Элиас Хикс: Америкалық дін қозғаушысы және достар қауымындағы бөлініс

Кіріспе

Америкалық квакер уағыздаушысы (1748–1830)

Элиас Хикс (19 наурыз 1748 – 27 ақпан 1830) – Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағынан шыққан саяхатшы квакер миссионері. Ол өзінің мінберлік қызметі барысында дәстүрден тыс ілімдерді таратып, қырқыстарға себеп болды, бұл Достар діни қоғамындағы екінші ірі бөлініске (алғашқысы 1691 жылы Джордж Киттің тудырғаны) әкелді. Элиас Хикс суретші Эдвард Хикстің туысы еді.

ХикссайтОртодоксальды бөліну

Квакерліктегі алғашқы бөліну тек Хикстің қызметі мен ішкі дау-дамайға байланысты болған жоқ. Ол, ішінара, квакерлікте Екінші Ұлы оянудың ықпалына жауап ретінде туды, бұл 1790 жылдары басталған протестанттық евангелизмнің қайта жандануы еді. Бұл діни күмәнділікке, деизмге және Рационалды христиандықтың либералды теологиясына реакция болды. Дегенмен, Хикстің үйретіктеріне байланысты Достар арасындағы доктриналық шиеленістер 1808 жылға дейін пайда болды. Хикстің ықпалы артқан сайын, көрнекті ағылшын евангелистік қоғамдық Достары, соның ішінде Уильям Форстер мен Анна Брейтвейт, оның көзқарастарын сынау үшін 1821-1827 жылдар аралығында Нью-Йорк штатына сапар шегуге мәжбүр болды. Олардың қатысуы америкалық квакерлер арасындағы келіспеушіліктерді күшейтті, бұл келіспеушіліктер 1819 жылы америкалық унитариандар мен конгрегационалистер арасындағы бөлініспен айқын көрінді. Анна Брейтвейттің ықпалы ерекше зор болды. Ол 1823 және 1827 жылдар аралығында АҚШ-қа сапар шегіп, 1824 жылы «Элиас Хикстің ілімдеріне қатысты даулар туралы хаттары мен байқаулары» атты еңбегін жариялады, онда Хиксті радикалды ерекшелік танытқан адам ретінде бейнеледі. Бұған жауап ретінде Брейтвейт 1825 жылы «Анна Брейтвейттің Элиас Хикске жазған хаты. Оның ілімдерінің мәні туралы» деген хат жазды. Алайда, бұл пікір алмасу екі тарапты да көндіре алмады. 1819 жылы Хикс Филадельфиядағы жиналыс үйлеріне ықпал етуге көп күш жұмсады, содан кейін ұйымдық дау-жанжалдар жылдар бойы жалғасты. Жиналыс үйлері арасындағы келіспеушіліктер ашу мен бөлінуге ұласты, себебі жаңа кеңсе тағайындау мәселесінде бірлікке келе алмады. Хикске ергендер Хикситтер деп аталды, ал оның сыншылары Православ Достар деп аталды. Әрбір топ өзін Достардың негізін қалаушысы Джордж Фокс мұрасының нағыз көрінісі деп санады. Бөлінудің себебі айқын әлеуметтік-экономикалық факторлар болды: Хиксит Достар көбінесе кедей және ауылдық жерлерде тұрды, ал Православ Достар көбінесе қалалық және орта тапқа жатты. Ауылдық Достардың көпшілігі квакерлердің «жай сөйлеу» және «жай киіну» дәстүрлерін сақтады, ал қалалық және қалалық квакерлер бұл дәстүрлерді ұзақ бұрын тастап кеткен еді. Православ және Хиксит топтары екеуі де білім беру мекемелерін құруға белсенді қатысты. Атап айтқанда, Православ квакерлер Хаверфорд колледжін, ал Хикситтер Свартмор колледжін құрды. Православ және Хиксит Достардың екеуі де одан әрі бөлініске ұшырады. Православ Достардың негізгі тобы евангелистік көзқарастарды ұстанған ағылшын квакері Джозеф Джон Гурнидің іс-әрекеттерін үлгі етті. Уақыт өте келе, көптеген жиналыстар дәстүрлі протестанттық шіркеулердегідей ғибадат түрлерін қабылдады. Гурнидің іс-әрекеттеріне келіспеген Православ Достар Вильбурит, Консервативті, Примитив және Тәуелсіз жылдық жиналыстарды құрды. Хиксит Достардың жылдық жиналыстардағы тәртіптің әлсіреуіне келіспегендері қауымдық немесе прогрессивті топтарды құрды. 1828 жылы америкалық квакерліктегі бөліну 1790 жылдары Нью-Йорк, Жаңа Англия штаттары мен Пенсильваниядан көшіп келген Канададағы квакер қауымына да тарады. Бұл Жоғарғы Канадада, АҚШ-тағы сияқты, жылдық жиналыстардың параллель жүйесіне әкелді. АҚШ-тағы Хикситтер мен евангелистік Православ Достар арасындағы соңғы бөліну терең және ұзаққа созылды. Олардың арасындағы толық келісімге келуге ондаған жылдар кетті, 1920 жылдардағы алғашқы қайта біріктірілген айлық жиналыстардан бастап, 1968 жылы Балтимор жылдық жиналысының қайта біріктірілуімен аяқталды.

This first split in Quakerism was not entirely due to Hicks' ministry and internal divisions. It was, in part, also a response within Quakerism to the influences of the Second Great Awakening, the revival of Protestant evangelism that began in the 1790s as a reaction to religious skepticism, deism, and the liberal theology of Rational Christianity. However, doctrinal tensions among Friends due to Hicks' teachings had emerged as early as 1808 and as Hicks' influence grew, prominent visiting English evangelical public Friends, including William Forster and Anna Braithwaite, were prompted to travel to New York State in the period from 1821 to 1827 to denounce his views. Their presence severely exacerbated the differences among American Quakers, differences that had been underscored by the 1819 split between the American Unitarians and Congregationalists. The influence of Anna Braithwaite was especially strong. She visited the United States between 1823 and 1827 and published her Letters and observations relating to the controversy respecting the doctrines of Elias Hicks in 1824 in which she depicted Hicks as a radical eccentric. This in turn was replied to by Braithwaite in A Letter from Anna Braithwaite to Elias Hicks, On the Nature of his Doctrines in 1825. Neither party was persuaded by this exchange. In 1819, Hicks had devoted much energy into influencing the meeting houses in Philadelphia and this was followed by years of intense organizational turmoil. when the differences between the meeting houses ended in acrimony and division, precipitated by the inability of the Meeting to reach consensus on the appointment of a new clerk Those who followed Hicks became termed Hicksites and his critics termed Orthodox Friends, each faction considering itself to be the true expression of the legacy of the founder of the Friends, George Fox. The split was also based on marked socioeconomic factors with Hicksite Friends being mostly poor and rural and with Orthodox Friends being mostly urban and middle class. Many of the rural country Friends kept to Quaker traditions of "plain speech" and "plain dress", both long abandoned by Quakers in the towns and cities. Both Orthodox and Hicksite factions were active in the formation of educational institutions. To wit, Orthodox Quakers founded Haverford College and Hicksites Swarthmore College. Both the Orthodox and Hicksite Friends experienced further schisms. The main following of the Orthodox Friends followed the practices of the English Quaker Joseph John Gurney who possessed an evangelical position. As time went on, a majority of the meetings endorsed forms of worship much like those of a traditional Protestant church. Those Orthodox Friends who did not agree with the practices of the Gurneyites branched off to form the Wilburite, Conservative, Primitive and Independent yearly meetings. Those Hicksite Friends who did not agree with the lessened discipline within the Hicksite yearly meetings founded Congregational, or Progressive groups. In 1828, the split in American Quakerism also spread to the Quaker community in Canada that had immigrated there from New York, the New England states and Pennsylvania in the 1790s. This resulted in a parallel system of Yearly Meetings in Upper Canada, as in the United States. The eventual division between Hicksites and the evangelical Orthodox Friends in the US was both deep and long lasting. Full reconciliation between them took decades to achieve, from the first reunified Monthly Meetings in the 1920s until finally resolved with the reunification of Baltimore Yearly Meeting in 1968.

Кейінгі өмірі

1829 жылғы 24 маусымда 81 жасында Элиас Хикс Нью-Йорк штатының батыс және орталық бөліктеріне соңғы сапарына шықты, 1829 жылғы 11 қарашада Иерихоға қайтып келді. 1830 жылғы қаңтарда ол инсультқа ұшырады, оның салдарынан денесінің бір бөлігі қозғалмай қалды, ал 1830 жылғы 14 ақпанда оны күштірек екінші инсульт шарлады. Ол содан кейін екі аптадан кейін, 1830 жылғы 27 ақпанда қайтыс болды, соңғы тілегі – құлдар еңбегімен жасалған мақтадан тігілген көрпесімен жабылмайын деген еді. Элиас Хикс 1829 жылғы 17 наурызда одан бұрын қайтыс болған әйелі Джемимамен бірге Иерихон достар бейітіне жерленді. "Патриот" газетінің редакторы Сэмюэл Э. Клементс және оның екі досы Элиас Хикстің денесін қазып, оның басынан гипстен қалып жасауға тырысқанда қырқыс дау тудырды.