Кіріспе

Феодалдық аристократиялық шен, дворяндық атағы.

Бояр немесе боляр – Болгария, Киев Русі (кейін Ресей), Молдавия және Валахия (кейін Румыния), Литва және Балтық немістері сияқты көптеген Шығыс Еуропа мемлекеттерінде феодалдық дворяндықтың ең жоғары рангіндегі өкілі болған. Герцогтармен/ұлы герцогтармен теңестірілген боярлар, 10-дан 17-ғасырға дейін билеуші князьдардан, ұлы князьдардан немесе патшалардан кейін екінші орында тұрды.

Этимология

Боляр деп те аталады; басқа тілдердегі нұсқалары: or болярин; боярин, , ; boier, ; және βογιάρος. Бойла атағы – Боляр атағының (болгар тілінде Бояр сөзі) алдыңғы немесе көне түрі. Бойла – Бірінші Болгар империясы (681–1018) және Гөк түрік империясы (552–744) кезеңдеріндегі болгар және Гөк түрік аристократтарының (көбінесе аймақтық басшылар мен асыл текті жауынгерлердің) тағайындалған атағы. Бойланың көпше түрі ("асыл") болгар жазбаларында кездеседі және Византия құжаттарының грек тілінде boilades немесе boliades деп берілген. Ғалымдар мен тіл білімі мамандары сөздің шығу тегіне қатысты бірнеше теория ұсынды, мысалы, оның көне түркі тілінен шыққан болуы мүмкін: bai ("асыл, бай"; "бай" сөзімен салыстырыңыз) плюс түркі тіліндегі är ("адам, ерлер"), протославян тіліндегі "boj" (соғыс, шайқас) немесе румын тіліндегі "boi" (мал) сөздерінен "Boier" (мал иесі) сөзіне қатысы болуы мүмкін. Бұл атау Ежелгі Шығыс славян тіліне быля (bylya) түрінде енген, ол тек "Игорь жорығының әңгімесінде" кездеседі.

Болгариядағы болярлар

Ең көне славяндық бояр түрі – болярин, көпше саны – болярлар – 10 ғасырдан бастап Болгарияда кездеседі. Ол болгарлар арасында жоғары аристократиялық мәртебе білдірген «боила» аталымы ретінде де танымал болған. Бұл сөз «бол» – көп, ал «ярин», «ярки» – жарқын, нұрлы деген сөздерден құралған болуы мүмкін. Бұл гипотезаны Византия императоры Константин VII-нің 10 ғасырлық дипломатиялық хаттамасы қолдайды, онда болгар дворяндары болиадтар деп аталған. Кіші княздықтар өз адал халқын есімдерімен білген, бірақ Иван билікке келгеннен кейін, отбасылық адалдық пен боярлардың халқымен араласуы сол халықты әкімшілік тізімдерге енгізді. Боярлардың ерекшелігі – олардың атқаруға міндетті шарттары. Боярлар конституциялық түрде құрылмағандықтан, олардың көптеген биліктері мен міндеттері князьдер арасында жасалған келісімдерден туындаған. Мысалы, 1484 жылғы Иван III мен Михаил Борисович арасындағы келісім, адалдықтың қалай қамтамасыз етілу керектігін көрсетті. Ұлы князь өзінің жерін жеке басқарудың орнына, күнделікті басқару үшін капитанға және жақын кеңесшілеріне сүйенуге мәжбүр болды. Олар Ұлы княздің сұрақтарына жауап берді, тіпті Иван III Зоя Палеологамен некелесуі немесе Новгородқа шабуыл жасауы сияқты ерекше оқиғаларға олардың келісімін алуға тырысты. Бұл боярлар мен олардың әскери күшінің патшаға адал болуын қамтамасыз ету үшін жасалды. Ұлы князь сондай-ақ шаруалардың князьдердің жерін тастап кетуіне немесе бір жерден екінші жерге көшуіне жол бермеді, бұл 1400 жылдардың ортасында шын мәнінде жекебас бостандығын жойды. Дегенмен, 15 ғасырдың соңына қарай боярлардың саны азайды, бояр болу себебі отбасылық тегі емес, еңбегімен анықталды. Иван IV патша болғаннан кейін боярлардың ықпалын шектеу үшін одан да радикалды өзгерістер енгізілді. Иван IV 1533 жылы үш жасында Мәскеудің Ұлы князі болды, бірақ түрлі бояр топтары регенттік билігі үшін бәсекелестікке түсті. 1547 жылы Иван IV билікке келгеннен кейін боярлардың тәуелсіз саяси билігі ескірді. Мәскеу облыстарындағы князьдердің тәуелсіздігі мен автономиясы Иван IV тұсында 16 ғасырдың соңында жойылды, олар «князь ұлдарына» немесе Ұлы князьға қызмет ететін қарапайым боярларға айналды. Иван IV 1565 жылы Мәскеуді екіге бөлді, ал жеке бөлігінде террор басталды. Әскери қызмет көрсеткендерге де жер берілді, көп ұзамай бұл жер беру түрі боярлар арасында мұрагерлік жерге қарағанда кең таралды. Екінші жағынан, боярлар өздерінің барлық билігін сақтап қалған тәуелсіз княздықтарын жоғалтты, оның орнына сол кездегі Ұлы князьтың басшылығымен аудандар мен аймақтарды басқарды. Боярлар дума сияқты құралдар арқылы Ұлы князьқа кеңес беру ықпалын да жоғалтты, ал Ұлы князь енді боярлардың талаптарын тыңдауға міндетті емес. Патша енді олардың әскери қолдауынан айырылып қалудан қорықпады, ал Мәскеуді біріктіру маңызды міндетке айналды. Петр I тұсында боярлардың билігіне соңғы соққы берілді, олар оның әкімшілік реформаларынан ешқашан қалпына келмеді. 1697 жылы билікке келген Петр I Ресейді батыстандатуды және оны заманауи әлемге жеткізуді өз міндеті деп санады. 1698 жылы стрельц полкінің көтерілісінен кейін Петр I Ресейге оралды, үкімет шенеуніктерін және қаржылық мүмкіндігі барларды таза қырқылған бетпен және батыс киімдерін киюге мәжбүр етті. Петр сонымен қатар сот жүйесін реформалады және ол тағайындаған мүшелері бар Сенат құрды, бұл бұрын патшаға кеңес берген боярлар кеңесінің орнын басты.

Молдавия мен Валахиядағы боярлар

Карпат аймақтарында қазіргі румындар қоныстанған жерлерде бояр (бояр) класы ерте орта ғасырларда ауылдық қауымдардың басшыларынан – Дұнайдың солтүстігіндегі аймақтарда "жетекші" деп аталған кнеаз немесе "судья" жуде, ал Дұнайдың оңтүстігінде цельниктерден – пайда болды. Олар сот және әкімшілік өкілеттіктерін мұраға қалдырып, оларды басқа қауымдарға біртіндеп кеңейтті. Олар аймаққа билік еткен Осман империясымен бекітілді. Аймақта одан да жетілген саяси құрылымдар пайда болғаннан кейін, олардың жеңілдік статусын орталық билік растауы тиіс болды, ол осы құқықты боярлар класына әскери немесе азаматтық қызметтерінде көзге түскендерді, князьдық жерлерден жер бөліп берген арқылы қосу үшін пайдаланды. Тарихшы Дювара румындардың тегіне қатысты болжамдарды түсіндірді, мысалы, қазіргі Румыния аумағын құраған ортағасырлық мемлекеттердегі дворяндардың көп бөлігі румындар емес, кумандардың ұрпақтары еді деген теорияны ұсынды: "Румындар қара кумандар деп аталды".

Боярлық жағдай

Румыниялық әлеуметтік иерархия бояр, мазыл (түрікше: mazul), răzeș (еркін шаруа, босатылған) және румын (серф) қатарынан тұрды. Бояр болу үш нәрсені білдіретін: жер иеленуші болу, серфтері болу және әскери және/немесе әкімшілік қызмет атқару. Бояр мемлекеттік және/немесе сот қызметін атқаруы мүмкін. Осы қызметтер дрэгатор немесе боерлік деп аталатын. Тек хан ғана боерлік тағайындауға құқылы болды. Серфтері бар, бірақ қызмет атқармаған жер иелері мазыл деп саналды, бірақ олар ақсүйек тегінен шыққан (din os boieresc, сөзбе-сөз "бояр сүйегінен") деп есептелді. Ешқандай айырмасы жоқ (devălmășie) иелікке ие болған шағын жер иелері moșneni, răzeși деп аталды, ал серфтер (шарттық қызметкерлер) румындар деп аталды.

Шығу тегі

Қызметтерді тек ханзада ғана тағайындаса, және олар мұрагерлік емес болғанымен, жер иелену мұрагерлікпен берілді. Ханзада біреуге жер бере алатын, бірақ оны иесінен тек қана сатқындық сияқты маңызды себептермен ғана алып қоюға құқылы болды. Сондықтан, боярлардың екі түрі болды: біріншісі – отбасылары ежелгі ауылдық қауымдардың басшылары ретінде феодалдық мемлекеттер құрылмас бұрын жер иеленген, ал ханзада олардың бұрынғы жер иеленуші мәртебесін ғана растаған; екіншісі – ханзаданың сыйлығы арқылы жер алған немесе осындай сыйлық арқылы алған ата-бабаларынан мұра еткендер (мысалы, Қасиетті Рим империясы мен оның феодалдық мұрагерлік режимдеріндегі Урадель мен Брифедель арасындағы айырмашылықтай). Фанариот режимі кезінде жері жоқ, тек қызмет атқаратын боярлар да болды. Осылайша, боярлардың санын оларды сатып ала алатын адамдарға қызметтерді сату арқылы көбейтуге болады еді.

Иерархиялық жүйе

Боярлық жағдай мен әскери-әкімшілік функциялар арасындағы тығыз байланыс, фанариоттардың ықпалымен шатастықты күшейтті: бұл функциялар Батыстағыдай текті атақтар ретінде қарастырыла бастады. Бірақ шындығында, бұл мүлдем басқаша еді. Дәстүр бойынша боярлар үш дәрежеге бөлінген: бірінші, екінші және үшінші дәрежедегі боярлар. Мысалы, үлкен постэлник, екінші постэлник және үшінші постэлник болды, олардың әрқайсысының өзіндік міндеттері мен құқықтары болған. Әртүрлі дәрежедегі боярлардың киімдері мен сыртқы келбетінен де айырмашылығы байқалды. Мысалы, тек бірінші дәрежедегі боярлар ғана сақал өсіруге құқылы болды, ал қалғандары тек мұрт өсіре алатын. Бірінші дәрежедегі боярлардың ішінде "ірі боярлар" деген топ болды. Олар ірі жер иелері болған, сонымен қатар үлкен ворник сияқты жоғары лауазымдарды да атқарған. Осы ірі боярлардан жоғары тек хан ғана тұрған.

Князь

Көбінесе, ханзада сайлануы немесе ханзадалыққа тағайындалуы алдында бояр болып қызмет ететін, бірақ бұл міндетті шарт емес еді. Алғашқыда, ханзадалыққа тек әміршілердің ұрпақтары ғана сайланатын. Дегенмен, Фанариот дәуірінде сұлтан тағайындаса және бас уәзірден осы тағайындауды сатып алуға жеткілікті қаржысы болса, кез келген адам ханзада бола алатын. Осман билігінің кезінде, әсіресе Фанариот режимінде, ханзада атағы империялық Осман билігінің ішкі құрылымындағы әкімшілік қызметке айналды, осылайша боярлықтың ең жоғары дәрежесіне жетті. Валахия немесе Молдавия ханзадасының атағы екі ат құйрығы бар пашаның мәртебесімен теңестірілді.

Мәдени сілтемелер

Норвегиялық композитор Йохан Халворсен "Bojarenes inntogsmarsj" ("Боярлардың кіріс маршы") атты марш жазды, ол Норвегияда Ønskekonserten радио бағдарламасының танысу әуені ретінде белгілі. Эдвард Григ оны жеке фортепианоға арнап аранжировкалады. Август Стриндберг өзінің "Өлім биі, бірінші бөлім" пьесасында осы туынды орындауды өтінеді.