Әріп үстіне қосылатын белгілер

Кіріспе

Әріпке қосылатын диакритикалық белгі

Диакритика (сондай-ақ диакритикалық белгі, диакритикалық нүкте, диакритикалық таңба немесе акцент) – әріпке немесе негізгі глифке қосылатын глиф. Бұл термин ежелгі грек тілінен алынған διακριτικός (diakritikós, «ажырату»), және διακρίνω (diakrínō, «ажырату») сөздерінен шыққан. Диакритика сөзі – зат есім, бірақ кейде анықтаушы ретінде де қолданылады, ал диакритикалық – тек қана сын есім. Кейбір диакритикалық белгілер, мысалы, жедел, жатқан және айналмалы (барлығы 'a' әрпінің үстінде көрсетілгендей) көбінесе акценттер деп аталады. Диакритикалық таңбалар әріптің үстінде немесе астында, немесе әріптің ішінде, немесе екі әріптің арасында орналасуы мүмкін. Латын әліпбиінде диакритикалық таңбалардың негізгі қолданылуы – оларға қосылған әріптердің дыбыстық мәнін өзгерту. Тарихи тұрғыдан алғанда, ағылшын тілі екіұшты сөздердің дұрыс айтылуын көрсету үшін диарезис диакритикасын қолданды, мысалы, "coöperate", онсыз <oo> әріптерінің тізбегі дұрыс айтылмауы мүмкін. Басқа мысалдар – жедел және жатқан акценттер, олар дауыстының сол позициядағы қалыпты айтылуынан өзгеше айтылуын көрсете алады, мысалы, /ə/ немесе үнсіз айтылмауы керек. Ағылшын тіліндегі диакритикалық сөздердің көпшілігі, мысалы, naïve және Noël сөздеріндегі диарезис, café сөзіндегі жедел акцент, crêpe сөзіндегі айналмалы акцент және façade сөзіндегі cedille, француз тілінен иероглифтерді жақсы сақтау үшін алынған. Дегенмен, мұндай диакритикалардың барлығы жазуда жиі жіберіліп қалады, ал ағылшын тілі – жалпы қолданыста диакритикасы жоқ жалғыз еуропалық тіл. Латын әліпбиіндегі басқа тілдерде диакритика гомонимдерді ажыратуға мүмкіндік береді, мысалы, француз тіліндегі là («сонда») және la («сол») сөздері. Басқа жазу жүйелерінде диакритика басқа да функцияларды орындайды. Дауысты белгілеу жүйелері, атап айтқанда, араб тіліндегі харакат ( ـِ ,ـُ ,ـَ және т.б.) және еврей тіліндегі ниққуд ( ַ◌, ֶ◌, ִ◌, ֹ◌, ֻ◌ және т.б.) жүйелері, негізгі әліпбиде көрсетілмейтін дауыстыларды көрсетеді. Үнді вирамасы ( ્ және т.б.) және араб тіліндегі сукун ( ـْـ ) дауыстылардың жоқтығын көрсетеді. Кантилляция белгілері поэзияны көрсетеді. Басқа қолданылуларға ерте кириллицадағы титло штрихы ( ◌҃ ) және еврей тіліндегі гершаим ( ״ ) кіреді, олар тиісінше қысқартуларды немесе акронимдерді белгілейді, ал грек диакритикалық белгілері алфавит әріптері сандар ретінде қолданылатынын көрсетеді. Вьетнам және Қытайдағы мандариннің ресми транскрипциясы – ханью пиньинь тілінде диакритика белгілері таңбаланған дауыстылар кездесетін буынның тонын белгілеу үшін қолданылады. Орфографияда және сөздік ретімен орналастыруда диакритикамен өзгертілген әріп жаңа, ерекше әріп ретінде немесе әріп-диакритикалық комбинация ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл тілден тілге және тілдің ішінде жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір жағдайларда әріптер «жолдағы диакритика» ретінде қолданылады, олардың функциясы қосымша глифтермен бірдей, яғни олар алдыңғы әріптің дыбысын өзгертеді, мысалы, ағылшын тіліндегі "sh" және "th" сөздеріндегі "h" әрпі. Мұндай әріптердің комбинациялары кейде жеке әріп ретінде қарастырылады. Мысалы, "sch" әрпі дәстүрлі түрде неміс тілінде жеке әріп ретінде қарастырылған. Бұл әріппен жазылған сөздер, мысалы, Вена қалалық кітапханаларындағы картотекалық каталогтарда (цифрландырылмастан бұрын) "s" әрпімен жазылған басқа барлық сөздерден кейін тізімделген.

A diacritic (also diacritical mark, diacritical point, diacritical sign, or accent) is a glyph added to a letter or to a basic glyph. The term derives from the Ancient Greek διακριτικός (diakritikós, "distinguishing"), from διακρίνω (diakrínō, "to distinguish"). The word diacritic is a noun, though it is sometimes used in an attributive sense, whereas diacritical is only an adjective. Some diacritics, such as the acute , grave , and circumflex (all shown above an 'a'), are often called accents. Diacritics may appear above or below a letter or in some other position such as within the letter or between two letters. The main use of diacritics in Latin script is to change the sound values of the letters to which they are added. Historically, English has used the diaeresis diacritic to indicate the correct pronunciation of ambiguous words, such as "coöperate", without which the <oo> letter sequence could be misinterpreted to be pronounced Other examples are the acute and grave accents, which can indicate that a vowel is to be pronounced differently than is normal in that position, for example not reduced to /ə/ or silent as in the case of the two uses of the letter e in the noun résumé (as opposed to the verb resume) and the help sometimes provided in the pronunciation of some words such as doggèd, learnèd, blessèd, and especially words pronounced differently than normal in poetry (for example movèd, breathèd). Most other words with diacritics in English are borrowings from languages such as French to better preserve the spelling, such as the diaeresis on naïve and Noël, the acute from café, the circumflex in the word crêpe, and the cedille in façade. All these diacritics, however, are frequently omitted in writing, and English is the only major modern European language that does not have diacritics in common usage. In Latin script alphabets in other languages, diacritics may distinguish between homonyms, such as the French là ("there") versus la ("the"), which are both pronounced In Gaelic type, a dot over a consonant indicates lenition of the consonant in question. In other writing systems, diacritics may perform other functions. Vowel pointing systems, namely the Arabic harakat ( ـِ ,ـُ ,ـَ, etc.) and the Hebrew niqqud ( ַ◌, ֶ◌, ִ◌, ֹ◌, ֻ◌ etc.) systems, indicate vowels that are not conveyed by the basic alphabet. The Indic virama ( ् etc.) and the Arabic sukūn ( ـْـ ) mark the absence of vowels. Cantillation marks indicate prosody. Other uses include the Early Cyrillic titlo stroke ( ◌҃ ) and the Hebrew gershayim ( ״ ), which, respectively, mark abbreviations or acronyms, and Greek diacritical marks, which showed that letters of the alphabet were being used as numerals. In Vietnamese and the Hanyu Pinyin official romanization system for Mandarin in China, diacritics are used to mark the tones of the syllables in which the marked vowels occur. In orthography and collation, a letter modified by a diacritic may be treated either as a new, distinct letter or as a letter–diacritic combination. This varies from language to language and may vary from case to case within a language. In some cases, letters are used as "in line diacritics", with the same function as ancillary glyphs, in that they modify the sound of the letter preceding them, as in the case of the "h" in the English pronunciation of "sh" and "th". Such letter combinations are sometimes even collated as a single distinct letter. For example, the spelling sch was traditionally often treated as a separate letter in German. Words with that spelling were listed after all other words spelled with s in card catalogs in the Vienna public libraries, for example (before digitization).

Корея тілі

Банджом (방점; 傍點) деп аталатын 㮬 және 㯿 диакритикалық белгілері Орта Корея тіліндегі хангуль жазуындағы әуендік екпінді көрсету үшін қолданылған. Тік жазуда олар бір буынның сол жағына, ал көлденең жазуда бір буынның үстіне жазылатын.

Әліппелік емес жазулар

Алфавиттік емес жазу жүйелерінің кейбіреулерінде диакритикалық белгілерге ұқсас функцияны атқаратын символдар қолданылады. Абджад емес (мысалы, еврей және араб жазуы) және абугида жазу жүйелері дауысты дыбыстарды көрсету үшін диакритикалық белгілерді пайдаланады. Еврей және араб тілдерінде диакритикалық белгілермен әріптің екі еселенуі және өзгертілуі де көрсетіледі; еврей және деванагари жазулары оларды шетелдік дыбыстар үшін қолданады. Деванагари және оған байланысты абугидаларда дауыстының болмауын көрсету үшін «вирама» деп аталатын диакритикалық белгі қолданылады. Сонымен қатар, деванагари тілінде дауысты дыбыстың назалдануын көрсету үшін «ай нүктесі» (чандрабинду) қолданылады. Біріккен Канада аборигендік буын жазулары диакритиканың бірнеше түрін қолданады, оның ішінде алфавиттік қасиеттері бар «медиалдар» және «финалдар» деп аталатын диакритикалық белгілер бар. Бұрын ұзын дауысты дыбыстар буын жазу белгілерінің үстінен теріс сызықпен көрсетілсе, қазіргі формаларында дауыстының ұзақтығын көрсету үшін жоғарыда нүкте қолданылады. Кейбір стильдерде жоғарыдағы сақина [j] қосымша дыбысы бар ұзын дауыстыны көрсетеді. Тағы бір диакритикалық белгі – «ішкі сақина» [p] дыбысын [f] дыбысына, ал [t] дыбысын [θ] дыбысына өзгерту үшін буын жазу белгісінің басына орналастырылады. Буын жазу белгісінің жанына орналасқан «w нүктесі» сияқты медиалдар буынның басындағы әріп пен ядролық дауыстының арасына [w] дыбысы қойылатынын көрсетеді. Финалдар буынның соңғы әріптерін көрсетеді; сөздің ортасындағы кейбір буынның соңғы әріптері, мысалы «h тик» сияқты, одан кейінгі буынның әріпін күшейтеді. Жапондық хирагана және катакана буын жазулары дыбысты өзгерту үшін дакутен (◌゛) және хандакутен (◌゜) (жапон тілінде: 濁点 және 半濁点) символдары мен басқа да фонетикалық өзгерістерді көрсетеді. Эмотикондар көбінесе диакритикалық белгілермен жасалады, әсіресе танымал бейне тақталарындағы жапондық эмотикондар.

Әліппелік немесе топтастыру

Әр түрлі тілдер әліпбилік тәртіпте диакриттік таңбаларды орналастыру үшін әртүрлі ережелерді қолданады. Француз және португал тілдерінде реттеу және сөздіктерде диакритикалық белгілері бар әріптер негізгі әріптермен бірдей қарастырылады. Скандинавия тілдері мен фин тілі, керісінше, диакритикалық таңбалары бар å, ä және ö әріптерін әліпбидің жеке әріптері ретінде қарастырады және оларды z әрпінен кейін сұрыптайды. Әдетте, ä (a умляуты) және ö (o умляуты) [швед және фин тілдерінде қолданылады] æ (ash) және ø (o слеш) [дан және норвег тілдерінде қолданылады] әріптерімен тең деп сұрыпталады. Сондай-ақ, aa, егер ол å әрпінің балама жазуы ретінде қолданылса, сол ретпен сұрыпталады. Диакритикалық белгілермен өзгертілген басқа әріптер негізгі әріптің варианттары ретінде қарастырылады, бірақ ü әрпі көбінесе y әрпі ретінде сұрыпталады. Акценттелген әріптерді негізгі әріптің варианттары ретінде қарастыратын тілдер мұндай белгілері бар сөздерді ұқсас белгісіз сөздерден кейін бірден әліпбилік тәртіппен орналастырады. Мысалы, неміс тілінде егер екі сөз тек умляутпен ғана ерекшеленсе, онда умляутсыз сөз неміс сөздіктерінде бірінші болып тізіледі (мысалы, schon, содан кейін schön, немесе fallen, содан кейін fällen). Алайда, есімдерге қатысты (мысалы, телефон анықтамалықтарында немесе кітапханалардағы автор каталогтарында) умляуттар көбінесе дауысты әріп пен соңына жалғанған e әрпінің комбинациясы ретінде қарастырылады. Австрия телефон анықтамалықтары қазір умляуттары бар әріптерді жеке әріптер ретінде қарастырады (негізгі дауысты әрпінен кейін). Испан тілінде ñ графемасы n әрпінен өзгеше жаңа әріп саналады және n мен o әріптерінің арасында орналасады, өйткені ол қарапайым n әрпінен өзгеше дыбысты білдіреді. Бірақ акценттелген дауыстылар á, é, í, ó, ú әріптері акцентсіз дауыстылар a, e, i, o, u әріптерінен бөлінбейді, өйткені испан тіліндегі жіті акцент сөз ішіндегі екпінді өзгертеді немесе омонимдерді ажыратады, бірақ әріптің дыбысын өзгерте алмайды. Әртүрлі тілдердегі сұрыптау ретінің толық тізімін қараңыз.

Компьютерлік генерация

Қазіргі заманғы компьютерлік технология негізінен ағылшын тілді елдерде дамыды, сондықтан деректер форматтары, пернетақта орналасуы сияқты нәрселер ағылшын тіліне, әріптерінде диакритикалық белгілер жоқ тілге бейімделіп жасалды. Ағылшын алфавитін одан әрі кеңейтетін халықаралық домендік атауларды құруға әрекеттер жасалды (мысалы, "pokémon.com"). Елдерге қарай өзгеше болатын пернетақта орналасуына байланысты, компьютерлерде және теру машиналарынңда диакритикалық әріптерді енгізу оңайлығы әртүрлі. Кейбіреулерінің жеке кілттері бар, ал кейбіреулері диакритикалық белгісі бар кілтті басып, содан кейін әріпті басу арқылы жасалады. Мұндай кілттер кейде "өлген кілт" деп аталады, себебі олар өздерінен кейін басылған кілттің нәтижесін өзгертеді, бірақ өздері ешқандай нәтиже бермейді. Қазіргі Microsoft Windows және Linux операциялық жүйелерінде US International және UK International пернетақта орналасуларында батыс еуропа тілдерінде кездесетін (әсіресе ISO Latin 1 таңбалар жинағындағы) латын әріптерін тіркесіммен жазуға мүмкіндік беретін "өлген кілттер" бар: + ë береді, + õ береді және т.б. Apple Macintosh компьютерлерінде ең көп қолданылатын диакритикалық белгілерге арналған пернетақта шақырулары бар; + дауысты әріпке қосылса, жіңішке белгі қойылады, + дауысты әріпке қосылса, умляут қойылады, + седил қойылады және т.б. X Window жүйесінің көптеген пернетақта орналасуларында, сондай-ақ Microsoft Windows сияқты басқа операциялық жүйелерде қосымша бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы диакритикалық белгілерді құрастыруға болады. Компьютерлерде кодтық беттердің болуы белгілі бір диакритикалық белгілерді қолдану мүмкіндігін анықтайды. Unicode бұл мәселені әрбір белгілі таңбаға жеке код тағайындау арқылы шешеді; егер бұл код белгілі болса, қазіргі заманғы компьютерлік жүйелердің көпшілігі оны енгізу тәсілін ұсынады. Unicode арқылы диакритикалық белгілерді көптеген таңбалармен біріктіруге болады. Дегенмен, 2019 жылдың өзінде латын, кириллица және басқа әліпбилер үшін таңбаларды дұрыс көрсетуге қажетті қолдауды қамтитын өте аз шрифттер бар (тек Andika сияқты ерекшеліктер бар).

Modern computer technology was developed mostly in English speaking countries, so data formats, keyboard layouts, etc. were developed with a bias favoring English, a language with an alphabet without diacritical marks. Efforts have been made to create internationalized domain names that further extend the English alphabet (e. g., "pokémon. com"). Depending on the keyboard layout, which differs amongst countries, it is more or less easy to enter letters with diacritics on computers and typewriters. Some have their own keys; some are created by first pressing the key with the diacritic mark followed by the letter to place it on. Such a key is sometimes referred to as a dead key, as it produces no output of its own but modifies the output of the key pressed after it. In modern Microsoft Windows and Linux operating systems, the keyboard layouts US International and UK International feature dead keys that allow one to type Latin letters with the acute, grave, circumflex, diaeresis/umlaut, tilde, and cedilla found in Western European languages (specifically, those combinations found in the ISO Latin 1 character set) directly: + gives ë, + gives õ, etc. On Apple Macintosh computers, there are keyboard shortcuts for the most common diacritics; followed by a vowel places an acute accent, followed by a vowel gives an umlaut, gives a cedilla, etc. Diacritics can be composed in most X Window System keyboard layouts, as well as other operating systems, such as Microsoft Windows, using additional software. On computers, the availability of code pages determines whether one can use certain diacritics. Unicode solves this problem by assigning every known character its own code; if this code is known, most modern computer systems provide a method to input it. With Unicode, it is also possible to combine diacritical marks with most characters. However, as of 2019, very few fonts include the necessary support to correctly render character plus diacritic(s) for the Latin, Cyrillic and some other alphabets (exceptions include Andika).

Диакритик белгілері бар әріптері бар тілдер

Келесі тілдерде диакритикалық белгілері бар әріптер, диакритикалық белгілері жоқ әріптерден орфографиялық тұрғыдан өзгешеленеді.

Кельттік

Уэльс тілі жеті дауысты дыбыс – a, e, i, o, u, w, y – үстінде айналмалы белгі, диарезис, өткір және ауыр акценттерді қолданады (соның нәтижесінде â, ê, î, ô, û, ŵ, ŷ, ä, ë, ï, ö, ü, ẅ, ÿ, á, é, í, ó, ú, ẃ, ý, à, è, ì, ò, ù, ẁ, ỳ жиынтығы пайда болады). Дегенмен, макрондар ретінде қолданылатын айналмалы белгіні қоспағанда, қалғандарының бәрі сирек кездеседі. 1970 жылдардан бергі орфографиялық реформалардың нәтижесінде шотландтық гэль тілінде тек ауыр акценттер қолданылады, оларды кез келген дауыстыға қолдануға болады (à, è, ì, ò, ù). Бұрын á, ó және é дауыстыларында өткір акценттер қолданылуы мүмкін еді, олар белгілі бір дауысты сапаны көрсету үшін пайдаланылған. Осы акценттерді жою арқылы жаңа орфография оқырманның берілген сөздің айтылуын бұрыннан білуіне сүйенеді. Мэнкс тілінде h әрпімен біріктірілген ç диакритикалық белгісі қолданылады, ол (дұрыс айтылуы ) диграфынан ерекшеленуі үшін қолданылады, ал осы диграф (дұрыс айтылуы ) немесе болып айтылады. Мэнкс тілінде â, ê, ï сияқты басқа диакритикалық белгілер де қолданылады, олар бір-біріне ұқсас жазылған, бірақ сәл өзгеше айтылатын екі сөзді ажыратуға мүмкіндік береді. Ирланд тілінде 1948 жылғы орфографиялық реформадан кейін ұзын дауыстыларды белгілеу үшін тек өткір акценттер қолданылады. Гэль тіліндегі жұмсарту нүктемен көрсетіледі: ал рим әліпбиінде жұрнақ қолданылады. Бретон тілінде бірыңғай орфография (жазу жүйесі) жоқ, бірақ диакритикалық белгілерді түрлі мақсаттарда қолданады. Диарезис екі дауыстының дифтонг немесе диграф ретінде емес, бөлек айтылатынын көрсету үшін қолданылады. Айналмалы белгі ұзын дауыстыларды белгілеу үшін қолданылады, бірақ әдетте дауыстының ұзындығын фонетикалық ережелермен болжау мүмкін болмаған жағдайда ғана қолданылады. Дауыстылардың назалдануы тильдамен немесе дауыстыдан кейін <ñ> әрпімен белгіленуі мүмкін. Көпше жалғауы où әр түрлі диалектілерде әртүрлі айтылатын жалғауды білдіру үшін бірыңғай жазу түрінде қолданылады және осы жалғауды <ou> диграфынан ажырату үшін қолданылады, ол болып айтылады. Апостроф c'h диграфының (басқа кельт тілдеріндегі <ch> диграфы сияқты айтылады) француз тілінен келген ch диграфынан (болып айтылады) ерекшеленуі үшін қолданылады.

Фин-угор тілдері

Эстон тілінде õ әрпі бар, онда тильда белгісі бар. Эстон тіліндегі ä, ö, ü нүктелі дауыстылары неміс тіліндегілерге ұқсас, бірақ олар да неміс тіліндегідей емес, жеке әріптер. Бұл төртеуі әліпбиде w және x әріптері арасында өз орнына ие. Š немесе ž әріптеріндегі карон тек шетелдік есімдер мен қарыз сөздерде кездеседі. Бұл да жеке әріптер, олар әліпбиде s және t әріптері арасында орналасқан. Фин тілінде ä және ö нүктелі (умляутталған) дауыстылары қолданылады. Швед және эстон тілдеріндегідей, олар дауысты + умляут комбинациясы емес, жеке әріптер ретінде қарастырылады (неміс тіліндегідей). Сондай-ақ, ол шетелдік атаулар мен қарыз сөздерде å, š және ž таңбаларын пайдаланады. Фин және швед алфавиттерінде å, ä және ö әріптері z әрпінен кейін жеке әріптер ретінде, ал қалғандары негізгі әріптерінің варианттары ретінде топтастырылады. Венгр тілінде умляут, сүйір және қос сүйір белгілер (венгр тіліне тән): (ö, ü), (á, é, í, ó, ú) және (ő, ű) қолданылады. Сүйір белгі дауыстының ұзын түрін көрсетеді (i/í, o/ó, u/ú жағдайында), ал қос сүйір белгі ө және ü әріптері үшін сондай-ақ функция атқарады. Сүйір белгі басқа дыбысты да білдіре алады (ашық, a/á, e/é сияқты). Венгр алфавитінде дауыстылардың ұзын және қысқа түрлері бөлек тізімделеді, бірақ a/á, e/é, i/í, o/ó, ö/ő, u/ú және ü/ű жұптарының мүшелері сөздіктерде бір әріп ретінде топтастырылады. Лив тілінде келесі әріптер бар: ā, ä, ǟ, ḑ, ē, ī, ļ, ņ, ō, ȯ, ȱ, õ, ȭ, ŗ, š, ț, ū, ž.

Германдық

Неміс тілінде умляут қолданылады: дауыстыларды өзгертетін әріптер, артық дауыстыларды алға жылжытады. Голланд тілінде француз тіліндегідей көптеген дауыстылармен және «с» әрпімен бірге жіті, айналмалы, ауыр және диаэрезис диакритикалық белгілері қолданылады. Бұл á, à, ä, é, è, ê, ë, í, î, ï, ó, ô, ö, ú, û, ü және ç әріптеріне әкеледі. Бұл көбінесе француз тілінен шыққан сөздерде (және есімдерде) кездеседі (мысалы, крем, кафе, гене, фасад). Жедел белгі дауыстыны стресспен белгілеу үшін де қолданылады (мысалы, één). Екі нүктелі диакритикалық белгі диаэрезис ретінде қолданылады (екі дауыстының арасын бөлетін дауысты үзілісін көрсетеді, мысалы, reële, reünie, coördinatie), неміс тіліндегідей умляутты көрсету үшін емес. Африкаанс тілінде үлкен және кіші әріптерде 16 қосымша дауысты бар: á, ä, é, è, ê, ë, í, î, ï, ŉ, ó, ô, ö, ú, û, ü, ý. Фарер тілінде жедел белгілер мен басқа арнайы әріптер қолданылады. Олардың барлығы жеке әріптер саналады және алфавитте өз орны бар: á, í, ó, ú, ý және ø. Исландия тілінде жедел белгілер мен басқа арнайы әріптер қолданылады. Олардың барлығы жеке әріптер саналады және алфавитте өз орны бар: á, é, í, ó, ú, ý және ö. Дания және Норвегия тілдерінде «o» сызығы (ø) және «a» үстінен шеңбер (å) сияқты қосымша таңбалар қолданылады. Бұл әріптер «z» және «æ» әріптерінен кейін «ø», «å» ретімен келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, «å» әрпі кіші «a» әрпінің үстіне кіші «a» әрпін жазу арқылы жасалған лигатурадан пайда болған; егер «å» әрпі болмаса, кейбір скандинавия тілдерінде екі «a» әрпімен алмастыруға рұқсат етіледі. Скандинавия тілдері осы әріптерді «z» әрпінен кейін топтастырады, бірақ олардың топтастыру стандарттары әртүрлі. Швед тілінде «a» сақинасының (å) орнына диаэрезис (ä) және «o» диаэрезисі (ö) қолданылады, сонымен қатар «a» үстінен шеңбер (å) әрпі де бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, швед тіліндегі «ä» және «ö» әріптеріне арналған диаэрезис, неміс тіліндегі умляут сияқты, әріптердің үстіне жазылған кішкентай готикалық «e» әрпінен пайда болған. Бұл әріптер «z» әрпінен кейін «å», «ä», «ö» ретімен орналасады.

Славян тілі

Хорват алфавитінде č, ć, đ, š және ž символдары бар, олар жеке әріптер деп есептеледі және сөздіктерде, сондай-ақ сөздер әліпбилік тәртіппен тізімделген басқа да жағдайларда осылай қарастырылады. Сондай-ақ, ол бір диграфты қамтиды, оның ішінде диакритикалық белгісі бар dž, ол да тәуелсіз түрде әліпбиге енгізіледі және әліпбилік тәртіпте d әрпінен кейін, ал đ әрпінен бұрын орналасады. Чех алфавитінде үдес (á é í ó ú ý), карон (č ď ě ň ř š ť ž) және бір әріп үшін (ů) сақина қолданылады. (ď және ť әріптерінде карон апострофқа ұқсас етіп өзгертіледі.) Каронды әріптер жеке әріптер болып саналады, ал дауыстылар тек белгісі жоқ әріптердің ұзартылған нұсқалары ретінде қарастырылады. Үдес әліпбилік тәртіпке әсер етпейді, каронды әріптер бастапқы әріптерден кейін орналасады. Польша алфавитінде келесі әріптер бар: ą ć ę ł ń ó ś ź ż. Бұл әріптердің барлығы жеке әріптер болып саналады: олардың әрқайсысы латын әліпбиіндегі сәйкес әріпінен кейін орналасады (мысалы, ą әрпі a мен b арасында), ал ź және ż әріптері z әрпінен кейін, осы ретпен орналасады. Серб кириллицасында диакритикалық белгілер жоқ, оның орнына хорват тіліндегі әр әріпке (оның ішінде диакритикалық белгілері бар хорват әріптері мен dž, lj және nj диграфтарына) графема (глиф) бар. Словакия алфавитінде үдес (á é í ó ú ý ĺ ŕ), карон (č ď ľ ň š ť ž dž), умлаут (ä) және циркумфлекс (ô) қолданылады. Бұл әріптердің барлығы жеке әріптер болып саналады және алфавиттегі бастапқы әріптен кейін орналасады. Словен алфавитінде č, š және ž символдары бар, олар жеке әріптер болып саналады және сөздіктерде, сондай-ақ сөздер әліпбилік тәртіппен тізімделген басқа да жағдайларда осылай қарастырылады. Каронды әріптер диакритикалық белгісіз жазылған әріптерден кейін орналасады. đ әрпі транслитерацияланбаған шетел тіліндегі сөздерде, әсіресе есімдерде қолданылуы мүмкін және č әрпінен кейін, ал d әрпінен бұрын орналасады.

Түркі тілі

Әзірбайжан тілінде түрік әліпбиінің әрпі Ç, Ğ, I, İ, Ö, Ş және Ü бар. Қырым татар тілінде түрік әліпбиінің әрпі Ç, Ğ, I, İ, Ö, Ş және Ü бар. Түрік тілінен айырмашылығы, Қырым татар тілінде Ñ әрпі де бар. Гагауз тілінде түрік әліпбиінің ерекше әрпі Ç, Ğ, I, İ, Ö және Ü қолданылады. Түрік тілінен айырмашылығы, гагауз тілінде Ä, Ê Ș және Ț әріптері бар. Ș және Ț әрпі румын алфавитінен алынған, бірдей дыбыстарды білдіреді. Кейде түрік тілінде Ş орнына Ș қолданылуы мүмкін. Түрік тілінде G үстінде қысқа белгісі (Ğ), екі нүктелі әріп (Ö және Ü, екі дөңгелек алдыңғы дауыстыны білдіреді), төменгі сызығы бар екі әріп (Ç және Ş, аффрикат пен фрикативті білдіреді), сондай-ақ нүктелі үлкен İ әрпі (және нүктесіз кіші әріпті ı, жоғары, дөңгеленбеген артқы дауыстыны білдіреді) бар. Түрік тілінде бұл әрқайсысы жеке әріптер, басқа әріптердің түрі емес. Нүктелі үлкен İ және кіші i әрпі, нүктесіз үлкен I және кіші ı әрпі сияқты бір әріп болып саналады. Баспагерлік тұрғысынан, Ç және Ş кейде төменгі нүктемен көрсетіледі, мысалы Ṣ; егер иілім қолданылса, ол әдеттегі төменгі сызықтан гөрі үтір тәрізді болады. Жаңа әзірбайжан, қырым татар және гагауз алфавиттері түрік әліпбиіне және оның диакритикалық әріптеріне негізделген, бірақ қосымша әріптері бар. Түрікмен тілінде түрік әліпбиінің әрпі Ç, Ö, Ş және Ü бар. Сонымен қатар, түрікмен тілінде A үстіндегі екі нүктемен (Ä), H үстіндегі жебемен (Ň) – велярлық мұрынды дауыстыны, Y үстіндегі сүйір белгімен (Ý) – жіңішкеленген дауыстыны, Z үстіндегі жебемен (Ž) білдіріледі.

Басқа

Албан тілінде екі ерекше әріп бар: үлкен және кіші әріптер – Ç және Ë. Олар әліпбидегі ең ұқсас әріптердің қасына орналастырылады, сәйкесінше c және e. Эсперантода алфавитке кіретін ŭ, ĉ, ĝ, ĥ, ĵ және ŝ символдары бар және олар жеке әріптер болып саналады. Филиппин тілінде ñ таңбасы да бар және ол n және o арасында тізімделеді. Қазіргі Гренландия тілінде диакритикалық белгілер қолданылмайды, бірақ ø және å қарыз сөздерді жазу үшін қолданылады, әсіресе дат және ағылшын тілдерінен алынған сөздерді. 1851 жылдан 1973 жылға дейін гренланд тілі Самуэль Клейншмидт ойлап тапқан әліпбиде жазылды, онда ұзын дауыстылар мен екі дауыссыздар дауыстыларда диакритикалық белгілермен көрсетілді (екі дауыссызда дыякритикалық белгілер әсер ететін дауыссызда алдындағы дауыстыға орналастырылды). Мысалы, Калааллит Нунаат атауы Kalâdlit Nunât деп жазылатын. Бұл схема ұзын дауыстыны (мысалы, ; қазіргі: ), төмендегі дауыстының екі еселенуін көрсету үшін өткір акцент (́) және, соңында, авторға байланысты, дауысты ұзындығы мен келесі дауыссызда екі еселенуін көрсететін тильда (̃) немесе ауыр акцент (̀) қолданылады. , бұрын ғана қолданылған, қазір гренланд тілінде жазылады. Гавай тілінде дауыстылар үстінде кахако (макроны) қолданады, бірақ оларды жеке әріптер ретінде қарастыру туралы келіспеушіліктер бар. Бір дауысты үстіне салынған кахако сол сияқты жазылатын сөздің мағынасын мүлдем өзгерте алады, бірақ кахакосыз. Курд тілі Ç, Ê, Î, Ş және Û символдарымен қатар 26 стандартты латын әліпбиінің символдарымен бірге қолданады. Лакота алфавиті č, ȟ, ǧ, š және ž әріптеріне каронды қолданады. Сонымен қатар, қырық дауыстылар á, é, í, ó, ú, áŋ, íŋ, ú үшін де өткір акцент қолданады. Малай тілінде á, ā, ç, í, ñ, ó, š, ú сияқты диакритикалық таңбалар қолданылады. Диакритикалық таңбаларды қолдану 19-ғасырдың аяғына дейін жалғасты, ā және ē ерекшеліктерінен басқа. Мальта тілінде C, G және Z әріптерінің үстінде нүкте бар (Ċ, Ġ, Ż), сондай-ақ қосымша көлденең сызығы бар H бар. Үлкен әріпті H үшін қосымша сызық әдеттегі сызықтан сәл жоғары жазылады. Кіші әріпті H үшін қосымша сызық тік сызықты кесіп өтеді, t сияқты жазылады және төменгі бөлігіне тимейді (Ħ, ħ). Жоғарыда көрсетілген таңбалар жеке әріптер болып саналады. Нүктесіз "c" әрпі артық болғандықтан қолданылмайды. "Ċ" ағылшын тіліндегі "ch" сияқты айтылады, ал "k" "cat" сияқты қатты "c" ретінде қолданылады. "Ż" ағылшын тіліндегі "Z" сияқты "Zebra" сияқты айтылады, ал "Z" ағылшын тіліндегі "ts" дыбысын шығаруға қолданылады ("цунами" немесе "maths"). "Ġ" "геометриядағыдай" жұмсақ "G" ретінде қолданылады, ал "G" "log" сияқты қатты "G" сияқты естіледі. Диграф 'għ' (ғұйн деп аталады, араб тіліндегі غ әрпінің атауына сәйкес) жеке қарастырылады және кейде "g" әрпінен кейін орналастырылады, ал кейбір томдарда "n" және "o" әріптерінің арасына қойылады (латын әрпі "o" ежелгі финикиялық "айн" әрпінен пайда болған, ол дәстүрлі түрде финикиялық "нун" әрпінен кейін тізімделеді). Сирия тілінің латыншаға аудармасы өзгертілген әріптерді қолданады: Ā, Č, Ḏ, Ē, Ë, Ġ, Ḥ, Ō, Š, Ṣ, Ṭ, Ū, Ž және 26 стандартты латын әліпбиінің символдары. Вьетнам тілінде ơ және ư әріптеріне мүйіз диакритикасы қолданылады; â, ê және ô әріптеріне циркумфлекс; ă әріптеріне бреве; және đ әріптері арқылы сызық. Сонымен қатар, оның жеке, а, ả, ã және ạ, дауыстылар үшін қолданылатын бес тоны бар, сонымен қатар жазық тон 'a'.

Albanian has two special letters Ç and Ë upper and lowercase. They are placed next to the most similar letters in the alphabet, c and e correspondingly. Esperanto has the symbols ŭ, ĉ, ĝ, ĥ, ĵ and ŝ, which are included in the alphabet, and considered separate letters. Filipino also has the character ñ as a letter and is collated between n and o. Modern Greenlandic does not use any diacritics, although ø and å are used to spell loanwords, especially from Danish and English. From 1851 until 1973, Greenlandic was written in an alphabet invented by Samuel Kleinschmidt, where long vowels and geminate consonants were indicated by diacritics on vowels (in the case of consonant gemination, the diacritics were placed on the vowel preceding the affected consonant). For example, the name Kalaallit Nunaat was spelled Kalâdlit Nunât. This scheme uses the circumflex (◌̂) to indicate a long vowel (e. g. ; modern: ), an acute accent (◌́) to indicate gemination of the following consonant: (i. e. ; modern: ) and, finally, a tilde (◌̃) or a grave accent (◌̀), depending on the author, indicates vowel length and gemination of the following consonant (e. g. ; modern: ). , used only before , are now written in Greenlandic. Hawaiian uses the kahakō (macron) over vowels, although there is some disagreement over considering them as individual letters. The kahakō over a vowel can completely change the meaning of a word that is spelled the same but without the kahakō. Kurdish uses the symbols Ç, Ê, Î, Ş and Û with other 26 standard Latin alphabet symbols. Lakota alphabet uses the caron for the letters č, ȟ, ǧ, š, and ž. It also uses the acute accent for stressed vowels á, é, í, ó, ú, áŋ, íŋ, úŋ. Malay uses some diacritics such as á, ā, ç, í, ñ, ó, š, ú. Uses of diacritics was continued until late 19th century except ā and ē.
Maltese uses a C, G, and Z with a dot over them (Ċ, Ġ, Ż), and also has an H with an extra horizontal bar. For uppercase H, the extra bar is written slightly above the usual bar. For lowercase H, the extra bar is written crossing the vertical, like a t, and not touching the lower part (Ħ, ħ). The above characters are considered separate letters. The letter 'c' without a dot has fallen out of use due to redundancy. 'Ċ' is pronounced like the English 'ch' and 'k' is used as a hard c as in 'cat'. 'Ż' is pronounced just like the English 'Z' as in 'Zebra', while 'Z' is used to make the sound of 'ts' in English (like 'tsunami' or 'maths'). 'Ġ' is used as a soft 'G' like in 'geometry', while the 'G' sounds like a hard 'G' like in 'log'. The digraph 'għ' (called għajn after the Arabic letter name ʻayn for غ) is considered separate, and sometimes ordered after 'g', whilst in other volumes it is placed between 'n' and 'o' (the Latin letter 'o' originally evolved from the shape of Phoenician ʻayin, which was traditionally collated after Phoenician nūn). The romanization of Syriac uses the altered letters of. Ā, Č, Ḏ, Ē, Ë, Ġ, Ḥ, Ō, Š, Ṣ, Ṭ, Ū, Ž alongside the 26 standard Latin alphabet symbols. Vietnamese uses the horn diacritic for the letters ơ and ư; the circumflex for the letters â, ê, and ô; the breve for the letter ă; and a bar through the letter đ. Separately, it also has á, à, ả, ã and ạ, the five tones used for vowels besides the flat tone 'a'.

Кирилл әріптері

Беларусь және өзбек кириллицасында ў әрпі бар. Беларусь, Болгария, Ресей және Украина тілдерінде й әрпі бар. Беларусь және Ресей тілдерінде ё әрпі бар. Ресей тілінде бұл әріп көбінесе е әрпімен алмастырылады, бірақ оның айтылуы басқаша. Е орнына ё қолдану айтылуға әсер етпейді. Ё әрқашан балалар кітаптарында және сөздіктерде қолданылады. Мысал ретінде, все (vs'e, "барлығы" көпше түрі) және всё (vs'o, "әлдеқандай" есімше түрі) сөздерін келтіруге болады. Беларусь тілінде е әрпімен алмастыру қателік болып саналады; ал ресей тілінде ё орнына е немесе ё қолдануға рұқсат етіледі, бірақ күнделікті жазуда біріншісі жиірек кездеседі (оқулықтардағы немесе балалар жазуымен салыстырғанда). Кириллицадағы украин алфавитінде ґ, й және ї әріптері бар. Украин латынкасында одан да көп әріптер бар. Македония тілінде ќ және ѓ әріптері қолданылады. Болгария және Македония тілдерінде иелік есімдігі ѝ (ì, "оның") жалғауын "және" деген мағына беретін и (i) жалғауынан ажырату үшін төменгі акцентпен жазады. Кириллица әліпбиіндегі кез келген дауысты әрпінің үстіндегі жіті акцент сөздіктерде, балаларға және шетелдік оқушыларға арналған кітаптарда сөздік стресті көрсету үшін қолданылады, сондай-ақ әртүрлі лексикалық стресі бар, бірақ бірдей жазылған сөздерді ажыратуға да мүмкіндік береді.

Ағылшынша

Ағылшын тілі диакритикалық белгілері аз еуропалық тілдердің бірі болып табылады. Оның орнына, диграфтар қазіргі ағылшын алфавитінің латын әліпбиін дыбыстамалық бірліктерге бейімдеудің басты жолы болып табылады. Ерекшеліктер – ассимиляцияланбаған шетелдік сөздер, оның ішінде француз тілінен (және, көбірек, испан тілінен, мысалы, халапеньо мен пиньятадан) алынғандар; алайда, диакритика кейде мұндай сөздерден де алынып тасталады. Ағылшын тілінде диакритикамен жиі кездесетін қарыз сөздер: кафе, резюме немесе резюме (этістік резюмеден ажырату үшін қолданылады), суфле және наивті (диакритикалық белгілері бар ағылшын терминдерін қараңыз). Ескі дәуірде (сондай-ақ, кейбір орфографиялық консервативті жазушылардың арасында) элита, меле және роль сияқты мысалдар кездеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер мен жазушылар бұрын диарезисті қазіргіден гөрі жиі қолданған, мысалы, кооперация (фр. coopération), зоология (гр. zoologia) және сиер (қазір көбінесе си эр немесе жай ғана сиер) сөздерінде, жақын дауыстылардың бөлек буынға жататынын көрсету үшін, бірақ бұл тәжірибе азайып кеткен. The New Yorker журналы – кеңістікті үнемдеу және түсініктілік үшін диарезисті тырнақша орнына қолдана беретін маңызды басылым. Кейбір ағылшын сөздерін, әсіресе контекстен тыс, жеке тұрғанда, тек диакритикалық белгісі немесе өзгертілген әріпі арқылы бірдей жазылған басқа сөздерден ажыратуға болады. Оларға экспозе, ламе, мате, эре, эре, резюме және розе жатады. Кейбір сөздерде түпнұсқада болмаған диакритикалық белгілер мағынаны ажырату үшін қосылған, мысалы, мате (исп. және порт. mate), саке (жапон тілінің стандартты транскрипциясында акцент белгісі жоқ) және Мале (дивехи ެ), оларды ағылшын тіліндегі mate, sake және male сөздерінен анық ажырату үшін. Өткір және ауыр акценттер кейде поэзия мен ән мәтінінде қолданылады: өткір акцент – екіұштылықты болдырмау үшін (rébel vs. rebél) немесе метрикалық себептермен стандартты емес (caléndar) болғанда, ал ауыр акцент – әдетте үнсіз немесе жойылған буынның айтылуын көрсету үшін (warnèd, parlìament). Кейбір жеке есімдерде, мысалы, Рене мен Зоеде, әдетте екі жазу нұсқасы болады, ал адамның таңдауы тек жақын адамдарына ғана белгілі болады. Тіпті, есім диакритикамен жазылған болса да, мысалы, Шарлотта Бронте, бұл ағылшын тіліндегі мақалаларда, тіпті паспорттар сияқты ресми құжаттарда да, абайсыздық, машинист диакритикалық белгілерді қалай енгізуді білмеуі немесе техникалық себептерден (мысалы, Калифорнияда компьютер жүйесі мұндай таңбаларды өңдей алмайтындықтан) тасталуы мүмкін. Олар сондай-ақ Nestlé және Citroën сияқты кейбір әлемдік компаниялардың атауларында және/немесе сауда белгілерінде де кездеседі.

English is one of the few European languages that does not have many words that contain diacritical marks. Instead, digraphs are the main way the Modern English alphabet adapts the Latin to its phonemes. Exceptions are unassimilated foreign loanwords, including borrowings from French (and, increasingly, Spanish, like jalapeño and piñata); however, the diacritic is also sometimes omitted from such words. Loanwords that frequently appear with the diacritic in English include café, résumé or resumé (a usage that helps distinguish it from the verb resume), soufflé, and naïveté (see English terms with diacritical marks). In older practice (and even among some orthographically conservative modern writers), one may see examples such as élite, mêlée and rôle. English speakers and writers once used the diaeresis more often than now in words such as coöperation (from Fr. coopération), zoölogy (from Grk. zoologia), and seeër (now more commonly see er or simply seer) as a way of indicating that adjacent vowels belonged to separate syllables, but this practice has become far less common. The New Yorker magazine is a major publication that continues to use the diaeresis in place of a hyphen for clarity and economy of space. A few English words, often when used out of context, especially in isolation, can only be distinguished from other words of the same spelling by using a diacritic or modified letter. These include exposé, lamé, maté, öre, øre, résumé and rosé. In a few words, diacritics that did not exist in the original have been added for disambiguation, as in maté (from Sp. and Port. mate), saké (the standard Romanization of the Japanese has no accent mark), and Malé (from Dhivehi މާލެ), to clearly distinguish them from the English words mate, sake, and male. The acute and grave accents are occasionally used in poetry and lyrics: the acute to indicate stress overtly where it might be ambiguous (rébel vs. rebél) or nonstandard for metrical reasons (caléndar), the grave to indicate that an ordinarily silent or elided syllable is pronounced (warnèd, parlìament). In certain personal names such as Renée and Zoë, often two spellings exist, and the person's own preference will be known only to those close to them. Even when the name of a person is spelled with a diacritic, like Charlotte Brontë, this may be dropped in English language articles, and even in official documents such as passports, due either to carelessness, the typist not knowing how to enter letters with diacritical marks, or technical reasons (California, for example, does not allow names with diacritics, as the computer system cannot process such characters). They also appear in some worldwide company names and/or trademarks, such as Nestlé and Citroën.

Транслитерация

Рим әліпбиімен жазылмайтын бірнеше тіл диакритика белгілері арқылы транслитерацияланады немесе латын әліпбиіне көшіріледі. Мысалдар:
Араб тілінің қолданылу түріне, аймағына, мақсатты аудиториясына, елге және т.б. байланысты бірнеше латынша транскрипциясы бар. Олардың көпшілігі диакритиканы кеңінен қолданады, мысалы, кейбір әдістерде эмфатикалық дауыссыз дыбыстарды (ṣ, ṭ, ḍ, ẓ, ḥ) көрсету үшін төменгі нүкте қолданылады. Макрон жиі ұзын дауыстыларды көрсету үшін қолданылады. š жиі қолданылады, ġ да қолданылады. Қытай тіліндегі бірнеше латынша транскрипциясында у әрпінде (ü) умляут қолданылады. Ханью-Пиньинде мандарин тілінің төрт тоны макрон (бірінші тон), жедел (екінші тон), карон (үшінші тон) және ауыр (төртінші тон) диакритикалық белгілермен белгіленеді. Мысалы: ā, á, ǎ, à.
Латынша транскрипцияланған жапон тілінде (ромаджи) кейде ұзын дауыстыларды белгілеу үшін макрон қолданылады. Хепберн латынша транскрипциясы ұзын дауыстыларды белгілеу үшін макронды қолданады, ал Кунрей шики және Нихон шики жүйелері циркумфлексті қолданады. Санскрит, сондай-ақ оның көптеген ұрпақтары, мысалы, хинди және бенгал тілдері, жоғалмайтын латынша транскрипция жүйесі IAST-ты қолданады. Бұл диакритикалық белгілері бар бірнеше әріптерді қамтиды, мысалы макрон (ā, ī, ū), үстіндегі және астындағы нүктелер (ṛ, ḥ, ṃ, ṇ, ṣ, ṭ, ḍ) және басқа да бірнеше (ś, ñ).

Орфографиялық емес/орнаментальді

Кейбір пайдаланушылар веб-браузерлерде және басқа бағдарламалық құралдарда әрбір әріпке артық, мағынасыз диакритикалық белгілер қосып, сөздерді "әшекейлеп" Zalgo мәтіні деп аталатын нәрсені жасау арқылы рендерингтің мүмкіндіктерін сынап көрді.