Кіріспе

Дрездендегі лютеран шіркеуі (Frauenkirche) – Германияның Саксония штатының астанасы Дрездендегі лютеран шіркеуі. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Дрезденді одақтастардың өртеу бомбалауы кезінде қиратылған шіркеу 1994 және 2005 жылдар аралығында қайта құрылды. Алдыңғы шіркеу ғимараты Реформация кезінде протестанттық дінге ауысқанға дейін католик шіркеуі болды. Ескі шіркеудің орнына 18 ғасырда үлкен барокко стиліндегі лютерандық ғимарат салынды. Бұл протестанттық қасиетті сәулет өнерінің көрнекті үлгісі саналады және Еуропадағы ең ірі күмбездердің біріне ие. Шіркеу бастапқыда Дрезден азаматтарының билеушісі католиктік дінге өткеннен кейін протестанттық болып қалу ниетін білдіретін нысан ретінде салынған. Қазір ол бұрынғы жаулар арасындағы келісімнің символы болып табылады. 1945 жылы шіркеу қиратылғаннан кейін, қалған қирандылар 50 жыл бойы шығыс германиялық басшылардың шешімімен соғыс ескерткіші ретінде қалдырылды. Германияның қайта бірігуінен кейін, 1994 жылы шіркеудің қайта құрылысы басталды. Сыртқы құрылысы 2004 жылы, ал ішкі бөлігі 2005 жылы аяқталды. Шіркеу 30 қазан 2005 жылы салтанатты түрде қайта освящение етілді, ал қызметтер протестанттық Реформация күніне дейін, 31 қазанға дейін жалғасты. 2004 жылы көптеген құнды барокко ғимараттары бар Ноймаркт алаңы да қайта жаңартылды. Фрауенкирхе көбінесе собор деп аталады, бірақ ол епископтың резиденциясы емес; Саксония евангелистік-лютеран шіркеуінің Landesbischof шіркеуі – Крест шіркеуі. Ай сайын бір рет Берлиндегі Санкт-Джордж англикан шіркеуінің дін қызметкерлері ағылшын тілінде англикандық кешкі құлшылық өткізеді.

Тарих

"Біздің ханымға" арналған шіркеу (Kirche zu unser Liebfrauen) алғаш рет 11 ғасырда қала қабырғаларының сыртында, роман стилінде салынған және зиратпен қоршалған. Фрауэнкирхе Реформацияға дейін Мейссен епархиясының архиепископының резиденциясы болды, содан кейін протестант шіркеуіне айналды. Бұл алғашқы Фрауэнкирхе 1727 жылы бұзылып, оның орнына үлкен сыйымдылығы бар жаңа шіркеу салынды. Фрауэнкирхе қала тұрғындарының күшімен лютерандық (протестанттық) шіркеу ретінде қайта салынды. Саксонияның сайлаушы князі Фридрих Август I католицизмге көшіп, Польша королі болса да, ол құрылысты қолдады, бұл Дрезден қаласына әсерлі күмбез сыйлап қана қоймай, саксондықтарға билеушілері оларға *cuius regio, eius religio* принципін таңуға тырыспайтынына сендірді. Алғашқы барокко шіркеу 1726-1743 жылдар аралығында салынды және оны Дрезден қаласының сәулетшісі Георг Бэр жобалады, ол өзінің ең үлкен туындысының аяқталуын көре алмады. Бэрдің шіркеуге арналған ерекше дизайны протестанттық құлшылықтың жаңа рухын бейнеледі, ол алтарды, мінберді және крещение тағын бүкіл қауымның назарында тікелей орталыққа орналастырды. 1736 жылы әйгілі орган жасаушысы Готфрид Зильберман шіркеу үшін үш мануалды, 43 тоқталғышты аспап жасады. Орган 25 қарашада ашылды, ал Иоганн Себастьян Бах 1 желтоқсанда аспапта концерт берді. Шіркеудің ең ерекше ерекшелігі – оның дәстүрден тыс биік күмбезі, ол "Тас қоңырау" (die Steinerne Glocke) деп аталды. Микеланджелоның Римдегі Әулие Петр базиликасы үшін салған күмбезімен салыстыратын инженерлік шешім, Фрауэнкирхенің 12 000 тонналық құмтас күмбезі сегіз жұқа тірекке сүйеніп тұрды. Бастапқы күмәндерге қарамастан, күмбез өте берік екенін дәлелдеді. 1760 жылы куәгерлер жеті жылдық соғыс кезінде Фридрих II басқарған пруссиялық армия атқан 100-ден астам зеңбірек доптары күмбезге тигенін айтты. Доптар кері секіріп, шіркеу зардап көрмеді. Аяқталған шіркеу Дрезден қаласына ерекше силуэт сыйлады, оны суретші Бернардо Беллотто (Каналеттоның туысы) және норвегиялық суретші Йохан Кристиан Дальдың "Ай жарығымен Дрезден" (1839) картиналарында бейнеледі. 1849 жылы шіркеу мамыр көтерілісі деп аталатын революциялық қозғалыстың ортасында болды. Ол баррикадалармен қоршалған, және көтерілісшілердің көп бөлігі қашқаннан кейін қалғандары шіркеуде тұтқындалды. 200 жылдан астам уақыт бойы бұл қоңырау тәрізді күмбез ескі Дрезденнің аспан сызығында үстемдік етіп тұрды. Генрих Шютц және Георг Бэрдің жерлеу орындары осында.

Жою

1945 жылы 13 ақпанда Одақтас әскерлер Екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденді бомбалауды бастады. Шіркеу екі күн және түн бойы шабуылға ұшырады, ал үлкен күмбезді тік тұрған сегіз ішкі құмтас бағаналар, қалаға тасталған шамамен 650 000 тұтандырғыш бомбалардың қызуына төтеп беріп, шіркеудің жертөлесінде паналаған 300 адамды эвакуациялауға жеткілікті уақыт ұстады, содан кейін оларға көнді. Шіркеудің ішіндегі және сыртындағы температура 1000 °C (1832 °F) градусқа жетті. Күмбез 15 ақпанда сағат 10-да толық құлады. Бағаналар қызыл түспен жарқырап, жарылып кетті, сыртқы қабырғалар қирады және шамамен 6000 тонна тас жерге құлап, төмен түскенде массивті еденге еніп кетті. Иоганн Кристиан Фейге салған Зәйтүн тауындағы Гетсимани бағындағы Исаның азапты бейнелейтін құрбандық аласы, шіркеуді қиратқан бомбалау мен өрт кезінде тек ішінара зақымдалды. Құрбандық аласы және оның артындағы құрылыс – ғибадатхана, сақталып қалған бөліктердің арасында болды. Көптеген пішіндердің ерекшеліктері құлаған қирандылардан жойылды, ал сынықтар үйіндінің астында қалды. Ғимарат Дрезденнің көкжиегінен жоғалып кетті, ал қара тастар қала орталығындағы үйіндіде келесі 45 жыл бойы күтіп тұрды, ал коммунистік үкімет енді Шығыс Германияны қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Дрезден тұрғындары біздің ханым шіркеуінен ерекше тас сынықтарын құтқарып, оларды болашақта қайта құру үшін нөмірлеуді бастады. Халықтың пікірі билікті қираған жерді тазалап, тұрақ салудан алды. 1966 жылы қирандылар ресми түрде «соғысқа қарсы ескерткіш» деп жарияланды және Дрезденнің қирауының жылдық мерекесінде мемлекеттік деңгейде еске алу шаралары өткізілді. 1982 жылы қирандылар Шығыс Германия режиміне қарсы бейбіт наразылықпен біріктірілген бейбітшілік қозғалысының ортасы болды. Бомбалаудың жылдығында Дрезденнің 400 азаматы гүлдер мен шамдармен тыныш түрде қирандыларға келді, бұл Шығыс Германиядағы азаматтық құқықтар қозғалысының бір бөлігі болды. 1989 жылға қарай Дрезден, Лейпциг және Шығыс Германияның басқа да аймақтарында наразылыққа шыққандардың саны ондаған мыңға жетті. 1989 жылдың 9 қарашасында Берлин қабырғасы «құлап», Шығыс және Батыс Германияны бөліп тұрған ішкі шекара жойылды. Бұл Германияның қайта бірігуіне жол ашты.

Қайта құру мен қаржыландыруды қолдау

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында тұрғындар шіркеуді қайта тұрғызуға ниет білдірді. Алайда, Шығыс Германиядағы саяси ахуалға байланысты, қайта құрылыс тоқтатылды. 1940 жылы неміс бомбалаудан қираған Ковентри соборының қираған қалдықтарымен салыстыратын Дрезден қаласының орталық бөлігіндегі соғыс ескерткіші ретінде қираған үйінділер сақталды. Қалдықтардың тозуына байланысты, 1985 жылы (Семперопера толыққаннан кейін) Дрезден басшылары Дрезден қамалының қайта құрылысы аяқталған соң, біздің әйел шіркеуін қайта тұрғызуға шешім қабылдады. Германияның бірігуі қайта құру жоспарларына жаңа серпіліс берді. 1989 жылы Дрезденнің танымал музыканты Людвиг Гютлер басқарып отырған 14 адамнан тұратын ынтасы жоғары адамдар тобы азаматтық бастама құрды. Бір жылдан кейін осы топтан "Біздің әйел шіркеуін қайта құруды қолдау қоғамы" пайда болды және жеке қаражат жинау науқанын бастады. Ұйым Германияда және тағы 20 елде 5000-нан астам мүшеге жетті. Германияда бірнеше көмекші топтар құрылды, ал шетелде үш промоутерлік ұйым құрылды. Жоба күш алды. Жүздеген сәулетшілер, өнер тарихшылары және инженерлер мыңдаған тастарды сұрыптап, жаңа құрылыста қайта пайдалану үшін әрқайсысын анықтап, белгіледі, ал басқалары ақша жинау үшін жұмыс істеді. IBM Research Triangle Park NC-дегі коммерциялық емес зерттеу институты RTI International-мен келісімшарт жасасу арқылы маңызды рөл атқарды. Виртуалды шындық (VR) үлкен және кішкентай көлемдегі қайырымдылықтарды тартты, жобаны іске асыруға көмектесті. Гюнтер Блобель, неміс тегіндегі америкалық, бала кезінде Дрезденге бомбалаудан бірнеше күн бұрын, босқындар отбасымен бірге Дрезденнің жанындағы қалада біздің әйел шіркеуін көрген. 1994 жылы ол "Дрезден достары" атты коммерциялық емес ұйымның негізін қалаушысы және президенті болды, ол Дрезденнің өнер және сәулет мұрасын қалпына келтіруге, сақтауға және қалпына келтіруге арналған АҚШ ұйымы. 1999 жылы Блобель медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды және сыйлық ақшасының барлық сомасын (шамамен 1 миллион АҚШ доллары) Дрезденді қалпына келтіру, Фрауенкиршені қайта құру және жаңа синагога салу үшін ұйымға сыйлады. Бұл жобаға берілген ең ірі жеке қайырымдылық болды. Ұлыбританияда Дрезден қорының құрметті меценаты Кент герцогы принц Эдуард, ал кураторларының арасында Ковентри епископы бар. Ковентри соборының каноны және Дрезден қорының негізін қалаушысы доктор Пол Острайхер: "Шіркеу Дрезден үшін, Лондон үшін Сент-Пол соборы сияқты маңызды" деп жазды. (Сент-Пол соборына сілтеме). Басқа ұйымдарға Францияның Frauenkirche Paris қауымдастығы және Швейцарияның Verein Schweizer Freunde der Frauenkirche қауымдастығы кіреді. Шіркеуді қайта құруға 180 миллион евро жұмсалды. Dresdner Bank "донорлық сертификаттар" науқаны арқылы қайта құру шығындарының жартысынан астамын қаржыландырып, 1995 жылдан кейін шамамен 70 миллион евро жинады. Банк өзінің қызметкерлерінен түскен бір миллионнан астам соманы қоса алғанда, жеті миллионнан астам евроға үлес қосты. Сатылған мыңдаған сағаттардың ішінде біздің әйел шіркеуінің кішкентай бөлшектері және арнайы басылған медальдар болды. Бір демеуші шіркеудің жеке тастарын сату арқылы шамамен 2,3 миллион евро жинады. Жиналған қаражат "Frauenkirche Foundation Dresden" қорына берілді, реконструкцияны Саксония штаты, Дрезден қаласы және Саксонияның евангелистік лютеран шіркеуі қолдады. Жаңа алтын мұнараның айқышын "Британ халқы мен Виндзорлар үйі" ресми түрде қаржыландырды. Оны британдық күміс шеберлері Grant Macdonald компаниясы жасады, жобаның басты шебері Алан Смит болды, оның әкесі шіркеуді қиратуға жауапты бомбалаушы ұшқыштардың бірі болды.

Қайта құру

1720-жылдардағы сарқырамашы Георг Бэрдің түпкілікті жоспарларын пайдаланып, Дрезден қалалық кеңесі 1992 жылдың ақпан айында қайта құрылысты жалғастыруға шешім қабылдады. 1993 жылдың қаңтарында шіркеу архитекторы және инженері Эберхард Бургердің басшылығымен қираған үйінділерді сұрыптау рәсімі басталды. 1994 жылы негізгі тас қаланды, ал 1995 жылы бекітілді. Ғибадатхана Реформация күніне бір күн бұрын салтанатты қызметпен қайта ашылды. Қайта салынған шіркеу – тарихты еске түсіретін ескерткіш және үміт пен келісімнің символы. Мүмкіндігінше, шіркеу – күмбезінен басқа – түпкілікті материалдар мен жоспарларды пайдаланып, қазіргі заманғы технологиялардың көмегімен қайта салынды. Үйінділер құжатталды және әр тас бөлек шығарылды. Әр тастың үйіндідегі орнынан бастапқы орнын анықтауға болады. Қайта пайдалануға жарамды әрбір бөлік өлшеніп, тізімге алынды. Архитекторларға түпкілікті тастардың орналасуын және олардың қалай біріктірілгенін анықтауға көмектесетін компьютерлік бағдарлама әртүрлі конфигурацияларда тастарды экранда үш өлшемде жылжыта алатын болды. Қайта құрылыста қолданылған миллиондаған тастың ішінде 8500-ден астам түпкілікті тас сақталды және шамамен 3800 қайта құрылыста қолданылды. Ескі тастар өрттен зақымдану және ауа райының әсерінен қараңғы патинамен жабылғандықтан, ескі және жаңа тастар арасындағы айырмашылық қайта құрылыстан кейін көп жылдар бойы көрінеді. Түпкілікті алтарьдың екі мың бөлігі тазаланып, жаңа алтарьға енгізілді. Салушылар мыңдаған ескі суреттерге, ғибадат етушілер мен шіркеу қызметкерлерінің естеліктеріне, бояудың қоспалары мен пигменттерінің сапасын көрсететін ескі сатып алу тапсырыстарына сүйенді (18 ғасырда ішкі кеңістіктің жарқыраған түсін жасау үшін көп мөлшерде жұмыртқа қолданылған). Кіреберіс есіктерінің емен есіктерін қайта жасау кезінде сатушылар егжей-тегжейлі ою-өрнектің бұрыс сипаттамаларын ғана білді. Адамдар (әсіресе, үйлену тойында) шіркеу есігінің алдында суретке түскендіктен, ескі суреттерді іздеуге шақыру жасады, нәтижесінде толық үйлену альбомдары табылды, бұл шеберлерге түпкілікті есіктерді қайта жасауға мүмкіндік берді. Күмбездің үстіндегі жаңа алтыннан жасалған шар мен айқыш Лондондағы Грант Макдональд Сильверсмитс компаниясымен 18 ғасырдың түпкілікті әдістерін барынша пайдаланып жасалды. Оны Лондондағы алтын шебері Алан Смит жасады, ал оның әкесі Фрэнк Дрезденді бомбалауға қатысқан әуе экипажының мүшесі болған. Дрезденге келмес бұрын айқыш бес жыл бойы Ұлыбританиядағы шіркеулерде, соның ішінде Ковентри соборында, Ливерпуль соборында, Эдинбургтегі Киелі Джайлз соборында және Лондондағы Киелі Пауыл соборында көрмеге қойылды. 2000 жылдың ақпан айында айқыш Кент герцогы принц Эдуардтың салтанатты түрде тапсыруымен аяқталды. Фрауенкирхенің сыртқы құрылысы аяқталды. Соңғы соғыстан бері алғаш рет аяқталған күмбез және оның алтынмен қапталған айқышы Дрезденнің аспан сызығын әсемдеді, бұл ғасырлар бойы сақталған дәстүр. Бұрын күмбездің үстінде болған, қазір бұрмаланған және күйген айқыш жаңа алтарьдың оң жағында тұр. Салушылар 1736 жылғы Готфрид Сильберманның аспапты қайта жасаудан бас тартты, себебі түпкілікті жобалау құжаттары, сипаттамасы және егжей-тегжейлі мәліметтері болғанына қарамастан, бұл «Дрезден орган дауы» тудырды. Сильберманның аспабы орнатылған кезде 43 тізімі бар үш мануалға ие болды, ал жылдар бойы қайта өңделіп, 80 тізімі бар бес мануалға дейін кеңейтілді. 2005 жылдың сәуір айында Страсбургтағы Дэниел Керн құрылысқа 4873 құбырлы аспап жасады және ол сол жылдың қазан айында ашылды; Сэмюэл Кумер 2022 жылға дейін аспапшы болды. Керн аспабы Сильберман аспабындағы барлық тоқтауларды қамтиды және олардың дыбыстарын қайта құруға тырысады. Керн аспабында 68 тоқтау және бароккодан кейінгі кезеңде жазылған орган әдебиетіне сәйкес симфониялық 19 ғасыр стиліндегі төртінші ісік мануалы бар. Реформатор және теолог Мартин Лютердің бомбалаудан аман қалған қола мүсіні қалпына келтіріліп, шіркеудің алдында қайта орнатылды. Бұл 1885 жылы мүсінші Адольф фон Дондорфтың еңбегі. Күн сайын екі құлшыныс және әр жексенбіде екі литургия өтеді. 2005 жылдың қазан айынан бері Дрезденнің Alten Landhaus-тағы Stadtmuseum (Қалалық мұражайда) Фрауенкирхенің тарихы мен қайта құрылысы туралы көрме ұйымдастырылған.

Қайта ашылғаннан бері

Қайта ашылғаннан бері Дрездендегі "Біздің ханым" шіркеуі туристерді қызықтыратын орынға айналды. Алғашқы үш жылдың ішінде жеті миллион адам шіркеуге турист ретінде және құлшылыққа қатысу үшін келді. Бұл жоба Еуропа бойынша басқа да жаңғырту жобаларына үлгі болды, оның ішінде Франкфурттағы Дом Рёмер жобасы, Потсдам қалалық сарайы және Берлин қалалық сарайы. 2009 жылы АҚШ президенті Барак Обама Германия канцлері Ангела Меркельмен Грюнес Гевлбеде кездескеннен кейін шіркеуді аралады.

Қайта құру әдістерін сынға алу

Архитектура тарихшысы Марк Джарзомбек жаңа ғимаратта қираған орындардың анықталмаған бөліктерінің ретсіз орналастырылғанына шағымданып айтты. Оның сөзіне қарағанда, бомбалаудың социалистік ескерткіші, мәні бойынша, ғимараттың құрылымына тарап кеткен.