Кіріспе

Ульм қаласындағы (Германия) лютеран шіркеуі, әлемдегі ең биік шіркеу. Ульм соборы (Ulmer Münster) – Баден-Вюртемберг штатындағы (Германия) Ульм қаласында орналасқан лютеран шіркеуі. Қазіргі таңда әлемдегі ең биік шіркеу болып табылады. 161,53 метрлік мұнарасы бар бұл ғимарат 20 ғасырға дейін салынған ең биік құрылыстардың бесіншісі. Ульм соборы кеш орта ғасыр готикалық сәулет стилінде салынған, бірақ құрылысы 19 ғасырдың соңына дейін аяқталмаған. 16 ғасырда құрылыс тоқтаған кезде, мұнаралар мен кейбір сыртқы әрлеулерден басқа шіркеудің барлық бөлігі дайын болды. Бұл Кельн соборынан өзгеше, онда құрылыс тоқтаған кезде жұмыстың жартысынан да азы бітірілмеген еді. Зияратшылар 768 сатырудан өтіп, собордың мұнарасының шаңырағына көтеріле алады. Шаңырақтың үстінен Баден-Вюртембергтегі Ульм және Бавариядағы Ной-Ульм қалаларының панорамалық көрінісін тамашалауға болады, ал ашық күндері – Зентистен Цугшпитцеге дейінгі Альп тауларының көрінісі де көңіл көктейді. Шаңыраққа соңғы сатыр (үшінші галерея деп аталады) – бір адамның өтуіне ғана жететін тар, спиральді баспалдақ.

Бірінші құрылыс кезеңі, 1377-1543 жылдар

Ульмдегі алғашқы шіркеу қала қақпасында, қамалдан тысқары салынған, және бұл 14-ғасырдағы Ульмді қамтыған қақтығыстарда қала тұрғындарына көп қиындық туғызды, мысалы, император Карл IV-тің қаланы қоршауында көрсетілгендей. Бұл шіркеу 813 жылы Ұлы Карлмен Рейхнау монастырына бағындырылған еді, ал Ульм тұрғындары қаланың ішінде жаңа, тәуелсіз шіркеу құруды қалады. Осы мақсатта, шамамен 10 000 тұрғыны бар қала өз қаражатымен құрылыс жүргізуге шешім қабылдады. 30 маусымда 1377 жылы қала әкімі Людвиг Крафт жаңа шіркеудің негізгі тасын салды. Бұл шіркеудің жобасы Швабиш Гмундтегі Киелі Крест монастырының сәулетшісі Генрих Парлерге тапсырылды. Алғашқы жоспар бойынша, кең және орталық бөлігімен шамалас биіктіктегі, батысында негізгі мұнарасы және хордың үстінде екі мұнарасы бар (ұзын, кең) қабатты зал шіркеуі салынбақ болған. Ulmer Assemblage әйелдері де 17-18 ғасырлардағы композитор Барбара Клунц еске алған іргетас жұмыстарына үлес қосты. Прагадағы Dombauhütte-де тәжірибесі бар Михаил Парлер II 1381 жылы шіркеу құрылысын бастады және бастапқыда үш дәлізді зал шіркеу ретінде жоспарланған кеме бөлігінде жұмысты жалғастырды, оның биіктігі мен ені шамалас болды. 1387 жылдан 1391 жылға дейін Генрих III Парлер Баухутте басшысы ретінде құрылысты басқарды. 1392 жылы Страсбург соборымен байланысы бар Ульрих Энсинген бас құрылысшы болып тағайындалды. Парлердің жоспары бойынша, Ulm Minster мұнарасы, кез келген шіркеудің ең биік мұнарасы салынбақ. Пропорцияларды сақтау үшін, кеме Парлерлердің ниетінен гөрі әлдеқайда биік болуы керек еді, бұл ғимараттың шатыры мен кемесі арасындағы айқын айырмашылыққа әкелді. Ғимарат 1405 жылдың 25 шілдесінде киеленді. 1446 жылы Ульрихтің ұлы Матфей құрылысты қабылдап, 1449 жылы хордың күмбезін және 1452 жылы солтүстік кеменің үстіндегі күмбезді аяқтады. 1463 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Мориц құрылысты жалғастырды. 1471 жылы қайтыс болған ол кеменің күмбезін аяқтады және қасиетті үйді салып, шіркеуді Ульрихтің жоспарына сәйкес базиликаға айналдырды. 1477 жылы Маттеус Бёблингер құрылысты қабылдап, шіркеу жоспарларын, әсіресе басты мұнараны өзгертті, бұл шіркеудің алғашқы маңызды құрылымдық қатеріне әкелді: кең дәліздер мен биік кемелердің ауыр күмбездері бағаналарға әртүрлі биіктікте тым көп көлденең күш түсірді. Жаңа бас құрылысшы, Аугсбургтік Буркхарт Энгельберг, батыс мұнараның негізін нығайту арқылы құрылымдық зардаптарды жоюға кірісті және ауыр дәліз күмбездерін бұзып, жартылай ені бар күмбездермен ауыстырды, бұл әр дәлізді екіге бөлетін қосымша бағаналар қатарын қамтамасыз етті. Апаттың алдын алғанмен, қабырғалар 350 жыл бойы тіреулерсіз қалды және бүгінге дейін кеменің солтүстік қабырғасы сыртқа қарай иілген. 1530/31 жылдары өткен референдумда Ульм тұрғындары Реформация кезінде протестантизмге көшті. Ulm Minster лютеран шіркеуіне айналды. Оның үлкен өлшеміне қарамастан, ол собор емес, өйткені Вюртембергтегі евангелистік лютеран шіркеуінің жауапты епископы – Германиядағы евангелистік шіркеудің мүшесі – Штутгартта тұрады. 1543 жылы мұнара белгілі бір биіктікке жеткен кезде құрылыс жұмыстары тоқтатылды. Құрылыс процесінің тоқтатылуы Реформация сияқты саяси және діни, сондай-ақ экономикалық факторларға байланысты болды. Христофор Колумбтың 1492-1504 жылдардағы Американы ашуы, португалдардың 1497-99 жылдары Үндістанға теңіз жолын табуы және Магелланның жер шарын айналып өтуі сауда жолдары мен тауарлардағы маңызды өзгерістерге әкелді. Нәтижесінде экономикалық тұрақсыздық пен төмендеу туды, бұл үлкен мемлекеттік шығындарға кедерес келтірді.

Құрылысты қайта бастау және аяқтау, 1844-1890 жылдар

1817 жылы ішкі фрескалар қабырғалар сұр түспен боялып жабылды. 1844 жылы құрылыс жұмыстары қайтадан басталды. 1856 жылға дейін жалғасқан жөндеу жұмыстарынан кейін орталық бөлігіне тіреу аркалары қосылып, нығайтылды. Содан кейін ғибадатхананың жанындағы шағын мұнаралар ортағасырлық жобасыз салынды. Соңында, басты мұнара аяқталды, бұл ортағасырлық жоспарды өзгертіп, оны шамамен он метрге биіктетті. Қорытындыда, 1890 жылғы 31 мамырда ғимарат толық аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1944 жылғы 17 желтоқсанда Ульм қаласына қырып түсірерлік әуе шабуылы жасалды, ол шіркеуден батысқа қарай теміржол станциясына және шіркеуден солтүстікке қарай қала шетіне дейінгі қаланың дерлік барлық бөлігін қиратты. Шіркеудің өзі аз ғана зақымданды. Дегенмен, қала алаңындағы (Мюнстерплац) басқа ғимараттардың көбі ауыр зақымдар алды және Ульмнің ортағасырлық орталығының шамамен 80 пайызы жойылды.

Қазіргі оқиғалар

Ремонт жұмыстарына байланысты, Minster Tower қазіргі уақытта тек бірінші деңгейге (70м) дейін ғана қолжетімді, ал 2023 жылдың наурыз айынан бастап ғимараттың бір бөлігі келушілерге жабық.

Қоңыраулар

Мұнарада барлығы 13 қоңырау бар, ал олардың 13-інің тек 10-ы ғана тербеледі. 6 қоңырау, оның ішінде Глориоза бурдоны, 1956 жылы Генрих Курц Штутгартта құйған. Үш қоңырау сағатқа арналған, Лейшенглоке төрттен бір сағатты хабарлайды, ал одан кейін екінші ең үлкен қоңырау – Доминика сағатты соғады. Доминика сағатты соғар алдында, сегізбұрыштың ішіндегі Шлагглоке деп аталатын кішкентай қоңырау да сағатты соғады. Он негізгі қоңыраудың 9-ы ғана электронды түрде соғылады, себебі олардың бірі – Шверглокке тек Ойт дүйсенбісінде қолмен соғылады. Шверглокке – Министрліктегі ең көне қоңырау.

Өлшемдер

Ульм соборының шатырының биіктігі – әлемдегі ең биік шіркеу. Шіркеудің ұзындығы және ені шамамен 15 м. Ғимараттың ауданы шамамен 2000 адамдық қауымды қабылдай алады. Орталық кеме биіктігі – 15 м, ал бүйірлік кемелердің биіктігі – 15 м. Ғимараттың көлемі шамамен 20 мың адамды сыйдырады, ал қала халқы шамамен 5000 адамды құрады. Басты шатырдың салмағы шамамен 2000 тоннаға бағаланады.