екі үлгі де шамасы бірдей және дене бітімі ұқсас болғандықтан, онтогенездік өзгерістер жоққа шығарылды және олардың жасы шамалас болуы мүмкін. MPC D 100/1127 үлгісіндегі алдыңғы шевронды сүйектер басқа тероподтардың шевронды сүйектеріне ұқсас, ал дистальді бөлігінде айқын кеңею жоқ. Дегенмен, екінші үлгіде шевронды сүйектер дистальді бөлігінің үстінде "өкшеге" ұқсас кеңеюге ие, бұл кеңею тізбек бойымен үлкейе түседі. Зерттеу патологиялық себептерді жоққа шығарды және жыныстық диморфизмнің ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Кішірек тікендердің аналық ерекшелік болуы мүмкін, себебі олар жұмыртқа салу үшін қосымша кеңістік жасайды деп есептелді. Ал үлкен тікендер еркек бұлшық еттерінің бекітілуі үшін арналған болуы мүмкін, бұл құйрық желпуішіне қолдау көрсетуі мүмкін. 2022 жылы Ханның тістеу күшін зерттеу және оны Incisivosaurus, Citipati және Conchoraptor сияқты басқа овираптозаврлармен салыстыру нәтижесінде Ханның өте күшті тістеу күші болғаны анықталды. Овираптозаврларда байқалатын орташа жақ ашылуы топтың көпшілігінің өсімдікпен қоректенуін көрсетеді, бірақ олар орнитомимозаврлар мен теризинозаврлар сияқты ортадағы басқа шөп жейтін тероподтарға қарағанда әлдеқайда қатты немесе әртүрлі өсімдіктермен қоректенгені анық. Зерттеулер овираптозаврлардың күшті тістейтін, кең спектрлі немесе арнайыланған жануарлар болғанын, дене мөлшері және бас сүйегінің функциясы бойынша экологиялық нишаны бөліске түскенін көрсетеді.
According to a 2014 study published in Nature, Khaan was possibly sexually dimorphic. Two specimens, the holotype MPC D 100/1127 and referred specimen MPC D 100/1002, were analyzed, the dimorphic feature being in the anterior chevrons. Both specimens were of the same size and build, and thus were likely the same age, ruling out ontogeny. In MPC D 100/1127, the anterior chevrons showed great similarity to those of other theropods, with no great expansion on the distal end. However, in the other individual, the chevrons had a "heel" like expansion above the distal end, which increased in size along the sequence. The study ruled out a possibly pathologic explanation, finding sexual dimorphism to have more support. It was thought that the reduced spines were a female characteristic, because they would increase space for laying eggs. Also, the larger spines could be for male muscle attachments, which would support a tail fan. A 2022 study of the bite force of Khaan and comparisons with other oviraptorosaurs such as Incisivosaurus, Citipati, and Conchoraptor suggests that Khaan had a very strong bite force. The moderate jaw gape seen in oviraptorosaurs is indicative of herbivory in the majority of the group, but it is clear they were likely feeding on much tougher or more types of vegetation than other herbivorous theropods in their environment, such as ornithomimosaurs and therizinosaurs were able to. The examinations suggest oviraptorosaurs may have been powerful biting generalists or specialists that partook of niche partitioning both in body size and cranial function.