Кіріспе

Дигамма немесе вау (үлкен әріп: Ϝ, кіші әріп: ϝ, сан: ϛ) – грек әліпбиінің архаикалық әрпі. Ол бастапқыда [w] дыбысын білдірген, бірақ қазіргі кезде негізінен 6 санын көрсету үшін қолданылады. Бастапқыда «вау» немесе «wau» деп аталса, классикалық грек тілінде оның ең көп таралған атауы – дигамма. Сан ретінде Византия дәуірінде «эписемон» деп, ал қазір Византия лигатурасы σ τ-ні (ϛ) біріктіргеннен кейін «стигма» деп аталады.

Дигамма немесе вау финикиялықтан алынған грек әліпбиінің бастапқы архаикалық бөлігі болды. Финикиялық «вау» әрпі сияқты, ол да лабиалды-велярлық ұястырылған дыбысты ([w]) білдірді және әліпбиде эпсилон мен зета арасында 6-шы орында тұрды. Бұл үндеу әрпі «upsilon»-ның бірнеше нұсқасы, ол да «вау»-дан шыққан, бірақ грек әліпбиінің соңына жақын орналасқан. Дигамма немесе вау латын әрпі F-нің түбірі. Алфавит әрпі ретінде ол классикалық кезеңге дейін ежелгі грек жазбаларында және диалектілерде кездеседі. Әріптің пішіні [Ϝ] арқылы [𐌺] , [𐌼] , [𐌽] және содан кейін [ϛ] немесе [ϲ] түрінде дамыды, соңғысы σ τ лигатурасымен шатастырылды. Қазіргі басылымдарда әріптің оның бастапқы рөлінде – дауыссыз дыбыс белгісі ретінде ("Ϝ" немесе оның қазіргі кіші әрпі "ϝ") және сандық белгі ("ϛ") ретінде қолданылуы арасында айырма жасалады. Қазіргі грек тілінде бұл көбінесе "στ" диграфымен алмастырылады.

Микен грек тілі

Дыбыс Микен грек тілінде болған, мұны Линейлік В жазуы мен дигамма қолданылған архаикалық грек жазбалары дәлелдейді. Бұл Трояның хетт тіліндегі Вилуса атауымен де расталады, ол грек тіліндегі *Вилион атауымен (классикалық Илион, Илиум) сәйкес келеді.

Классикалық грек

Әсіресе классикалық дәуірге дейін әр түрлі диалекттерде әр түрлі уақытта дыбыс жоғалып кетті. Иония тілінде, Гомердің эпостары жазылып біткенге дейін (б.з.д. 7 ғасыр) жоғалған болуы мүмкін, бірақ оның бұрынғы болуы көптеген жағдайларда анықталады, өйткені оның жоғалуы өлең өлшемін бұрмалап жіберді. Мысалы, "Илиада" кітабында кездесетін "анакс" ("тайпа басшысы, хан, әскери жетекші") сөзі бастапқыда ϝάναξ болған (Микен грек тілінде осы түрде куәландырылған), ал "оінос" ("шарап") сөзі кейде өлең өлшемінде дауыссыздан басталатын сөздің орнына қолданылады. Қосымша дәлелдер мен туыс талдау оінос сөзінің бұрын ϝοῖνος болғанын көрсетеді (крет дориялық ibêna және латындық vīnum-мен салыстырыңыз, ол ағылшын тіліндегі "wine" сөзінің шығу тегі). Гомер эпостарының кейбір басылымдарында вау әрпі қайта қосылған, әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында, бірақ олар көбінесе қолданудан шығып қалды. Эол тілі – бұл дыбысты ең ұзақ сақтаған диалект. Ежелгі грек грамматиктерінің эллинистік дәуірдегі талқылауларында бұл әріп көбінесе эолдық ерекшелік ретінде сипатталады. Грек тіліне бұл дыбыс жоғалғанға дейін келген қарыз сөздер сол дыбысты жоғалтты. Мысалы, Оскан тіліндегі Viteliu ("еркек бұзаулардың елі", vitulus – "бір жасар, еркек бұзау" сөзімен салыстырыңыз) грек тілінде Italia сөзіне әкелді. Адриатика теңізіндегі Венети тайпасы Ἐνετοί деп аталды. Грек тіліне бұл дыбыс жоғалғаннан кейін келген қарыз сөздерде бұл дыбыс қайтадан пайда болды, мысалы, vates сөзі Οὐάτεις деп жазылған.

Памфилиялық дигамма

Кейбір жергілікті (эпихорикалық) әліпбилерде дигамма әрпінің нұсқасы болған, ол қазіргі кириллица И-ге ұқсас. Бір жергілікті әліпбиде, Памфилияда, бұл өзгертілген форма стандартты дигаммамен қатар екі бөлек әріп ретінде кездесетін. Бұл диалектте дыбыс кейбір жағдайларда езу-ерін дыбысына ауысқан болуы мүмкін деп есептеледі. F пішіндес әрпі жаңа дыбысты көрсететін болса, И пішіндес арнайы форма ескі дыбыстың сақталған жерлерін білдірген.

Сандық

Дигамма/вау Милетке жатқызылған грек сандары жүйесінде қолданыла берді, онда ол 6 санын білдіріп, алфавит реттілігіндегі бастапқы орнын көрсетті. Бұл классикалық әліпбидегі 24 әріппен қатар сақталған үш әріптің бірі болды, ал қалған екеуі – 90 үшін коппа (ϙ) және 900 үшін сампи (ϡ) еді. Ежелгі дәуірдің соңы мен Византия дәуірінде қолжазбалар тарихында осы үш символдың барлығы бірнеше рет өзгеріске ұшырады, нәтижесінде дигамма «ϛ» түрін алды. Ол грек тілінде сан ретінде бүгінге дейін қолданылып келеді, мысалы, монархтардың тәж кигізу нөмірлерінде немесе кітаптағы тарауларды нөмірлеуде латын сандары ағылшын тілінде қолданылатын жағдайлармен салыстырылады, бірақ практикада әріптер тізбегі ΣΤ΄ көбірек кездеседі.

Эпиграфия

Дигамма финикиялық вавтан туындаған, ол шамамен Y әрпіне ұқсас болған. Вавтың екі грек тіліндегі өзгерісінің ішінде дигамма алфавиттік орнын сақтап қалды, бірақ пішіні өзгертілді , ал үпсилон бастапқы пішінін сақтап, жаңа алфавиттік орынға қойылды. Ертедегі Критте дигамманың түпнұсқа финикиялық пішініне жақын архаикалық түрі болған, немесе сабағы бүйірге иілген түрі де кездесетін. Архаикалық дәуірде бұл пішін эпсилонға (қолдары тік бұрышты болып, сабақтың төменгі жағы жоғалып, "Е" әрпіне айналған) ұқсас дамуға ұшырады. Дигамма үшін бұл классикалық "F" және шаршы пішіндерінің екі негізгі нұсқасына әкелді. Бұл екі пішіннің екіншісі сан ретінде қолданылғанда басымдыққа ие болды, ал "F" мұндай мақсатта өте сирек қолданылды. Дегенмен, Афинада бұл екеуінен де бас тартылып, бірқатар баламалы сандық пішіндер қолданылды (, , , , ,).

Ертедегі қолжазба

Курсивті қолжазбада төртбұрышты С пішіні одан әрі "С" әрпіне ұқсас дөңгелек пішінге дамыды (папирус қолжазбаларында , монеталарда кейде ). Содан кейін (, ) соңында төмен қарай иілген құйрық пайда болды және ақырында латын "s" пішінін алды. СТ лигатурасы 9 ғасырдан бастап кішкентай қолжазбаларда жиі қолданыла бастады. Кейіннен жабық және ашық пішіндер ешқандай айырма жасамай, лигатура және сан үшін қолданылды. Бұл байланыс "стигма" немесе "сти" деп аталды, ал "стигма" атауы мәтіндік және сандық функцияларында қолданылады. Оның сан ретінде және "st" белгісі ретіндегі екі функциясы арасындағы байланыс соншалықты күшті болды, қазіргі грек типографиясында ϛʹ белгісі қолжетімді болмаған жағдайда, 6 санын көрсету үшін στʹ немесе ΣΤʹ әрптерінің тізбегі қолданылады.

Типографиялық

Заманауи дәуірдегі батыс типографиясында сандық символ әдетте стигма лигатурасы (ϛ) сияқты бір таңбамен бейнеленген. Кәдімгі мәтінде бұл лигатура, көптеген басқаларымен бірге, он тоғызыншы ғасырдың басына дейін, бұрынғы кішкентай қолжазба стилінде кеңінен қолданыла берді, бірақ кейіннен лигатуралар біртіндеп қолданыстан шығып қалды. Стигма лигатурасы ең ұзақ сақталғандардың бірі болды, бірақ ол да 19 ғасырдың ортасынан кейін басылымда ескірді. Бүгінде ол тек сандық дигамманы көрсету үшін қолданылады және мәтіндегі στ тізбегін көрсету үшін ешқашан қолданылмайды. Басқа арнайы сандық символдар – коппа және сампи сияқты – сандық дигамма/стигма әдетте үлкен және кішкентай әріптер арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді (ал басқа алфавиттік әріптер екі жағдайда да сандар ретінде қолданылуы мүмкін). XIX ғасырда кейде үлкен әріптердегі нұсқалар қолданылған. Үлкен әріп стигмасының бірнеше әртүрлі пішіндері кездеседі, олардың төменгі бөлігі кішкентай иілген S тәрізді ілгек түрінде немесе тік сабақ түрінде болады, соңғысы серифпен немесе онсыз. Кейбір 20 ғасыр шрифтеріндегі балама үлкен әріп стилизациясы, рим стиліндегі үлкен C және T әріптерінің лигатурасы болып табылады.

Сандық дигамма/стигма үшін қолданылатын таңбалар қазіргі типографияда ежелгі алфавиттік дигамманы, [w] дыбысының әріпін білдіретін таңбадан ерекшеленеді. Бұл латынның "F" әріпімен немесе кейде грек әріптерімен типографиялық тұрғыдан үйлесетін оның арнайы нұсқасымен (Ϝ) көрсетіледі. Оның қазіргі заманғы кішкентай әріпті (ϝ) пішіні әдетте латынның "f" әріпінен екі параллель көлденең сызықтарымен (үлкен әріптер сияқты) және тік сабағы көбінесе оңға қарай сәл қисайған немесе иілген, әдетте негізден төмен түсетін түрімен ерекшеленеді. Бұл таңба грек эпиграфиясында "Ϝ" бар көне жазулардың мәтінін транскрипциялау үшін, сондай-ақ лингвистикада және тарихи грамматикада грек сөздерінің қайта құрылған протоформаларын сипаттағанда қолданылады.

Глифтер арасында шатасу

Тарихының көп бөлігінде дигамма/стигма пішіні басқа символдарға өте ұқсас болған, сондықтан оларды шатастыру оңай. Ежелгі папирустарда сандық дигамманың C пішіндес жазу түрі, сол кездегі сигманың кең таралған C пішіндес ("ай тәрізді") түрінен көбінесе ажыратылмайды. Бұл ұқсастық бүгінге дейін сақталып келеді, себебі қазіргі стигма (ϛ) және қазіргі соңғы сигма (ς) көптеген қаріптерде бірдей немесе дерлік бірдей көрінеді; екеуі де бірдей төмен қарай бұрылыспен бірге ежелгі C пішіндес түрлерінің тарихи жалғасы болып табылады. Егер екі таңба басылымда ерекшеленсе, стигманың жоғарғы шеңбері соңғы сигмадан сәл үлкенірек болып, оңға қарай көбірек созылады. Дегенмен, екі таңба қазіргі қолданыста әрқашан контекст бойынша ажыратылады, сандық белгіде де, мәтінде де: сигманың соңғы түрі сандарда ешқашан қолданылмайды (200 саны әрқашан ортаңғы сигмамен, σ жазылады), ал қалыпты грек тілінде "στ" тіркесі сөз соңында кездеспейді. Дигамманың ортағасырлық s әрпіне ұқсас пішіні, "және" деген мағынаны білдіретін қазіргі қысқартумен бірдей. Басылымдағы үлкен әріптерде тағы бір глифтердің шатасу жағдайы бар, бұл жолы стигма мен басқа сан, коппа (90) арасында. Көне және ортағасырлық қолжазбаларда коппа , , арқылы үлкен әріптерге дейін дамыды, ал және үлкен әріптері коппаны немесе стигманы білдіре алады. Осы екі мәннің қазіргі басылымда жиі шатасуы XVIII ғасырда кейбір зерттеушілермен аталып өткен. Бұл түсініксіздік қазіргі қаріптерде де жалғасуда, олардың көпшілігінде коппа немесе стигмаға ұқсас глифтер сақталып қалған.

Аттар

Бұл символ әр түрлі атаулармен аталып келді, оның алфавиттік немесе сандық қызметіне, не олардың екеуіне де сілтеме жасайды.

Уау

Вау (әртүрлі жазылатын, мысалы, vau, waw немесе осыған ұқсас ағылшын тілінде) – ежелгі грек тіліндегі әріптің бастапқы атауы. Кейінгі грек тілінде әріптің де, оның көрсететін дыбысының да қолданыстан шығуына байланысты, бұл есім βαῦ немесе οὐαῦ деп беріледі. 19 ғасырда ағылшын тіліндегі vau – сандық функциясында қолданылатын ϛ символының жиі қолданылатын атауы, оны әліпбилік "дигаммадан" және στ лигатурасы ретінде ажырататын авторлар пайдаланды.

Дигамма

Дигамма атауы ежелгі грек тілінде қолданылған және бүгінде әрпінің алфавиттік қызметіндегі ең көп таралған атау болып табылады. Ол сөзбе-сөз "қос гамма" дегенді білдіреді және бастапқы әріптің пішінін сипаттайды – ол бір гамманың (Γ) үстіне екіншісі қойылған сияқты көрінетін.

Эписемон

Эписемон атауы Византия дәуірінде сандық символ үшін қолданылған және кейде әлі күнге дейін дигамма/стигма үшін атау ретінде немесе бүкіл алфавиттік сандық белгілер тобының жалпы атауы ретінде қолданылады (дигамма, коппа және сампи). Грек тіліндегі "ἐπίσημον" сөзі ἐπί (epi, "үстінде") және σήμα (sēma, "белгі") сөздерінен құралған, сөздік мағынасы "ерекше белгі", "таңба" дегенді білдіреді, сонымен қатар "ἐπίσημος" ("ерекше", "көрнекті") деген сөздің орташа жатыс түрі. Бұл сөз ертедегі христиан мистикалық нумерологиясы арқылы "алты" санымен байланыстырылған. Шіркеу әкесі Ириней Маркустың ілімдері туралы баяндамасында, алты саны Мәсіхтің символы ретінде қарастырылған, сондықтан оны "ὁ ἐπίσημος ἀριθμός" ("ерекше сан") деп атаған; сондай-ақ, алты әріптен тұратын Ἰησοῦς (Иса) есімі "τὸ ἐπίσημον ὄνομα" ("ерекше есім") деп аталған, және т.б. VI ғасырға жататын "Хаттардың құпиясы туралы" трактатта алты саны Мәсіхпен байланыстырылып, сан белгісін тұрақты түрде Эписемон деп атаған. Осы атау грек математигі Николаос Рабдастың XV ғасырға жататын арифметикалық нұсқаулығында да кездеседі. Бұл атау батыс Еуропаның грек алфабеті туралы латын тілінде жазылған бірқатар еңбектерінде де қолданылған. Солардың бірі – құрметті Бедаға жатқызылатын арифметика туралы дидактикалық мәтін "De loquela per gestum digitorum", онда 6, 90 және 900 сандарын білдіретін үш грек цифры тиісінше "episimon", "cophe" және "enneacosis" деп аталады. Бедадан бұл терминді XVII ғасыр гуманисі Джозеф Юст Скалигер қабылдады. Алайда, Беданың сілтемесін дұрыс түсінбегендіктен, Скалигер эписемон терминін тек дигамма/6 үшін ғана емес, үш сандық әріптің барлығын қамтитын жалпы атау ретінде қолданды. Скалигерден бастап бұл термин қазіргі заманғы ғылыми қолданыста жаңа мағынада қолданыла бастады – грек және басқа ұқсас жазу жүйелеріндегі әліпбилік реттіліктен тыс тұрған қосымша сандық белгілерді білдіру үшін.

Gabex немесе Gamex

Киелі кітапқа түсініктеме бергенде, 4 ғасырдың Александриялық ғалымы Аммониус замандастары 6 санын "габекс" деп атағанын айтқан. Ал Аммониус айтқан осы сөзді кейбір қазіргі заманғы авторлар "gam(m)ex" деп оқыған. Аммониус және кейінгі теологтар Исаның өлімін "үшінші сағатқа" немесе "алтыншы сағатқа" жатқызудағы Інжілдердегі айқайшылықты және түрлі оқылымдарды түсіндіру контекстінде бұл символ туралы талқылайды. Олар бір сан символын екіншісімен көшірушінің қателігінен оңай алмастырылуы мүмкін екенін мәлімдейді.

Стигма

"Стигма" (στίγμα) атауы бастапқыда грек тілінде "белгі, нүкте, тесік" немесе жалпы "сипаттама" мағынасын білдіретін жалпы есім болған. Ол бұрынғыда жазумен байланысты ерекше мағынаға ие болды, мысалы, ырғақ нотациясында әуеннің қысқалығын көрсету үшін қолданылатын нүкте белгісі ретінде танымал болған. Кейіннен бұл атау στ лигатурасы үшін қабылданып алынды, бұл оның басындағы st әріптерінің дыбыстық сәйкестігінен және сигма атауымен сабақтастығынан туындады. Осы принцип бойынша жасалған басқа атаулар sti немесе stau болып табылады.