Кіріспе

Сент-Мартинге арналған шіркеу, Утрехт қаласындағы Рим-католик соборы

Утрехт қаласындағы Сент-Мартин соборы немесе Дом шіркеуі (Domkerk) – орта ғасырларда Утрехт диоцезінің соборы болған Сент-Мартин Турскийге арналған готикалық шіркеу. Бұл Реформацияға дейінгі елдегі жалғыз собор, бірақ 1580 жылдан бері протестант шіркеуі болып табылады. Бұрын Нидерландының ең ірі шіркеуі болған, алайда 1674 жылы болған дауылдағы қирау салдарынан негізгі бөлігі (кемесі) бұзылып, қайта жаңартылмады, соның нәтижесінде мұнара шығыс жағынан оқшауланды. Бұл ғимарат Францияда дамыған классикалық готикалық сәулет стиліне ең жақын Нидерландыдағы жалғыз шіркеу. Нидерландыдағы қалған готикалық шіркеулердің барлығы көптеген аймақтық үлгілердің біріне жатады. Француздық көне шіркеулерден айырмашылығы, бұл ғимаратта тек бір мұнара бар – Дом мұнарасы, ол қаланың айрықша белгісі болып саналады. 2021 және 2022 жылдарғы Дүниежүзілік мұра комитетінің бірлескен отырысында собор, Дом мұнарасы және Домплойн алаңы Төменгі Герман Лимесінің бір бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, себебі алаңда римдік археологиялық ескерткіштер табылған.

Тарих

Утрехттегі алғашқы шіркеу 630 жылы франк дін қызметкерлері Меровингтер патшаларының қолдауымен салынды, бірақ көп ұзамай фриздердің Утрехтке жасаған шабуылы кезінде қиратылды. Бұл алғашқы шіркеудің Утрехттегі орны белгісіз. Фризиялық апостол Сент Виллиброрд (739 жылы қайтыс болды) қазіргі ғимарат орнында (немесе жанында) Сент-Мартинге арналған екінші капелла салды. Бұл шіркеу 9 ғасырда нормандық шапқыншылардың Утрехтке жасаған көптеген шабуылдарының бірі кезінде қиратылды, бірақ 10 ғасырда епископ Балдерик оны қайта жаңартып салды. Осы кезеңде Сент-Мартин шіркеуі Утрехттің басты шіркеуіне, епископтың тақтысына айналды. Шіркеудің өзінің кішкентай аумақтық қоршауы ("иммунитет" деп аталады) болды және оны әдетте дворяндардан шыққан канондардың кафедралық тарауы басқарды. Шіркеу бірнеше рет өртке ұшырап, қайтадан салынды. Романдық стильдегі шіркеуді епископ Адалбольд салған және 1023 жылы киелендірген. Ол Конрад II құрметіне салынған бес шіркеуден тұратын крест тәрізді құрылымның (Керкенкруис) орталығы болды деп есептеледі. Бұл ғимарат, сондай-ақ Адалбольдтың Домы деп белгілі, 1253 жылғы Утрехттің көп бөлігін қамтыған өрт кезінде ішінара қирады, нәтижесінде епископ Генри ван Вианен 1254 жылы қазіргі готикалық құрылысты салуды бастады. Готикалық собордың құрылысы 16 ғасырға дейін жалғасты. Алғашқы салынған бөлігі хор болды. Дом мұнарасы 1321 жылы салына бастап, 1382 жылы аяқталды. 1515 жылдан кейін қаржының азаюы осы құрылыс жобасын аяқтауға кедерілді, оның құрылысының толық есебі сақталған. 1566 жылы Бейленсторм немесе Иконоборлық ашу-ыза Төмен елдердің көп бөлігін шарлады, кальвинистердің Құдай үйіндегі бейнелер құдайларға табынушылық нысандары екендігіне және оларды жою қажеттігіне сенуімен ақталды. Осының салдарынан собордың сыртқы және ішкі әшекейлерінің көп бөлігі қиратылды. 1580 жылы Утрехт қалалық үкіметі соборды Утрехт епархиясынан жергілікті кальвинистерге берді. Содан бері протестанттық қызметтер ғимаратта өткізілді, тек 1672 және 1673 жылдардағы франко-голланд соғысы кезінде католиктік миссалар қайтадан соборда өткізілген қысқа ғана уақыт болды. Француздардың шегінуінен бір жыл өткен соң, әлі аяқталмаған және жеткіліксіз қолдауға ие кеме 1674 жылғы 1 тамыздағы үлкен дауыл кезінде құлады, ол құйын тудырды. Келесі ғасырларда орасан зор ғимараттың көп бөлігі көңілсіздікке ұшырады. Собордың аянышты жағдайы 19 ғасырда шағын қалпына келтіру жұмыстарына, содан кейін 20 ғасырдың басында соборды бастапқы күйіне қайтару мақсатымен ірі жөндеу жұмыстарына әкелді. Алайда, кеме қайтадан салынбады. Реформациядан кейін Католик шіркеуі Утрехта күшті болып қалды, бірақ заң бойынша жасырын шіркеулерде (schuilkerken) ғибадат етуге міндетті болды. Осы шіркеулердің бірі - Сент-Гертруда шіркеуі - Нидерландының Ескі Католик шіркеуінің басты соборы болды. Католик шіркеуі 1853 жылы Нидерландыда епископтық иерархияны қайта орнату кезінде бұрынғы Изге Екатеринаның кармелиттер шіркеуін Утрехт Рим католик архиепископиясының соборы деп белгіледі.

Қазіргі шіркеу

Сент-Мартин соборының бүгінгі күнгі қалдықтары – хор, трансепт және Дом мұнарасы. 1674 жылғы дауылда құлаған собордың орталық бөлігі қазір үлкен ағаштармен толы алаңға айналған, ол Домплейин [nl] деп аталады. Түрлі түсті тастар төселген жерде шіркеудің бастапқы шекараларын көрсетеді. Сондай-ақ, қазір Утрехт университетінің бас залына айналған монастырь және кафедралық үй де сақталған. Жеті Біріккен Нидерланд Республикасының негізін қалаушы құжаты – Утрехт одағы осы кафедралық үйде қол қойылған. 2004 жылы, құрылыс басталғанына 750 жыл толуына орай, құлаған бөліктер уақытша мұржа материалдарымен қайта орнатылды. Мұржа да, алғашқы бөлік сияқты, дауылда құлап кетті. 2013 жылы собордың археологиялық ескерткіштерін ашу жұмысы басталды. 2019 жылдан бері Дом мұнарасы күрделі жөндеуден өтуде. Шіркеу мұнарасы уақытша алынып тасталған кезде, 2021 жылдың қарашасынан 2022 жылдың шілдесіне дейін Дельфтағы Nieuwe Kerk қысқа мерзімге Нидерландтағы ең биік мұнарасы бар шіркеуге айналды. Жөндеу жұмыстары 2024 жылдың жазында аяқталуы жоспарлануда.

Ғимараттағы жерлеулер мен ескерткіштер

Утрехт – Батыс Рим империясының маңызды қаласы болды және императорлық Салиан әулетімен ерекше жақын байланыста болды. Ерте орта ғасырларда Киелі Рим императоры әрқашан собордың құрметті каноны болып табысты. Император Конрад II және император Генрих V екеуі де 1039 және 1125 жылдары Утрехтта қайтыс болды. Олардың ішектері мен жүректері соборға жерленді. Собордың хоры еденіндегі қарапайым "Император тастары" (keizerssteentjes) осы фактіні еске түсіреді. Соборда салыстырмалы түрде бұзылмаған жалғыз ортағасырлық маңызды қабір – 14 ғасыр епископы Гай Авессскийдікі, ол Голландия, Эно және Зеландия графы Иоанн II-нің інісі. Соборда көптеген әдемі өрнектелген қабір тақталары мен ескерткіштер де бар. Әсіресе, 16 ғасырдағы епископ Джордж ван Эгмондтың жүрегі сақталған монументалды кенотаф ерекше көзге түседі.