Кіріспе

Ета (/'iː//t//ə//, //'eɪ//t//ə/ EEtə, AYtə; үлкен әріп, кішкентай әріп; ἦτα ē̂ta немесе ita) – грек әліпбиінің жетінші әрпі, жақын алдыңғы дөңгеленбеген дауысты дыбысын көрсетеді. Бастапқыда дауыссыз көмекейлік үскіргіш дыбысты білдірген, бірақ Көне грек тілінің көптеген диалектілерінде классикалық Аттика диалектіндегі дыбыс мәні ұзақ, ашық алдыңғы дөңгеленбеген дауысты дыбыс болды, ол Эллинистік грек тілінде йотацизм немесе итацизм деп аталатын процесте көтерілді. Ежелгі Аттика сандар жүйесінде (Геродиандық немесе акрофониялық сандар) 100 саны «» символымен бейнеленген, себебі ол ΗΕΚΑΤΟΝ, ежелгі правописаниесы ἑκατόν = "жүз" сөзінің бас әрпі болды. Кейінірек (классикалық) грек сандары жүйесінде эта 8-ді білдіреді. Эта финикиялық хет әрпінен шыққан. Этадан туындаған әріптерге латынның H және кириллицаның И және Й әріптері жатады.

Х үтірлі

'H' әріп пішіні бастапқыда көптеген грек диалектілерінде дауыссыз глотталық үнді білдіру үшін қолданылған. Осы қызметі арқасында б.з.д. 8 ғасырында этрусктік және басқа көне итальян әліпбилері оны қабылдады, бұл әліпбилер грек әліпбиінің эвбойлық түріне негізделген. Осыдан латын әліпбиінің 'H' әрпі де пайда болды.

Грек әліпбиінің басқа аймақтық түрлері (эпихорикалық әліпбилер), әлі де сол дыбысты сақтап қалған диалекттерде, жаңа дауысты 'эта' әрпімен қатар, біраз уақыт бойы консонанттық 'хета' үшін әртүрлі глифтік пішіндерді қолданды. Оңтүстік Италиядағы Гераклия және Тарантум колонияларында әріп пішіні оң жақ вертикаль тірегі жоқ "жартылай хета" (Ͱ) түріне дейін қысқартылды. Кейіннен осы белгіден қатаң тыныс алу немесе спиритус аспер белгісі пайда болды, ол стандартталған классикалық (политоникалық) орфографияға сол дыбысты қайта енгізді. Б.з.д. 2 ғасырында Дионисий Тракс әлі де әріп атауы 'хета' (ἥτα) деп айтылатынын жазды, бұл ерекшелікті дұрыс түсіндіре отырып, "ежелгі заманда Η әрпі римдіктердегідей, қатаң тыныс алуды білдіретін болған" деді.

Ұзақ е

Алайда, Шығыс Иония диалектісінде бұл дыбыс б.з.д. VI ғасырында жоғалып, әріп бастапқыда ұзақ, ашық, алдыңғы, дөңгеленбеген дауыстының ([aː]) дамуын көрсету үшін қайта қолданылды. Кейіннен Шығыс Ионияда ол ұзақ, ашық, ортаңғы, алдыңғы, дөңгеленбеген дауыстымен ([ɛː]) біріктірілді. Б.з.д. 403 жылы Афина Ион жазу жүйесін қабылдады, соның ішінде H әрпінің дауысты ретіндегі қолданылуын да (сол кезде бұл дыбыс әлі де сақталған болатын). Бұл ақырында бүкіл Грекияда стандартты жазуға айналды.

Итацизм

Постклассикалық койне грек тілі дәуірінде ета әрпімен бейнеленген дыбыс көтеріліп, бұрын жеке-жеке айтылған бірнеше дауыстылармен бірікті, бұл құбылыс иотацизм немесе итацизм деп аталады, себебі әріп атауы ета орнына ита деп жаңарып айтылатын болды. Итацизм қазіргі грек тілінде де сақталып келеді, онда әріп аты айтылады және жақын алдыңғы дөңгеленбеген дауыстыны көрсетеді. Бұл функцияны бірнеше басқа әріптер (ι, υ) және диграфтар (ει, οι) да бөліседі, олардың бәрі де бірдей айтылады.

Кирилл қарпі

Эта әрпі дыбыстық мәнімен бірге кирилл жазуына алынып, кирилл әрпі И-ге бастап әкелді.

Хат

Қазіргі грек тілінде йотацизмге байланысты әріп (айтылуы ) алдыңғы жақын, дөңгеленбеген дауысты дыбысын көрсетеді. Классикалық грек тілінде ол ұзын, ашық, алдыңғы жақын, дөңгеленбеген дауысты дыбысын білдірген.

Үлкен әріппен

Үлкен әріп Η - Александрия мәтінінің түрінің символы ретінде мәтін сын-тегесінде қолданылады (бір кезде оның редакторы болғаны болжамдалған Хесихийден). Химияда H әрпі энтальпия символы ретінде кейде грек этасы деп айтылады, бірақ энтальпия ἐνθάλπος сөзінен шыққандықтан, ол жұмсақ тыныспен және эпсилонмен басталады, сондықтан бұл "жылу" дегенді білдіретін латынша H болуы мүмкін. Ақпарат теориясында үлкен грек әрпі Η дискретті кездейсоқ шаманың энтропиясын білдіру үшін қолданылады.

Математикалық Эта

Бұл таңбалар математикалық символдар ретінде ғана қолданылады. Стильделген грек мәтіні нормативтік грек әріптерімен кодталуы керек, мәтін стилін көрсету үшін белгілеу және форматтау қолданылады.