Кіріспе
Кирилл жазуының әріптерікирилл таңбасы Жұмсақ таңба (Ь ь; курсив: Ь ь) – түрлі славян тілдерінде қолданылатын кирилл жазуындағы әріп. Ескі шіркеу славян тілінде ол қысқа немесе қысқартылған алдыңғы дауысты дыбысын білдірген. Бірақ уақыт өте келе, бұл дыбыс көбінесе жойылып, басқа дауысты дыбыстармен біріктірілді. Қазіргі славян кириллицасы жазу жүйелерінде, мысалы, шығыс славян тілдерінде (орыс, украин, белорусь) және шіркеу славян тілінде жұмсақ таңба өздігінен ерекше дыбысты білдірмейді. Оның орнына, ол алдыңғы дауыссыз дыбыстың жұмсақтығын (палатализациясын) көрсету үшін қолданылады. Болгар тілінде ол тек «о» әрпінің алдында тұрған кезде алдыңғы дауыссыз дыбыстың жұмсақтығын белгілеу үшін қолданылады, нәтижесінде «ьо» (/ʲo/) комбинациясы пайда болады. Мысалы, «гьол» (/gʲol/) сөзі. Жұмсақтық (палатализация) – тілдің ортасы қатты таңдайға жақындап, дауыссыз дыбысты айту процесі. Ол алдыңғы дауыссыз дыбыстың айтылуына әсер етеді, оған жұмсақ дыбыс қасиетін береді немесе оны жұмсақ дауыссыз дыбысқа айналдырады. Жұмсақ таңба – алдыңғы дауыссыз дыбыстың жұмсақ екенін көрсететін визуальдік белгі. Мысалы, орыс тілінде жұмсақ таңба көбінесе дауыссыз дыбыстан кейін оның жұмсақтығын көрсету үшін қолданылады. Бұл алдыңғы дауыссыз дыбыстың айтылуына әсер етеді және сөздердің дыбысын өзгерте алады. Нақты әсері одан кейін келетін дауыссыз дыбысқа байланысты өзгереді. Басқа славян тілдерінде жұмсақ таңба қолданылғанда да ұқсас жұмсақтық (палатализация) функциясы байқалады. Ол сондай-ақ үстіне жазылатын белгі ретінде де қолданылуы мүмкін. (ь)
The soft sign (Ь ь; italics: Ь ь) is a letter in the Cyrillic script that is used in various Slavic languages. In Old Church Slavonic, it represented a short or reduced front vowel. However, over time, the specific vowel sound it denoted was largely eliminated and merged with other vowel sounds. In most contemporary Slavic Cyrillic writing systems, such as those used in East Slavic languages (Russian, Ukrainian, Belarusian) and Church Slavic, the soft sign does not represent a distinct sound on its own. Instead, it serves as an indicator of palatalization of the preceding consonant. In the Bulgarian language, it is only used to mark the palatalization of the preceding consonant when in front of the letter o, causing the combination ьо (/ʲo/). An example of this is the word гьол (/gʲol/). Palatalization is a linguistic process in which the middle of the tongue moves closer to the hard palate while pronouncing a consonant. It affects the pronunciation of the preceding consonant by giving it a palatal quality or causing it to become a palatal consonant. The soft sign acts as a visual marker to show that the consonant before it is palatalized. For example, in Russian, the soft sign is often used after consonants to indicate palatalization. It affects the pronunciation of the preceding consonant and can change the sound of words. The specific effect varies depending on the consonant it follows. In other Slavic languages where the soft sign is used, a similar palatalization function is observed. It may also be used as a superscript. (ь)
Палатализация белгісі
Жұмсақ белгі әдетте дауыссыз дыбыстан кейін жазылады және оның жұмсаруын (палатализация) көрсетеді (мысалы, украин тілінде батько 'әке' сөзі). Көбінесе, жұмсақ белгінің фонетикалық мағынасы жоқ, тек грамматикалық талап бойынша қолданылуы мүмкін (мысалы, туш 'фанфар' және тушь 'Индия сиясы' сөздерінде, екеуі де бірдей айтылады, бірақ грамматикалық жынысы мен жіктелуі бойынша ерекшеленеді). Шығыс славян тілдерінде және басқа да славян тілдерінде (мысалы, болгар тілінде) фонетикалық жағынан ерекшеленбейтін жұмсақталған формалары бар дауыссыз дыбыстарға қарамастан, сәйкес әріптер жұмсақ белгіні қабылдауға мүмкіндік береді. Серб кириллицасында 19-ғасырдың ортасынан бері жұмсақ белгі жеке әріп ретінде болған емес: жұмсақталған дыбыстарды белгімен емес, арнайы дауыссыз әріптермен көрсетеді (осы әріптердің кейбіреулері, мысалы, or , жұмсақ белгінің графемасымен біріктіріліп жасалған). Сербия кириллицасына негізделген қазіргі македон алфавиті 1944 жылы құрылғаннан бері жұмсақ белгіні қамтымайды.
Шығыс славян тілдеріндегі дауыстының алдында
Бір дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыс арасында жұмсақ белгі «иотация белгісі» қызметін де атқарады: орыс тілінде жұмсақ белгіден кейінгі дауыстылар иотацияланады (мысалы, орыс тіліндегі льют «(олар) құяды/төгуді» және лют «(ол) қатал»). Орыс орфографиясына сай келетін бұл ерекшелік, әсіресе, көбінесе жұмсақ дауыстылардың алдында келетін болғандықтан, палатализация мен иотация арасында шатасу тудырды. (Я), (Е), (Йо) және (Ю) тіркестері оқшауланған (және сөз басындағы) сәйкес дауысты әріптер сияқты иотацияланған дауыстыларды береді, ал олардың дауыссыз әріптен кейін тікелей қолданылуынан айырмашылығы бар, онда палатализация болуы мүмкін, бірақ иотация болмайды. Мұндай жағдайларда, жұмсақ белгіні алдыңғы дауыссыз дыбыстан бөлек айтылатын дауыстыны көрсететін белгі деп қарастыруға болады, бірақ бұл (yi) немесе (yo) үшін жарамсыз, себебі бұл дауыстылар оқшауланғанда иотацияланбайды. Алайда, соңғы жағдай орыс тілінде сирек кездеседі (тек қарыз сөздерде ғана, мысалы) және оны фонетикалық жағынан ұқсас , әрпінің орнына қоюға болады, бұл «артық» әріптен құтылуға мүмкіндік береді. Украина және болгар тілдерінде жазылу иотацияны емес, палатализацияны көрсетеді. , «палатадан шығару белгісі» де иотацияны білдіреді, мысалы, , , және орыс тілінде . Ол жұмсақ белгіден өзгеше, себебі ол жұмсақ белгі сияқты алдыңғы дауыссыз дыбысты міндетті түрде жұмсартпайды (дегенмен, қатайтылған белгіден бұрынғы дауыссыз дыбыстар кейде жұмсарылады). Сол сияқты, жұмсақ белгі белорус және украин тілдерінде иотацияны білдіруі мүмкін, бірақ ол орыс тіліндегідей кеңінен қолданылмайды. Украина тіліндегі дауысты әріптердің жиынтығы орыс және белорус тілдерінен мүлдем өзгеше, ал иотация украин тілінде көбінесе апострофпен көрсетіледі. Дегенмен, украин тілінде иотацияланған дауыстының алдындағы дыбыс палатализацияланған болса, жұмсақ белгі қолданылады.
Болгария тілінде
Кириллицаны қолданатын славян тілдерінің ішінде жұмсақ белгі болгар тілінде ең шектеулі қолданылады: фонемиялық жұмсарту орын алғанымен, ол өте сирек, тіпті серб тілі сияқты басқа «қатаң» тілдерге қарағанда да (болгар конін, орыс конь немесе серб коњ-мен салыстырыңыз). Оның қолданыла алатын жалғыз орны – екі дауыссыздың арасында (мысалы, Жельо, Кръстьо, Гьончо, немесе синьо сөзінде). Көбінесе бұл әріп француз немесе неміс тілінен алынған шет тілдік сөздерде қолданылады, мысалы шофьор (көлік жүргізуші, шофер).
Славян тілінде дауысты ретінде
Славян транскрипциясында, яғни протославян тілін бейнелеуге қолданылатын жүйеде, кириллицадағы Ь және Ъ әріптері аса қысқа дауысты дыбыстарды көрсету үшін пайдаланылады. Ь аса қысқа /ĭ/ дыбысын, ал Ъ аса қысқа /ŭ/ дыбысын білдіреді. Протославян тілі – біздің заманымыздың 5-9 ғасырлары аралығында сөйленген славян тілдерінің ортақ атасы. Осы кезеңде славян тілдері әлі де ортақ тілдік бастауынан бөлініп жатқан еді. Славян транскрипциясының мақсаты – тарихи және салыстырмалы тіл біліміне сүйене отырып, протославян тілінің фонеологиялық ерекшеліктерін қайта құру. Көне славян жазуында, протославян тілімен тығыз байланысты болғанда, жұмсақ белгі (Ь) және қатты белгі (Ъ) бастапқыда осы аса қысқа дауысты дыбыстарды көрсету үшін қолданылған. Бұл аса қысқа дауыстылар ұзақтығы немесе созылуы тұрғысынан әдеттегі қысқа дауыстылардан ерекшеленетін. Ь әрпімен бейнеленген /ĭ/ дыбысы – ағылшын тіліндегі "bit" сөзіндегі "i" дыбысына ұқсас алғы дауысты дыбыс болды. Ал Ъ әрпімен бейнеленген /ŭ/ дыбысы – ағылшын тіліндегі "put" сөзіндегі "u" дыбысына ұқсас артқы дауысты дыбыс еді. Славян транскрипциясында Ь және Ъ әріптерін қолдану арқылы тіл білімі мамандары мен зерттеушілер протославян тіліндегі қайта құрылған сөздерде осы аса қысқа дауысты дыбыстардың бар екенін көрсете алады. Бұл транскрипция жүйесі славян тілінің ата-бабалық тілінің фонетикалық және фонеологиялық ерекшеліктерін дәлірек бейнелеуге мүмкіндік береді.
Диграфтар
Кейбір славян емес кириллицаға негізделген әліпбилерде, мысалы, чечен, ингуш және Табасаран сияқты түрлі дағыстан тілдерінде, диграф ⟨аь⟩ /æ/ немесе /a/ дыбыстарын көрсету үшін енгізілген. "а" әрпі мен "ь" жұмсақ белгісінің бұл үйлесімі нақты бір дауысты дыбысты білдіреді. Сол сияқты, ⟨оь⟩ диграфы /œ/ немесе /ø/ дыбыстарын, ал ⟨уь⟩ /y/ дыбысын білдіру үшін қолданылады. Қажет болған жағдайда ⟨юь⟩ және ⟨яь⟩ сияқты қосымша иотталған формалар да қолданылады. Бұл жұмсақ белгіні қолдану, егер умляуттар қол жетімді болмаса, неміс тіліндегі сөз соңындағы "e" әрпіне ұқсас. Бұл тәсіл осы славян емес тілдердегі нақты дауысты дыбыстарды қолда бар кириллица әріптерін пайдаланып көрсетуге мүмкіндік береді. ⟨ь⟩ жұмсақ белгісі басқа әріптермен біріктіріліп, жеке әріптермен көрсетілмейтін ерекше фонемаларды бейнелейтін диграфтар құрайды. Сондай-ақ, түркі тілдерінде /ə/ немесе /æ/ дыбысын білдіретін кириллицалық Шва (Ә) әрпінің орнына ⟨аь⟩ диграфының қолданылуы туралы ұсыныстар жасалған. Швадан айырмасы, ол барлық кириллица әріптерінің жиынтығында кездеспеуі мүмкін, ал ⟨а⟩ және ⟨ь⟩ әріптері негізгі қазіргі орыс әліпбиінде кеңінен қолданылады. Дауысты әріптермен қолданылудан басқа, жұмсақ белгі, қатайта белгі және палочка сияқты, көптеген тілдерде дыбыстық жағынан ұқсас, бірақ жеке әріптерден ерекшеленетін консонантты дыбыстарды көрсету үшін диграфтар ретінде қолданылады. Мысалы, "г" әрпі /g/ дыбысын білдірсе, "гь" комбинациясы қырымтатар тілінде /ɣ/, архи тілінде /ɦ/, ал авар және табасаран тілдерінде /h/ дыбысын білдіреді.
Өкілдіктер
Нормативтік орфографиялық ережелерге сәйкес, әріптің үлкен әріп түрі жоқ, себебі ешқандай сөз осы әріппен бастаылмайды. Дегенмен, кириллица қаріптері әдетте, барлық әріптерді үлкен етіп басу үшін немесе түрлі сериялық нөмірлердің құрамында (мысалы, бір кездегі кеңес банкноттарының сериялары) және индекстерде (мысалы, бұрынғы орыс бу локомотивтерінің бірі "Ь" деп белгіленген :ru:Паровоз Ь) қолданылатын үлкен әріп түрін қамтиды. Кириллицаны латын әрпіне аударғанда, жұмсақ таңба әдетте жазылады, кейде жіберіліп те қалуы мүмкін, егер ол иотацияны білдірмейтін жағдайда болса, мысалы: Тверь=Tver, Обь=Ob. Дауысты әріптерге дейін келгенде, оны "y" немесе "i" деп транскрипциялауға болады. Белорус тілінде ол біріктірілген жіті әріп ретінде жазылады, мысалы, зь, ць, нь, ль.