Кіріспе
Балалар жас кезінде мектептер олардың қабілеттерін талдап, табысқа жету мүмкіндігіне қарай топтарға бөліп отырады. Жүйе ең жақсы үлгерушілерді "дарынды" деп белгілейді. Кларк (2002) дарындылықты "қоғамның қабілеттерін ерекше жоғары деңгейде іске асырған немесе мұндай жетістікке жақын арада жететінін көрсететін адамдарға беретін атау" деп анықтайды. Америка үкіметі дарындылықты "интеллектуалдық, шығармашылық, көркемдік немесе басшылық қабілеттері, немесе нақты академиялық салалардағы жоғары жетістікке қабілеттілігін көрсететін және осы қабілеттерін толық дамыту үшін мектеп әдетте ұсынбайтын қызметтерге немесе шараларға мұқтаж студенттер, балалар немесе жастар" деп анықтайды (Кларк, 2002). Дарынды оқушылар сыныптағы достарынан өзгеше және жылдам орынады, сондықтан олардың дағдыларын дамыту және қолдану үшін дарынды балаларға арналған бағдарламалар қажет. Дарынды балаларға ой-өрісін кеңейту және қоғам мен өзіне пайдалы болу үшін сырттан білім беру мен дамыту мүмкіндіктері қажет. Академиялық жетістіктерді дамыту бойынша жинақталған себептер тізімінде МакЛеод пен Кропли (1989) дарынды балаларды тиісті бағдарламаларға орналастырудың нақты артықшылықтарын сипаттайды: "Дарынды балалар – ресурстың бір бөлігі"; мұнда өмір сапасын жақсартатын және жаңа технологиялық дәуірде алға жылжуға көмектесетін жаңашыл және зиялы ақыл-ойының қажеттілігі айтылады. "Дарынды балалар мүгедектерге берілетіндей арнайы көңіл көрсетуге лайық"; дарынды балалар "қалыпты" деңгейден алыс тұрған басқа топтарға берілетіндей қаржылық қолдау алуға тиіс. "Дарынды балаларға лайықты ынталандыру қажет"; дарынды балалардың ең жақсы бес пайыздық топқа оқшауланған сыныпта болудан алатын пайдасы мен қалыпты және жай оқушылардың дарынды балалармен араласудан тиесілі пайдасы туралы пікірталас туындайды. "Дарынды балаларға арналған арнайы шаралар оқудан бас тартудың, үлгерімнің нашарлауының және құқық бұзушылықтың алдын алады"; дарынды балалар өздері қалаған қарқынмен білім алмағанда мектепке деген қызығушылығын жоғалтып, "тыныш өмір сүру" үшін "қалыпты" болуға тырысуы мүмкін. (McLeod & Cropley, 1989). Дарынды балаларға қосымша көмек беру тек қоғамға ғана пайдалы емес, сонымен қатар олардың санасы ерекше жұмыс істейді және оларға басқа оқыту стилі қажет. "Зейінтілі адамдар басқалардан өзгеше ойлайды және орынады, сондықтан оларды тиісті түрде оқыту маңызды" (Freeman және басқалар, 1999). "Жарнамада" келтірілгендей, Мэренхаймо "дарынды оқушылар ақпаратты қабылдаудың аналитикалық стратегиясын қолданады. Аз дарындылар атомдық немесе тізбелі стратегияларды қолданады" (Freeman және басқалар, 1999). Сондай-ақ, дарынды балалар өздерінің жасындағыларға қарағанда мектептегі тапсырмаларға көбірек күш жұмсайды және оларды орындау үшін қиындықтарға дайын. (Freeman және басқалар, 1999). Мектептер өздерінің қамқорлығындағы дарынды оқушылардың дағдыларын дамытуға жауапкершілік тартуы керек. "Дәлелдерден көрініп тұрғандай, жетістікке жету үшін тиісті көмек қажет. Кез келген салада ерекше жоғары деңгейге жету үшін әлеуетті дарынды балаларға білім алуға қажетті құралдар керек; бұл оқу материалдары мен мақсатты, қиын оқуды қамтиды, кейде қалыпты мектептерде ұсынылмайтын репетиторлық немесе жетекшілікпен байланысты болады" (Freeman және басқалар, 1999). Фрименнің айтуынша, мектептер дарынды балаларды оқытуда қолданатын екі әдіс: 1. Балалардың білімін үдету, оларды үлкен жастағы топқа көшіру немесе олар үйренуге тиіс материалды жинақтау арқылы және 2. Оқуды байыту, толықтыру және тереңдету (Freeman және басқалар, 1999).
“Gifted children are a resource”; here the need for inventive and intelligent minds who will improve the quality of life and advance in the new technological age is stated. “The gifted deserve special treatment corresponding to that received by the handicapped;” the gifted ought to have the same financial support that is given to other groups that are far from the “norm”. “Gifted children need adequate stimulation;” a debate is raised between the incentive that gifted children gain by being in an isolated class of the top five percent and the argument that normal and slow children would benefit from being mixed in with giftedness. “Special provision for the gifted will prevent dropouts, underachievement and delinquency;” gifted children may lose their zest for school when kept back from learning at their own pace and may almost strive to achieve “normality” to “have a quiet life in school”. (McLeod & Cropley, 1989). Not only is it important to give the gifted the extra push which is beneficial to society, those students’ minds also operate in a unique way and require a different style of teaching. “The intellectually adept think and learn differently from others it is important to teach them appropriately” (Freeman et al., 1999). As Merenheimo is quoted in the Journal of Biological Education, “gifted pupils have an analytic strategy of perceiving information. The less gifted use either atomistic or serialistic strategies” (Freeman et al., 1999). Gifted children were also found to be more ambitious—both in the difficulty and effort put into the task—in their schoolwork than others their age. (Freeman et al., 1999). Schools should bear some responsibility to nurture the talents of the gifted students in their charge. “It is clear from the evidence that excellence does not emerge without appropriate help To reach an exceptionally high standard in any area, potentially gifted children need the means to learn; this includes the material to work with and focused, challenging tuition, sometimes including tutoring or mentoring that is not provided in normal schools” (Freeman et al., 1999). Two methods mentioned by Freeman that schools use in the teaching of gifted children are: 1. Accelerating the learning of children, either by moving them up to an older age group or compacting the material they have to learn, and 2. Enrichment, rounding out, and deepening the material to be learned (Freeman et al., 1999).
Дарындыларды оқытудың сыныптық нұсқаулары
Оқушылардың тиімділігін арттыру үшін оларға өздерінің оқу әдістерін анықтауға көмектесуге болады, бұл жоспарлау, бақылау, бағалау және нені оқу керектігін таңдау стратегияларын қамтиды. Сонымен қатар, оларды оқу материалдарына деген көзқарастарына, мысалы, қызығушылық, жабырқаулық және сенімділік сезіміне мән беруге көмектесу қажет. (Freeman et al., 1999). Барлық дәлелдер арнайы пәндердегі нақты көмек, жалпы байытуға қарағанда талантты дамытуда әлдеқайда тиімді екенін көрсетеді. (Freeman және басқалар, 1999) Дарынды оқушылар үшін мағыналы оқу тәжірибесі олардың әлеуетін барынша пайдалану үшін мұқият жоспарлануы, жазылуы, іске асырылуы және бағалануы керек. (Van Tassel Baska, 2000) Дарындылық тек баланың таланты, қабілеті және қызығушылығынан бастап күшін арттыратын оқу тәжірибесіне қатысу арқылы дамытылуы мүмкін. (Clark, 2002). Дарынды оқушылар қалыпты сабақтағы талаптармен толыққанды дамымауы мүмкін, себебі олардың прогресі баяу болып көрінеді. Интеллектуалдық ізденіс олардың басты мотивациясы болғандықтан, олар әлеуметтік жағынан өз құрбыларынан оқшаулануы мүмкін. Олар үдемелі курстар арқылы және өз идеялары мен көзқарастарын дамытуға мүмкіндік беру арқылы басқа жоғары жетістіктерге қол жеткізген оқушылармен бірге оқығанда қажетті байытуды ала алады. Дарынды оқушыларға арналған бағдарламалар олардың сәттілігіне қолайлы ортаны қалыптастыруға көмектеседі.
“Meaningful curriculum experiences for gifted learners need to be carefully planned, written down, implemented, and evaluated in order to maximize potential effect.” (Van Tassel Baska, 2000)
Giftedness “can be furthered only by participation in learning experiences that challenge and extend from the point of the child’s talent, ability, and interest” (Clark, 2002). Gifted students may not reach their full potential with the standards of regular classwork, which can appear to progress at a slowed rate. They may become isolated from their peers on a social level, since intellectual pursuit for the sake of itself is their primary motivation. These students may receive the desired enrichment when put among other high achievers via accelerated coursework and by allowing them to develop their own ideas and viewpoints. Programs tailored for gifted students can cultivate an environment conducive to their success.
Әлеуметтік өмірге араласу қиындықтары
Дарынды жастарға қатысты кең таралған миф – дарынды балалар басқа оқушыларға үлкен пайда келтіреді және олардың таланты арқасында орташа қабілетке ие оқушылардың білім деңгейі жақсарады. Ұлттық дарынды балалар қауымдастығының мәліметінше, қалыпты оқушылардың өзіне сенімділігі дарынды баланың болуымен арта қоймайды. Керісінше, жазушылар дарынды оқушыларға деген қызғаныш пен ашкөздіктің тарихи мысалдарын келтірген. Леонард Млодинов Исаак Ньютонның мектеп жылдары туралы айта келіп: «Ерекшеленуі және айқын зиялылық артықшылығы Ньютонға сол кездегідей, қазіргідей әсер етті – басқа балалар оны жек көрді», – деген. Тағы бір алаңдаушылық – дәстүрлі сыныптан шығарылып, қосымша білім алуға жіберілген дарынды балалар әлеуметтік қарым-қатынаста нашарлайды. Алайда, сынып ішінде немесе сыныптан тыс білім алуға қатысатын және оқушының академиялық қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыратын балалар, әріптестерімен жақын қарым-қатынас орнатып, жан-жақты дамыған тұлғаларға айналады және өз жасына сай мінез-құлық танытады. Зерттеулер көрсеткендей, дарынды оқушылар – олар аз дарынды, орташа дарынды немесе жоғары дарынды болсын – көбінесе әлеуметтік жағынан жақсы бейімделген және интеллект пен әлеуметтік бейімделу арасында тікелей байланыс жоқ. Оқушыларға кез келген деңгейде білім алу қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік берілсе, олар өздерінің әлеуметтік қажеттіліктеріне сенімді болып, жастас әріптестерімен маңызды қарым-қатынас жасайды. Көптеген адамдар баланың әлеуметтік және білімдік дамуын байланыстырып, біреуінің өркендеуі үшін екіншісінің қиындыққа тап болуы керек деп есептейді, бірақ статистикалық зерттеулер мұның рас емес екенін көрсетіп тұр.