Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Босния және Герцеговина мен Хорватиядағы өзен.
River in Bosnia and Herzegovina and Croatia
Тұщы сулы экожүйелер халық санының өсуімен және осыған байланысты дамудың күшейген қысымымен зардап шегуде. Босния және Герцеговина мен Хорватияның ең құнды табиғи ресурстарының бірі – олардың мол бұлақтары мен таза өзендерімен қамтылған тұщы су қоры. Ірі аймақтық өзендердің арасында орналасқан (шығысында Дрина өзені, батысында Уна өзені және Сава өзені) Неретва бассейні Динар Альпісі аймағындағы өзендердің ең маңыздысы болып табылады, әсіресе оның әртүрлі экожүйелері мен мекендеу орындары, флорасы мен фаунасы, мәдени және тарихи мұрасы тұрғысынан.
Freshwater ecosystems have suffered from an increasing population and the associated development pressures. One of the most valuable natural resources of Bosnia and Herzegovina and Croatia is its freshwater resource, contained by an abundant wellspring and clear rivers. Situated between the major regional rivers (Drina river on the east, Una river on the west and the Sava river) the Neretva basin contains the most significant among rivers of the Dinaric Alps region, especially regarding its diverse ecosystems and habitats, flora and fauna, cultural and historic heritage.
География және гидрология
Неретва Босния және Герцеговина мен Хорватия арқылы өтіп, Адриатика теңізіне жетеді. Бұл Адриатика бассейнінің шығыс бөлігіндегі Динар Альптарындағы ең үлкен карстық өзен. Оның жалпы ұзындығы – [ұзындық мәні], оның ішінде Босния және Герцеговинада [Босниядағы ұзындық], ал соңғы [Хорватиядағы ұзындық] Хорватияның Дубровник-Неретва округінде. Неретва су алабы жалпы [жалпы алап] құрайды; Босния және Герцеговинада Требишница өзенінің су алабын қоса алғанда [Босниядағы алап] және Хорватияда [Хорватиядағы алап].
The Neretva flows through Bosnia and Herzegovina and Croatia before reaching the Adriatic Sea. It is the largest karst river in the Dinaric Alps in the eastern part of the Adriatic basin/watershed. Its total length is , of which are in Bosnia and Herzegovina, while the final are in the Dubrovnik Neretva County of Croatia. The Neretva watershed is in total; in Bosnia and Herzegovina with the addition of the Trebišnjica river watershed and in Croatia, .
Бөлімдер
Географиялық және гидрологиялық тұрғыдан алғанда, Неретва үш бөлікке бөлінеді. Оның бастауы және бас сулары Динар Альптарының тереңдігінде, Зеленгора және Лебрешник тауларының етегінде, атап айтқанда Гредьель жотасының астында орналасқан. Өзеннің бастауы теңіз деңгейінен 1227 метр биіктікте орналасқан және бес кішкентай, ерекше көзге түсетін бұлақтан тұрады. Бірінші бөлігіндегі 90 шақырымдық қашықтықта Неретва екі айқын терең және тар шатқалды, сондай-ақ екі кең және құнарлы аңғарды кесіп өтеді – Олог және Жупа Комска аймақтарында, Главатичево төңірегіндегі кең аумақта, Конжиц қаласына жеткенге дейін. Бұл бөлік Жоғарғы Неретва деп те белгілі. Мұнда өзен көбінесе шығыстан оңтүстік-шығысқа, содан кейін солтүстік-батысқа қарай ағады, Дунай су алабына жататын Босния мен Герцеговинаның көптеген өзендері сияқты, және орташа еңісі 1,2% құрайды. Конжицтен кейін Неретва үшінші және ең үлкен аңғарға кеңейеді, ол Жабланица қаласының жанындағы Жабланица бөгетінің салынуынан кейін пайда болған үлкен жасанды су қоймасы – Ябланица көлінің суға батқанға дейін құнарлы егіс жерлерін қамтамасыз еткен. Екінші бөлім Конжиц пен Жабланица арасындағы Неретва мен Рама өзендерінің қосылған жерінен басталады, онда Неретва кенеттен шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 180 градусқа бұрылып, Жабланица қаласына жеткенге дейін қысқа қашықтықты ағып өтеді, содан кейін оңтүстікке қарай қайта бұрылады. Жабланицадан бастап Неретва өзінің үшінші және ең үлкен шатқалына кіреді, ол Прень, Чврсница және Чабулья тауларының тік беткейлері арқылы өтеді және тереңдігіне жетеді. Жабланица мен Мостар арасында үш гидроэлектр станциясы жұмыс істейді.
Geographically and hydrologically the Neretva is divided into three sections. Its source and headwaters gorge are situated deep in the Dinaric Alps at the base of the Zelengora and Lebršnik mountains, specifically under the Gredelj saddle. The river source is at 1,227 meters above sea level and consists of five small and distinct wellsprings. On its 90 kilometers course through the first section the Neretva cuts two distinct deep and narrow canyons and two distinct wide and fertile valleys, around Ulog and then Župa Komska, wider area around Glavatičevo, before it reaches town of Konjic. This section is also better known as the Upper Neretva , and here river flows generally from east southeast to north northwest as do most Bosnia and Herzegovina rivers belonging to the Danube watershed, and covers some with an average elevation of 1.2%. Right below Konjic, the Neretva again expands into a third and largest valley which provided fertile agricultural land before it was flooded by large artificial reservoir, Jablaničko Lake, formed after construction of a Jablanica Dam near town of Jablanica. The second section begins from the confluence of the Neretva and the Rama between Konjic and Jablanica where the Neretva suddenly takes almost 180° degrees turn toward east southeast and flows the short leg before reaches town of Jablanica, from which point turns again toward south. From Jablanica, the Neretva enters third and the largest canyon on its course, running through the steep slopes mountains of Prenj, Čvrsnica and Čabulja reaching in depth. Three hydroelectric dams operate between Jablanica and Mostar.
Салалар
Татинак (Татьица), Горнжи Крупак және Донжи Крупак, Льюта (Диндолка), Есеница, Бжелимичка Ријека, Слатиница, Рачица, Ракитница, Льюта (Конжичка), Трешаница, Неретвица, Рама, Долянка, Дрежанка, Грабовица, Радоболя және Требижат өзендері оң жақтан Неретваға құяды, ал Езерница, Живанский поток (Живашница), Ладжаница, Крупац, Буковица, Шиштица және Шиштица сарқырамасы, Бијела, Идбар, Глогошница, Мостарска Бијела, Буна, Брегава және Крупа сол жақтан құяды.
Rivers of the Tatinac (also known as the Jezernica), the Gornji Krupac and Donji Krupac, the Ljuta (also known as the Dindolka), the Jesenica, the Bjelimićka Rijeka, the Slatinica, the Račica, the Rakitnica, the Ljuta (Konjička), the Trešanica, the Neretvica, the Rama, Doljanka, the Drežanka, the Grabovica, the Radobolja, and the Trebižat flow into the Neretva from the right, while the Jezernica, the Živanjski Potok (also known as the Živašnica), the Lađanica, the Krupac, the Bukovica, the Šištica with its Šištica Waterfall, the Bijela, the Idbar, the Glogošnica, the Mostarska Bijela, the Buna, the Bregava, and the Krupa flow into it from the left.
Қалалар мен ауылдар
Неретва өзені бойындағы қалалар мен ауылдарға Улог, Главатичево, Конжич, Челебичи, Острожак, Ябланица, Грабовица, Дрежница, Биело Полье, Врапчичи, Мостар, Буна ауылы, тарихи Благай қаласы, Житомисличи, Босния және Герцеговинадағы Почитель тарихи ауылы, Тасовчичи, Чапльина және Габела жатады; ал Хорватияда Меткович, Опузен, Комин, Роготин және Плоче орналасқан. Неретва өзеніндегі ең ірі қала – Босния және Герцеговинадағы Мостар қаласы.
Towns and villages on the Neretva include Ulog, Glavatičevo, Konjic, Čelebići, Ostrožac, Jablanica, Grabovica, Drežnica, Bijelo polje, Vrapčići, Mostar, Buna village, the historical town of Blagaj, Žitomislići, the historical village of Počitelj, Tasovčići, Čapljina, and Gabela in Bosnia and Herzegovina; and Metković, Opuzen, Komin, Rogotin, and Ploče in Croatia. The biggest town on the Neretva River is Mostar in Bosnia and Herzegovina.
Жоғарғы Неретва
Неретва өзенінің жоғарғы ағысы жай ғана Жоғарғы Неретва деп аталады. Оған көптеген арналар мен қайнар бұлақтар, өзенге жақын орналасқан үш ірі мұздық көл, сондай-ақ Трескавица және Зеленгора тауларының кең аймағында шашыраңқы орналасқан көлдер, таулар, шыңдар мен орман, аймақтың флорасы мен фаунасы кіреді. Жоғарғы Неретваның суы I класс тазалыққа ие және әлемдегі ең суық өзен суы болып саналады, жазда жиі 7-8 градус Цельсийге дейін төмендейді. Зеленгора және Лебрешник тауларының етегінен бастау алатын Неретваның бастауындағы сулар бұзылмаған тасылдар мен сарқырамалармен ағып, терең шатқалдарды қазып алады.
The upper course of the Neretva river is simply called the Upper Neretva It includes numerous streams and well springs, three major glacial lakes near the river and more lakes scattered across the mountains of Treskavica and Zelengora in the wider area, mountains, peaks and forests, flora and fauna of the area. The Upper Neretva has water of Class I purity and is almost certainly the coldest river water in the world, often as low as 7–8 degrees Celsius in the summer months. Rising from the base of the Zelengora and Lebršnik Mountain, Neretva headwaters run in undisturbed rapids and waterfalls, carving steep gorges reaching in depth.
Ракитница өзені
Ракитница – бірінші бөлімнің негізгі саласы. Ракитница өзені Беляшница мен Височица таулары арасында, Сараеводан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын ұзын каньонды құрайды. Каньоннан Ракитница каньонының қыр бойымен төмен қарай 800 метрге түсетін жаяу жол, танымал Лукомир ауылына жетеді. Бұл ауыл Босния және Герцеговинадағы сақталған жалғыз дәстүрлі, жартылай көшпелі босниялық тау ауылы. Шамамен 1500 метр биіктікте орналасқан Лукомирде шие ағашынан жасалған шатырлары бар тас үйлер кездеседі. Бұл елдегі ең биік және ең қиын қол жетімді таулы ауыл. Декабрь айының басында жауған қардан бастап сәуірдің соңына дейін, кейде одан да кешін, шаңғымен немесе жаяу жүруден басқа ауылға бару мүмкін емес.
The Rakitnica is the main tributary of the first section The Rakitnica River forms a long canyon, out of its length, that stretches between Bjelašnica and Visočica to the southeast from Sarajevo. From the canyon, a hiking trail along the ridge of the Rakitnica canyon drops 800 m below, to the famous village of Lukomir. The village is the only remaining traditional semi nomadic Bosniak mountain village in Bosnia and Herzegovina. At almost 1,500 m, Lukomir features stone homes with cherry wood roof tiles. It is the country's highest and most isolated mountain village. The village is inaccessible from the first snows in December until late April and sometimes even later, except by skis or on foot.
Ортаңғы Неретва
Гидрографиялық тұрғыдан алғанда, Орта Неретва бөлігі Конжиц қаласынан басталады, бірақ Ябланица гидроэлектр стансасының құрылысы және Конжиц пен Ябланица арасындағы үлкен құнарлы аңғардың су басуынан кейін, орта ғасырдан бері "Неретва" деп аталады. Гидрографиялық бөлудің жаңа нүктесі Ябланица ГЭС-інің бөгеті болды, мұнда Неретва және Рама өзендерінің қосылатын жері де орналасқан. Мұнда Неретва өзені кенеттен шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 180° бұрылыс жасайды және Жабланица қаласына жетуден бұрын қысқа бөлікте ағады. Бұл жерден ол тағы да оңтүстікке қарай бұрылып, үшінші және ең үлкен каньонға кіреді, ол Прень, Чврсница және Чабулья тауларының тік беткейлері арқылы өтеді. Бұл бөлімге тік және салыстырмалы түрде тар каньон, қатал карстық геология және гидрология тән. Тау беткейлерінде өзеннің екі жағында екі-екіден, барлығы төрт үлкен аңғарлық жарылымдар каньон қабырғаларын құрайды және негізгі каньонмен дерлік тік бұрышта қиылысады. Бұл бөлікте Неретва тек төрт шағын арнаға құяды, олардың барлығы салыстырмалы түрде қысқа және осы жақтағы аңғарлар арқылы ағады. Ябланицадан төмен қарай, әр жақтан бірінші екеуі – сол жақтағы Глогошница арнасы, оның сол атымен аталатын каньоны және шағын ауылы, ал оң жақтағы Grabovica арнасы, оның сол атымен аталатын каньоны және тарихи ауылы. Ағысы төмен қарай, әр жақта тағы екі үлкен аңғар пайда болады, алдымен оң жақта Дрежанка арнасы және оның үлкен және тік аңғары, Донья (Төменгі) және Горня (Жоғарғы) Дрежница деген есімді екі ауылы бар, содан кейін Мостарска Биела, Босния мен Герцеговинадағы ең таза аңғарлардың бірі, оның сол атымен аталатын ерекше сипаттағы жер асты арнасы, сол жақтағы Прень тауының тереңіне енген. Бұл арналардың ағысы аз болғанымен, өзен жағалауларындағы каньонның екі жағында да көптеген бұлақтар пайда болады, олардың су шығымы жоғары. Неретваның осы бөлігінде, Ябланица мен Мостар арасында, үш ірі гидроэлектр стансасы жұмыс істейді: Grabovica ГЭС, Salakovac ГЭС және Mostar ГЭС. 1995 жылдан бері Хутово Блато табиғи паркі ретінде қорғалып, мемлекеттік орган басқарады. Бүкіл аймақ адамның әсерінен қорғалған және көптеген өсімдіктер мен жануарларға тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Сулы алқаптар, батпақтар мен лагуналар, көлдер, жағажайлар, өзендер, қайыңдар (әктас төбелері) және таулар дельтаны құрайды, оның құрамында жалпы ауданы 1620 га болатын бес қорғалған аймақ бар. Бұл – орнитологиялық, ихтиологиялық және ландшафттық қорықтар. Карст экожүйесінде эндемизм деңгейі 10%-дан асады. Балықтардың көптеген түрлері шағын ареалдарда мекендейді және осал, сондықтан олар 2006 жылдан бері жойылып бара жатқан балықтардың Қызыл тізіміне енгізілген. Адриатика бассейнінде 88 балық түрі бар, оның 44-і Жерорта теңізіне тән, ал 41-і Адриатикаға тән. Адриатика өзенінің бассейніндегі балықтардың жартысынан астамы Неретва, Омбла, Требишница, Морача өзендері мен олардың салаларында мекендейді, ал 30-дан астамы эндемикалық.
Hydrographically the Middle Neretva section begins from the town of Konjic, but after the construction of Jablanica Hydroelectric Power Station and flooding of the large fertile valley between Konjic and Jablanica, known simply as "Neretva" since Middle Ages. The new point for hydrographical division became the dam of the Jablanica HPP where there also is a place of confluence of the rivers Neretva and Rama. Here the Neretva river suddenly takes an almost 180° turn towards the east southeast and flows for a short leg before it reaches the town of Jablanica. From this point it turns again toward the south and enters the third and largest canyon on its course, running through the steep slopes of the mountains of Prenj, Čvrsnica, and Čabulja, reaching between in depth. This section is characterized by a steep and relatively narrow canyon, and rugged karstic geology and hydrology. Four enormous vale size rifts appear in the mountainsides forming canyon walls, two from each side of the river, intersecting with the main canyon almost perpendicularly. The Neretva receives only four small streams in this section, all running through these side vales, which are relatively short. Going downstream from Jablanica, the first two from each side are the Glogošnica stream, its eponymous canyon and small village on the left, and the Grabovica stream with its eponymous canyon and historical village, from the right side. Further downstream two much larger vales appear again on each side, first on the right the stream of Drežanka and its large and steep valley, with two eponymous villages, Donja (Lower) and Gornja (Upper) Drežnica, and than Mostarska Bijela, as one of the most pristine vales in Bosnia and Herzegovina, with its eponymous uniquely characteristic subterranean stream, embedded deep into the Prenj mountain, on the left. Although these streams are of low outflow, there are also numerous wellsprings rising on both sides of the canyon at the river banks, with high capacity discharge. Three large hydroelectric power stations operate in this section of the Neretva, between Jablanica and Mostar, namely Grabovica HPP, Salakovac HPP and Mostar HPP. Since 1995, Hutovo Blato has been protected as Hutovo Blato Nature Park and managed by a public authority. The whole zone is protected from human impact and provides habitat for many plants and animals. Wetlands, marshes and lagoons, lakes, beaches, rivers, hummocks (limestone hills) and mountains compose the delta, with five protected areas with a total area of 1,620 ha. These are ornithological, ichthyologic and landscape reserves. The degree of endemism in the karst ecoregion is greater than 10%. Multiple fish species have small habitats and are vulnerable, so they are included on the Red List of endangered fish as of 2006. The Adriatic basin has 88 species of fish, of which 44 are Mediterranean endemic species, and 41 are Adriatic endemic species. More than half of the Adriatic river basin species of fish inhabit the Neretva, the Ombla, the Trebišnjica, the Morača Rivers and their tributaries, and more than 30 are endemic.
Инвазивті түрлер
Неретва өзенінің су алабында 1990 жылы алғаш рет шұңқырлы шабақ (Sander lucioperca Linnaeus 1758) (сонымен қатар Сандер (туысы) дегенді қараңыз) популяциясы байқалды. Неретваның оң саласы Рама өзені мен оның Рама көліне бұл түрдің белгісіз мөлшері келді. Неретваның жинақтау көлдерінде популяция санының артуы байқалды. Бұл факт Шкриельдің (1991, 1995) бұрынғы ғылыми болжамдарын растайды, ол Рамско көлінен Рама өзеніне, содан кейін өзен мен оның көлдеріне қарай шұңқырлы шабақтың қоныс аударуы (көші-қоны) мүмкіндігін болжады. 1990 жылы Рама көліндегі балықтардың құрамында шабақ 1,95% құрады. Он жыл ішінде бұл көрсеткіш жақын орналасқан Ябланичко көлінде 25,42% дейін өсті. Шұңқырлы шабақ популяциясының өсуі мен қоныс аударуының қарқыны осы балықтың орташа экологиялық кеңістігіне сәйкес келетін жағдайларға байланысты деп күтілуде. Осыған орай, Ябланичко көлінде шұңқырлы шабақтың популяциялық динамикасының тұрақты және үдемелі өсуі, Салаковачко көлінде жақсы көрсетілуі және Грабовичко көлінде популяцияның өсуінің басталуы байқалады. Шұңқырлы шабақтың санының артуымен қатар, Еуропалық жайын (Squalius cephalus) сияқты эндемикалық жергілікті түрлердің саны азайып, Адриатикалық дац, Балқан дацы (Squalius svallize, сондай-ақ Leuciscus svallize Heckel & Kner 1858), Неретва жұмсақ ауызды форелі (Salmothymus obtusirostris oxyrhinchus Steind.) және мраморлы форель (Salmo marmoratus Cuv.) сияқты сирек және эндемикалық түрлер жоғалып барады. Шұңқырлы шабақ Ябланичко көліндегі жергілікті түрлерге айқын, теріс әсер етеді. Салаковачко көлінде бұл әсерлер дамып жатыр, бірақ олар аз байқалады, ал Грабовичко көлінде әлі анық көрінбейді.
A pike perch (Sander lucioperca Linnaeus 1758) (also see Sander (genus)) population in the Neretva River watershed was observed in 1990 for the first time. The Rama River, a right tributary of the Neretva, and its Rama Lake received an unknown quantity of this allochthonous species. Population estimates have increased in the Neretva accumulation lakes. This fact confirms previous scientific assumptions of Škrijelj (1991, 1995), who predicted the possibility of pike perch displacement (migration) from Ramsko Lake to the Rama River and then further downstream to the river and its lakes. In 1990 the perch population made up 1.95% of the fish population in Rama Lake. Within a decade this rose to 25.42% in the nearby Jablaničko Lake. The fast pace of pike perch population growth and displacements is expected to match the environmental conditions from the mid ecological valence of this fish. In this sense, it is the established continuous and accelerated growth of the population dynamics of pike perch in Jablaničko Lake, a relatively good representation in Salakovačko Lake and the beginning of growth of population in Grabovičko Lake. Parallel with the increase in pike perch is a decrease in endemic indigenous species like European chub also white chub (Squalius cephalus), and the disappearance of rare and endemic species like Adriatic Dace also Balkan dace (Squalius svallize also Leuciscus svallize Heckel & Kner 1858), Neretvan softmouth trout (Salmothymus obtusirostris oxyrhinchus Steind.) and marble trout (Salmo marmoratus Cuv.). Pike perch causes clearly visible, negative effects on the autochthonous species in Jablaničko Lake. In Salakovačko Lake these effects are in progress, although less visible, while in Grabovičko Lake it is not yet clearly visible.
Сальмондар
Неретва бассейніне жататын лососьтәрізді балықтар морфологиясы, экологиясы және мінез-құлқы жағынан едәуір айырмашылықтарды көрсетеді. Ең көп қауіп төніп тұрғандардың арасында үш эндемикалық форель түрі бар: Неретва жұмсақ ауызды форелі (Salmothymus obtusirostris oxyrhinchus Steind.), тісті форель (Salmo dentex) және мәрмәр форель (Salmo marmoratus Cuv.). Неретваның барлық үш эндемикалық форель түрі жойылу қаупі төніп тұр, негізінен орта тұру орындарының жойылуына немесе ірі/үлкен тоғандардың ("ірі" 15–20 м-ден жоғары; "үлкен" 150–250 м-ден жоғары) салынуына байланысты.
Salmonid fish from the Neretva basin show considerable variation in morphology, ecology and behaviour. Among most endangered are three endemic species of trout: Neretvan softmouth trout (Salmothymus obtusirostris oxyrhinchus Steind. ), Toothtrout (Salmo dentex)
and marble trout (Salmo marmoratus Cuv.). All three endemic trout species of the Neretva are endangered, mostly due to the habitat destruction or construction of large/major dams ("large" is higher than 15–20 m; "major" is over 150–250 m).
Құс тұқымдас
Неретвандық тікенекті лох (Cobitis narentana Karaman, 1928) – Адриатика су алабының эндемигі, ол Хорватия мен Босния және Герцеговинадағы Неретва су алабының тар аймағында қоныстанды. Босния және Герцеговинада ол тек төменгі Неретва және оның Матика өзені сияқты кішігірім салаларында кездеседі. Хорватияда бұл қатаң қорғалатын түр және тек Неретва дельтасында және оның кішігірім салаларында, (Норинде) және Неретва дельтасының көл жүйелерінде (Бачина көлдері, Кути, Десне, Модро око) қоныстанды. Неретва өзенінің суы, оның екі негізгі саласы – Рама және Требишница өзендерімен бірге, тоғыз гидроэлектр станциясымен және ірі бөгеттермен пайдаланылады: төртеуі Неретваның негізгі арнасында, біреуі Рама саласында үлкен бөгеті бар, ал тағы төртеуі Требишница өзенінде (олардың бірі Хорватияда). Бұл мәселеде Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры да атсалысып бақылайды. Сонымен қатар, Босния және Герцеговинаның бір бөлігі – Босния және Герцеговина Федерациясы, Горня-Неретва аймағының барлық бөлігін қамтитын және парк ішінде үш гидроэлектр стансасын қамтитын ұлттық парк құруға бағытталған параллель жоспарды дайындады. Соңғы ұсыныс бойынша, парк екіге бөлінуі керек, Неретва екеуінен де шығарылып, парктер арасындағы шекараға айналуы тиіс. Жобаға қарсылар бұл аймақты Жоғарғы Неретва ұлттық паркіне айналдыруды және парктің маңызды дамусыз қалуын қалайды.
The Neretvan spined loach (Cobitis narentana Karaman, 1928) is an Adriatic watershed endemic that inhabits a narrow area of the Neretva watershed in Croatia and Bosnia and Herzegovina. In Bosnia and Herzegovina it inhabits only the lower Neretva and its smaller tributaries like the Matica River. In Croatia it is a strictly protected species and inhabits only the Neretva delta and its smaller tributaries, the (Norin) and lake systems of the Neretva delta (Baćina lakes, Kuti, Desne, Modro oko). The waters of the Neretva river with its two main tributaries, the Rama and the Trebišnjica, are already harnessed by nine Hydroelectric power plants with large dams, four on the Neretva's main stream, one with a major dam on the Rama tributary, and another four on the Trebišnjica River (one of these being in Croatia). and the World Wildlife Fund. Meanwhile, Bosnia and Herzegovina entity, Federation of Bosnia and Herzegovina, was preparing a parallel plan to form a large, protected area as a national park which would include the entire region of Gornja Neretva , and have within the park the three hydroelectric plants. The latest idea is that the park should be divided in two, where the Neretva should be excluded from both and would become the boundary between parks. Those who oppose the plan wish to have the area turned into the National Park of Upper Neretva and would leave the park without substantial development.
Улог қаласындағы жобалар
2000 жылдан бері Боснияның тағы бір бөлігі – Серб Республикасы – Нертваның жоғары экологиялық құнды бөлігінде сегіз гидроэлектростанса (ГЭС), жеті шағын ГЭС және бір ірі ГЭС, атап айтқанда Улог ГЭС-ін салу жоспарларын жасап келеді. Бұл бөлік Нертва өзенінің бастауынан Льюсичи ауылындағы шекараға дейінгі шамамен 40 шақырымдық бөлігін құрайды. Осы жоспарларға, әсіресе Улог ГЭС-інің салынысына қарсылық білдірген отандық және халықаралық сарапшылар, белсенділер мен жұртшылық ғылыми аргументтермен өз наразылықтарын білдіріп, тіпті мәселені Еуропалық Кеңеске көтерді. Жоспарлау және жобалаудағы бұзушылықтар, экологиялық салдарын бағалаудағы кемшіліктер, жердің геологиялық тұрақсыздығына қатысты зерттеу жұмыстарының толыққанды жүргізілмеуі, сондай-ақ тендерлерді өткізудегі және экологиялық және құрылыс рұқсаттарын берудегі бұрмашылықтар ерекше атап өтуге лайық. Экологиялық салдарын бағалауда Нертва суының төменгі ағысына тиетін жалғыз маңызды әсер мүлдем ескерілмеген. Улог ГЭС-інің құрылысы екі этникалық негіздегі мемлекеттік бірлестіктің шекарасында орналасқандықтан, өзеннің төменгі ағысы толығымен басқа әкімшілік бірлікке қарасты болғандықтан, Нертва суын пайдаланудан және электр энергиясын өндіруден туындайтын экологиялық салдарлар сол жерде ғана сезіледі. Осы себепті мәселе экологиялық ғана емес, этникалық және саяси сипатқа ие.
Since the 2000's, the other entity of Bosnia, Republica Srpska, has developed plans to construct up to eight Hydroelectric power plants, seven small hydroelectric power plants, and one large, namely HE Ulog, on the stretch of the Neretva with high ecological value, which lies within the entity's administrative lines. This stretch consists of around 40 kilometers of the course of the Neretva between its source and the entity boundary at Ljusići village. Opposition to these plans, and ongoing construction of HE Ulog in particular, attracted both domestic and international experts, activists and public, who voiced their opposition with scientific arguments, even taking the issue to European Council. Irregularities in planning and design, the flawed environmental impact study and the complete absence of research work on the ground related to the geological instability of the terrain, as well as irregularities in the implementation of tenders and the issuance of environmental and construction permits, are particularly noteworthy. In the environmental impact study, the only significant impact, one that should be reflected on the downstream part of the Neretva watercourse, is completely ignored. Such drastic disregard in planning and designing, considering that the facilities of HE Ulog are located on the very line of demarcation of two ethnically based entities, which makes the downstream of the river located entirely in another administrative entity, where all the ecological consequences resulting from the use of Neretva water and the production of electricity will be felt exclusively, introduces, besides environmental, also an ethnic and political dimension to the issue.
Жоғарғы көкжиектер - Требишница
Соңғы уақытта Серб Республикасы үкіметі "Жоғарғы Көкжиегі" деп аталатын жобаны аяқтады, бұл Неретва су алабындағы жер асты суларын Требишница электр станциясына және Требишница бассейніндегі басқа да станцияларға бағыттайтын ірі су электрлік жоба. Бұл жобаға Босния және Герцеговина мен Хорватиядағы қоғамдық ұйымдар қарсылық білдірді. Олар жобаның Неретваның оң жағалауындағы барлық жер үсті және жер асты суларының тұздылығын арттыратынын, халықаралық құқықпен танылған Рамсар жерлеріне, Босния және Герцеговинадағы Хутово Блато қорғалатын табиғат паркіне, Хорватиядағы қорғалатын Неретва дельтасына, сондай-ақ тұщы судың маңызды қоймаларына және төменгі Неретва аңғарындағы егістік жерлерге зиян келтіретінін мәлімдеді.
In recent times the Republic of Srpska government finished the project named The Upper Horizons , a large hydroelectric project that diverted underground waters in the Neretva watershed to the Trebišnjica plant and others in the Trebišnjica basin. This project was opposed by NGO's in Bosnia and Herzegovina and Croatia. They argued that the project would increase salinity levels of every surface and underground water on the right bank of the Neretva, damage internationally recognized Ramsar sites, a protected Nature Park Hutovo Blato in Bosnia and Herzegovina, protected Neretva Delta in Croatia, and important reservoirs of freshwater, plus agricultural lands in the lower Neretva valley.
Ерте тарих
Көне дәуірде Неретва Нарента, Нарона және Наро(н) деп аталып келді және ежелгі Иллирия тайпасы Ардиаейлердің ішкі мекені болды. Олар кеме жасаушылар, теңіз саяхатшылары және балықшылар болды. Иллирия мәдениетіне қатысты археологиялық жаңалықтар күнделікті және діни өмірмен байланысты, мысалы, Неретва өзенінің жанындағы Хутово Блатода табылған ежелгі Иллирия кемелерінің қалдықтары. 2008 жылдың күзінде Хутово Блато аймағында жүргізілген қарқынды қазба жұмыстарынан соң, Босния және Герцеговинаның Мостар университеті мен Швецияның Лунд университетінің археологтары екі мың жылдан астам уақыт бұрынғы Иллирия сауда бекетінің іздерін тапты. Бұл жаңалық еуропалық деңгейде бірегей болып табылады және археологтар Десило деп аталатын бұл жердің Иллириялықтар мен Римдіктер арасындағы байланыс үшін маңызды сауда орталығы болғанын анықтады. Археологиялық жаңалықтарға қоныстың қираған қалдықтары, сауда бекеті ретінде жұмыс істеген портың іздері, сондай-ақ бірінші ғасырдың б.з.д. шарап құмыраларымен – амфоралармен – толы суға батқан көптеген қайықтар кіреді. Археолог Адам Линдхаген бұл ең маңызды Иллирия қираған жері екенін мәлімдеді.
During antiquity, the Neretva was known as Narenta, Narona and Naro(n), and was the inland home to the ancient Illyrian tribe of Ardiaei. They became ship builders, seafarers and fishermen. Archaeological discoveries of Illyrian culture dealt both with daily and religious life such as the discovery of ancient Illyrian shipwrecks found in Hutovo Blato, in the vicinity of the Neretva River. After intense excavations in the area of Hutovo Blato in the autumn of 2008, archaeologists from Bosnia and Herzegovina University of Mostar and Sweden University of Lund found traces of an Illyrian trading post that was more than two thousand years old. The find is unique in a European perspective and archaeologists have concluded that Desilo, as the location is called, was an important trading post of great significance for contact between the Illyrians and the Romans. Archaeological finds include the ruins of a settlement, the remains of a harbour that probably functioned as a trading post, as well as many sunken boats, fully laden with wine pitchers – so called amphorae – from the 1st century BC. Archaeologist Adam Lindhagen claimed that it was the most important Illyrian ruin.
Рим дәуірі
Босния және Герцеговинадағы Рим дәуірінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі – Могоржело. Чапљина қаласынан оңтүстікке қарай 1 километр жерде орналасқан Могоржело, 4-ші ғасырдағы ескі римдік қала маңындағы Вилла Рустиканың қалдықтарын көрсетеді. Бұл ежелгі римдік ауыл шаруашылығы өндірісі мен меншігі, диірмендер, нан пісіру орындары, зәйтүн майын өңдеу және металлургия шеберханаларын қамтыды. Вилла 4-ші ғасырдың ортасында батыс готтардың шабуылы кезінде қирады. Аман қалған тұрғындар оны бұрынғыдай қайта жаңғырта алмады. Могоржело атауының славян тіліндегі "жағу" (славянша – goriti) сөзінен шыққандығы туралы пікір бар, немесе 5-ші ғасырдың соңында Вилланың орнында шіркеу салынды және ол Әулие Гермагорға арналды деген болжам бар.
One of the most significant monuments of Roman times in Bosnia and Herzegovina is Mogorjelo. Located 1 kilometer south of the town of Čapljina, Mogorjelo remnants of the old Roman suburban Villa Rustica from the 4th century represents ancient Roman agricultural production and estate, mills, bakeries, olive oil refinery and forges. The Villa was destroyed in the middle of the 4th century, during the invasion of western Goths. Surviving residents did not restore it to its original splendor. The name of Mogorjelo is thought to be derived either from the Slavic word for "burn" (Slavic – goriti) or that at the end of the 5th century the church was built on the ruins of the Villa, and was dedicated to St. Hermagor – Mogoru.
Орта ғасырлар
Ерте орта ғасырларда бұл аймақты оңтүстік славян тайпасы – нарентиндер мекендеген. Олар қақпайлықпен әйгілі болды және 10-11 ғасырлар тоғысында венециялықтар мен византиялықтардан жеңілгенге дейін христиан дінін қабылдауға қарсылық көрсетті. Габела – Чепльжинаның оңтүстігінде, Неретва өзенінің жағасында орналасқан маңызды археологиялық ескерткіш. Ортағасырлық ғимараттардың ерекше үлгілерімен қатар, ежелгі қала қабырғаларының қалдықтары және венециялық мәдениеттің символы – тас арыстанның мүсіні сақталған.
In the Early Middle Ages, the South Slavic Narentines held the region. They were known for piracy and resisted Christianization until they were defeated by the Venetians, and then the Byzantines, at the turn of the 10th and 11th centuries. Gabela is a rich archaeological site on the Neretva bank, situated south of Čapljina. Along with notable medieval buildings, remains of Old City walls, and a sculpture of a stone lion – a symbol of Venetian culture survived.
Осман дәуірі
Ескі көпірді 1557 жылы Сүлеймен Шығармалы ескі ағаштан жасалған аспалы көпірдің орнына салуға бұйрық берді. Құрылыс 1557 жылы басталды және тоғыз жылға созылды: жазуда көрсетілгендей, көпір 974 жылы аяқталды, бұл 1566 жылдың 19 шілдесі мен 1567 жылдың 7 шілдесі аралығына сәйкес келеді. Естеліктер, аңыздар және көпірді салған Мимар Хайруддиннің (Ескі/Ұлы Синанның (Мимар Синан / Кожа Синан), Осман сәулетшісінің шәкірті) есімі жазбада сақталған. Бұрын-соңды болмаған үлкендіктегі көпірді салуға өлім жазасымен міндеттелген сәулетші, аяқталған құрылыстан мұржаларын алып тастаған күні өзінің жаназасына дайындалған деседі. Салынысымен бірге ол әлемдегі ең кең қолмен салынған аркаға айналды. Құрылысқа байланысты техникалық мәселелер әлі де түсініксіз: мұржалар қалай орнатылды, тастар бір жағалаудан екінші жағалауға қалай тасымалданды және құрылыс кезінде мұржалар қалай күтілді. 1993 жылдың 9 қарашасында Босния мен Герцеговинадағы соғыс кезінде көпір артиллериялық оқтардан қирады. Соғыстан кейін көпірді бейбітшілік пен этникалық келісімнің символы ретінде қайта құру жоспарлары көтерілді. Олар мүмкіндігінше бастапқы материалды қайта пайдалануға тырысты. Халықаралық қауымдастық қаржылаған құтқару жұмыстары өзен төселінен тастар мен көпірдің қалдықтарын шығарды. Жоғалған немесе пайдалануға жарамсыз бөлшектер бастапқы карьерден кесілді. Қазір ЮНЕСКО-ның қамқорлығымен қайта салынған көпір әлемдік мұра нысаны болып тіркелді. Оның 1088 тасы бастапқы техникалармен қалыптастырылып, шамамен 12 миллион еуроға салынды. Салтанатты ашылу 2004 жылдың 23 шілдесінде өтті. Қаланың жастары үшін көпірден Неретваға секіру дәстүрлі. Бұл әдет 1566 жылға дейін, көпір салынған кезден басталады, және әр жазда халықтың алдында мерекелік шаралар өткізіледі. Көпірден суға секірген алғашқы адам туралы жазба 1664 жылға дейін сақталып қалған. 1968 жылы әр жазда суға секіруден жарыстар өткізіле бастады. Почитель Мостарға жақын төбеде орналасқан және автобуспен оңай жетіп баруға болады. Боснияның көптеген басқа да нысандары сияқты, бұл қала да Османдық үлгіде салынған. Бұл тарихи бекінілген қала, онда қонақ үй (караван-сарай) және хамам бар. Мұнда дәстүрлі мешіт орналасқан. Босния соғысы кезінде Почитель көп зақымданып, тұрғындарының көпшілігі қашып кетіп, ешқашан қайтып оралмады.
The Old Bridge was commissioned by Suleiman the Magnificent in 1557 to replace an older wooden suspension bridge. Construction began in 1557 and took nine years: according to the inscription the bridge was completed in 974 AH, corresponding to the period between 19 July 1566 and 7 July 1567. Memories and legends and the name of the builder, Mimar Hayruddin (student of the Old/Great Sinan (Mimar Sinan / Koca Sinan), the Ottoman architect) were preserved in writing. Charged under pain of death to construct a bridge of such unprecedented dimensions, the architect reportedly prepared for his own funeral on the day the scaffolding was finally removed from the completed structure. Upon its completion it was the widest man made arch in the world. Associated technical issues remain obscure: how the scaffolding was erected, how the stone was transported from one bank to the other, and how the scaffolding was maintained during construction. On 9 November 1993, during the war in Bosnia and Herzegovina it was destroyed by sustained artillery shelling. After the war, immediate plans were raised to reconstruct the bridge as a symbol of peace and ethnic harmony, literally bridging the two sides of the conflict. They attempted to reuse as much original material as possible. Salvage operations, funded by the international community, raised the stones and the remains of the bridge from the river bed. Missing elements or parts that were not usable were cut from the original quarry. Now listed as a World Heritage Site, the bridge was rebuilt under the aegis of UNESCO. Its 1,088 stones were shaped according to the original techniques, at a cost of about €12 million. The grand opening was held on 23 July 2004. It is traditional for the town's young men to leap from the bridge into the Neretva. The practice dates back to 1566, the time the bridge was built, and an event was held every summer in front of the populace. The first recorded instance of someone diving off the bridge is from 1664. In 1968 a formal diving competition was inaugurated and held every summer. Počitelj is situated on a hill near Mostar and is easily accessible by bus. As with many other Bosnian sites, this town is Ottoman in design. It is a historic fortified town with a hostel (caravanserai) and a hamam beneath. A traditional mosque is there. During the Bosnian War Počitelj was badly damaged and most of its residents fled and never returned
Екінші дүниежүзілік соғыс: Неретва шайқасы
Неретва шайқасы – 1969 жылы «Оскар» сыйлығына ұсынылған, Екінші дүниежүзілік соғыстың оқиғаларын және Неретва шайқасын көрсететін фильм. «Fall Weiß» операциясы – 1943 жылдың басында оккупацияланған Югославияның барлық аймағындағы югослав партизандарына қарсы жүргізілген неміс әскерлерінің бірлескен шабуылының жоспары болды. Осы шабуыл 1943 жылдың қаңтар және сәуір айлары аралығында өтті. Социалистік Югославия кезінде бұл операция «Дұшпанның төртінші шабуылы» немесе «Жаралылар үшін күрес» деп белгілі болды. Шайқас барысында партизандар Неретва өзеніне тіреліп, қоршауға түсті. Ябланица маңында маршал Иосип Броз Тито басқаратын 20 000 партизан, 4500 жарақат алған әрі тифпен ауырған серіктерін, сондай-ақ Жоғарғы бас штаб пен Бас госпитальды 150 000-ға жуық Остік державаларының әскерлерінен құтқару үшін күресті.
The famous Battle of Neretva is a 1969 Oscar nominated motion picture depicting events from the Second World War and the actual Battle of the Neretva. Codenamed Fall Weiß, the operation was a German plan for a combined attack launched in early 1943 against Yugoslav Partisans throughout occupied Yugoslavia. The offensive took place between January and April 1943. The operation used to be known, in socialist Yugoslav times, as the Fourth Enemy Offensive, or as the Battle for the Wounded. At one point during the battle, the Partisans were caught in a pocket with their back to the Neretva River. Near Jablanica, 20,000 Partisans under command of Marshal Josip Broz Tito struggled to save some 4500 wounded comrades and typhus patients together with the Supreme Headquarters and Main Hospital, against some 150,000 Axis combatants.
Танымал мәдениетте
Белгілі босниялық және герцеговиналық ақын Мак Диздар өзінің туған Герцеговинаның тарихи, мәдени және табиғи ерекшеліктерімен қатар, Неретва өзенін поэзиясында жиі мотив ретінде пайдаланған. Неретва шайқасы – 1969 жылы «Оскар» сыйлығына ұсынылған, Екінші дүниежүзілік соғыстың оқиғаларын және нақты Неретва шайқасын көрсететін фильм. Көптеген халық әндері Неретваны басты тақырып етіп жазылған немесе орындалған.
Celebrated Bosnian and Herzegovinian poet, Mak Dizdar often used the river Neretva as motif in his poetry, alongside other historical, cultural and natural feature of his native Herzegovina. The famous Battle of Neretva is a 1969 Oscar nominated motion picture depicting events from the World War II and the actual Battle of the Neretva. Many folk songs are written or performed with the Neretva as main theme.