Уильям Джейкоб Каппи: Американдық юморист және әдеби сыншының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Уильям Джейкоб Куппи (1884 жылғы 23 тамыз – 1949 жылғы 19 қыркүйек) – американдық жазушы, юморист және әдеби сыншы, табиғат пен тарихи тұлғалар туралы сатиралық кітаптарымен танымал.

Ерте өмір

Куппи Индиана штатының Оберн қаласында дүниеге келген. Ол әкесінің үлкен ағасының есімімен, Уилл деп аталыпты, ол Азамат соғысы кезінде Форт-Донельсон шайқасында жараланғаннан кейін қайтыс болған. Куппидің әкесі, Томас Джефферсон Куппи (1844–1912), әр кезде астық сатушы, шаруашылық құралдарын сатушы және Уабаш темір жолының Ил өзені тармағы үшін ағаш сатып алушы болып жұмыс істеген. Оның анасы, Франсис Сталь Куппи (1855–1927), тігінші болған және Оберндегі отбасылық үйдің жанындағы кішкентай шеберханада жұмыс істеген. Жас Куппи жазда әжесінің, Сара Коллинз Куппидің (1813–1900) Индиана штатының Оңтүстік Уитли қаласының жанындағы Ил өзенінің жағасындағы фермасында уақытын өткізген. Кейін ол өзінің шығармаларында сатиралық түрде бейнелеген табиғат туралы алғашқы білімін осы жерде алғанын айтқан. Куппи 1902 жылы Оберн орта мектебін бітіріп, Чикаго университетіне түсып, 1907 жылы бакалавр дәрежесін алған. Университетте оқыған кезінде ол Phi Gamma Delta қауымдастығына мүше болған, әуесқой театрларда ойнаған және Чикагоның бірнеше газеттерінде, әсіресе Record Herald және Daily News газеттерінде кампус тілшісі болып жұмыс істеген. Ол ағылшын әдебиеті бойынша аспирантурада оқуын жалғастырып, Чикагода тағы жеті жыл өткізген. Оқуға аса қызығушылық танытпаса да, 1910 жылы өзінің алғашқы кітабын – университет өмірінен алынған қысқа әңгімелер жинағы «Маруналық ертегілерді» жариялаған. 1914 жылы ол қысқа магистрлік диссертациясын қорғап, Нью-Йоркке кеткен.

Әдеби мансап

Куппи Нью-Йоркте жарнамалық мәтін жазу арқылы өзін асырады, сонымен қатар пьеса жазуға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол АҚШ армиясының моторлы транспорт корпусында екінші лейтенант болып қызмет етті. Кейін ол «Нью-Йорк Трибьюн» газетіне кітап туралы рецензиялар жаза бастады, онда оның колледж досы Бертон Раско (1892–1957) әдеби редактор болып жұмыс істеді. Расконың айтуынша, оның ассистенті Изабель Патерсон Куппиді рецензия жазуға және жазушы ретінде мансабын табысты етуге «ынталандырып, көмектесті». 1926 жылы Куппи «Tribune» газетінің жаңадан шыққан «New York Herald Tribune» газеті үшін апталық «Жеңіл оқу» рубрикасын, кейін «Құпия және оқиғалар» деп аталған рубриканы жаза бастады. Ол 23 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін осы рубриканы жазып тұрды, өміріндегі қылмыс және детективтік жанрдағы 4000-нан астам кітапты қарады. Қала шуынан және шөпке аллергиясынан (оны «гүл суығы» деп атады) тығылу үшін Куппи 1921 жылдан 1929 жылға дейін Лонг-Айлендтің оңтүстік жағалауындағы Джонс аралындағы шатырда «уединениеге» кетті. Куппидің теңіз жағалауындағы уединениесінің нәтижесінде 1929 жылы жарық көрген «Үй шаруашылығына қызықты көзқарас» – «Ермек» кітабы төрт айдың ішінде алты рет басылып шықты. Кітаптың қосымша тақырыбы «Бакалавр үй шаруасын жүргізеді» Куппи ешқашан үйленбегенін көрсетеді. Жақын жердегі Zachs Inlet жағалау күзет станциясының қызметкерлері Куппимен тамақ және рецепттерін бөлісіп, оның шатырын жөндеуге көмектесті. Жаңа Джонс Бич мемлекеттік паркінің кеңеюі Куппиді аралда тұруын тоқтатып, Нью-Йорктің шулы және қараңғы қаласына оралуға мәжбүр етті. Нью-Йорк парктерінің басшысы Роберт Мозестен (1888–1981) арнайы рұқсат алғаннан кейін Куппи шатырын сақтап қалды. Ол өмірінің соңына дейін жағажайдағы үйіне жиі келіп тұрды. Гринвич-Виллидждегі пәтерінен Куппи журналдарға мақалалар мен кітаптар жазуын жалғастырды. Ол әрқашан 3x5 дюймдік карточкаларға жазылған нотаттардан жұмыс істеді. Куппи тіпті қысқа мақала үшін жүздеген карточка жинап алатын. Оның досы және әдеби мұрагері Фред Фельдкамп (1914–1981) Куппи бір тақырып туралы бір сөз жазуға кіріспей тұрып, 25-тен астам қалың кітап оқығанын айтты. Куппидің нағыз таланты – көңілді, бірақ фактілерге негізделген журналдық мақалалар жазу еді. Ол 1933 жылы NBC радиосында актриса және гурман аспаз Жанн Оуэнмен бірге юмористик ток-шоуда қысқа ғана сәттілікке жетті, бірақ лекциялық турда сәтсіздікке ұшырады. Көбінесе ұялшақ болған Куппи ғылыми журналдарды қарап, деректерді іздеп, оларды жазбаларына көшіруден ләззат алды. Фельдкамптың айтуынша, Куппидің сүйікті орындарының бірі – Бронкс зообагы, «ол онда өзін өте жайлы сезінетін». Куппидің «The New Yorker» және басқа журналдардағы көптеген мақалалары кейін кітаптар жинағы ретінде жарық көрді: «Достарыңды маймылдардан қалай ажыратуға болады» (1931); және «Қалай жоғалуға болады» (1941). Куппи сондай-ақ үш құпия әңгімелер жинағын редакциялады: «Әлемнің ұлы құпия әңгімелері» (1943); «Әлемнің ұлы детективтік әңгімелері» (1943); және «Жасырын өлтіру» (1946). Оның соңғы жануарлар туралы кітабы «Wombat-ты қалай тартуға болады» 1949 жылы қайтыс болғаннан кейін екі ай өткен соң жарық көрді. Куппидің ең танымал туындысы – тарихты пародизациялайтын «Іс жүзінде барлық адамның құлдырауы мен құлдырауы» атты сатиралық романы, ол қайтыс болған кезде аяқталмаған еді. Оның юморы Нил өзенінің суы тартылғанда, көз жеткізбейтін жерге дейін жер «египтологтармен жабылған» деген ескертуден бастап, Александр Ұлы туралы тарауда Александрдың әлемдік бейбітшілік үшін идеалист ретінде бейнеленуіне дейін жетеді. Кітаптың танымалдылығын CBS хабаршысы Эдвард Р. Мэрроу және оның әріптесі Дон Холленбек эфирде кезекпен оқып, «диктор көңілі толмайынша» тоқтамағандығынан байқауға болады. «Құлдырау мен құлдырау» кітабы 1950 жылы Фред Фельдкамппен аяқталды және жарық көрді. Ол Куппидің 15000-ға жуық мұқият жинақталған жазбаларын қарап, досының өлімінен кейін бір жыл ішінде кітапты басып шығарды. Фельдкамп сондай-ақ 1951 жылы жарық көрген «Қаңтардан желтоқсанға қалай жету керек» атты юмористик альманахтың екінші томын өлімнен кейін редакциялады. Куппидің соңғы жылдары нашар денсаулық пен күйзеліспен өтті. Пәтерінен шығарылатынын сезген Куппи ұйықтайтын дәрілерді шамадан тыс мөлшерде қабылдап, 1949 жылдың 19 қыркүйегінде Сент-Винсент ауруханасында қайтыс болды. Куппидің кремацияланған күлі туған қаласына қайтарылып, Евергрин зиратында анасының қабіріне қойылды. Оның қабірі 1985 жылға дейін белгіленбеген, содан кейін жергілікті донорлар «Америкалық юморист» деген жазуы бар граниттік тас орнатты. 2003 жылы Куппиге тағы бір ескерту жасалды, Халықаралық астрономиялық одақ комитеті «15017 Cuppy» деген атауды астероидқа бекітті. 2019 жылы Индиана тарихи бюросы Куппидің отбасылық үйі орналасқан Оберн қаласына тарихи маңызы бар белгі орнатуға келісім берді. Куппи усалмалы және ашулы адам ретінде танымал болғанымен, Нью-Йорктің әдеби айналасында көптеген достары болды. Олардың бірі – ақын Уильям Роуз Бенет (1886–1950), ол «Saturday Review of Literature» журналында осылай деп жазды:

Cuppy supported himself in New York by writing advertising copy while he tried unsuccessfully to write a play. He served briefly stateside in World War I as a second lieutenant in the U. S. Army Motor Transport Corps. Later he began contributing book reviews to the New York Tribune, where his college friend Burton Rascoe (1892–1957) was literary editor. According to Rascoe, it was his assistant Isabel Paterson who "coaxed and coddled" Cuppy into writing reviews and making a success of his career as a writer. In 1926, Cuppy began writing a weekly "Light Reading" column, later renamed "Mystery and Adventure", for the Tribune's successor, the New York Herald Tribune. He continued writing the column until his death 23 years later, reviewing a career total of more than 4,000 titles of crime and detective fiction. Seeking refuge from city noise and hay fever (which he referred to as "rose cold"), Cuppy "hermited" from 1921 to 1929 in a shack on Jones Island, just off Long Island's South Shore. The literary result of Cuppy's seaside exile was How to be a Hermit, a humorous look at home economics that went through six printings in four months when it appeared in 1929. The book's subtitle, A Bachelor Keeps House, reflects the fact that Cuppy never married. The crew at the nearby Zachs Inlet Coast Guard Station shared their food and recipes with Cuppy and helped him repair his shack. Encroachment by the new Jones Beach State Park forced Cuppy to abandon full time residence on the island and return to New York's noise and soot. A special dispensation from New York's parks czar Robert Moses (1888–1981) let Cuppy keep his shack. He made regular visits to his place at the beach until the end of his life. From his Greenwich Village apartment, Cuppy continued to turn out magazine articles and books. He always worked from notes jotted on 3x5 inch index cards. Cuppy would amass hundreds of cards even for a short article. His friend and literary executor Fred Feldkamp (1914–1981) reported that Cuppy sometimes read more than 25 thick books on a subject before he wrote a single word about it. Writing funny but factual magazine articles was Cuppy's real talent. He enjoyed a brief success in 1933 with a humorous talk show on NBC radio with actress and gourmet cook Jeanne Owen, but he flopped on the lecture circuit. Basically shy, Cuppy was happiest when he was rummaging through scholarly journals prizing out facts to copy out on his note cards. According to Feldkamp, one of Cuppy's favorite places was the Bronx Zoo, "where he felt really relaxed." Many of Cuppy's articles for The New Yorker and other magazines were later collected as books: How to Tell Your Friends from the Apes (1931); and How to Become Extinct (1941). Cuppy also edited three collections of mystery stories: World's Great Mystery Stories (1943); World's Great Detective Stories (1943); and Murder Without Tears (1946). His last animal book, How to Attract the Wombat, appeared two months after his death in 1949. Cuppy's best known work, a satire on history called The Decline and Fall of Practically Everybody, was unfinished when he died. Its humor ranges from the remark that, when the Nile floods receded, the land, as far as the eye can see, is "covered by Egyptologists", to the detailed dissection, quotation, and parody, in the chapter on Alexander the Great, of the picture of Alexander as an idealist for world peace. The book's appeal can be gauged by the fact that CBS broadcaster Edward R. Murrow and his colleague Don Hollenbeck took turns reading from it on the air "until the announcer cracked up." The Decline and Fall was completed and published in 1950 by Fred Feldkamp, who sifted through nearly 15,000 of Cuppy's carefully filed note cards to get the book into print within a year of his friend's death. Feldkamp also edited a second posthumous volume, a comic almanac titled How to Get from January to December, that appeared in 1951. Cuppy's last years were marked by poor physical health and increasing depression. Facing eviction from his apartment, he took an overdose of sleeping pills and died ten days later on September 19, 1949, at St. Vincent's Hospital. Cuppy's cremated remains were returned to his hometown and buried in a grave next to his mother's in Evergreen Cemetery. His grave was unmarked until 1985, when local donors purchased a granite headstone with the inscription, "American Humorist". In 2003, Cuppy received another memorial when a committee of the International Astronomical Union approved the name "15017 Cuppy" for an asteroid. In 2019, the Indiana Historical Bureau approved placing a state historic marker at Cuppy's family home in Auburn. Although Cuppy was reclusive and cultivated the image of a curmudgeon, he had many friends in New York's literary circles. One of them was the poet William Rose Benét (1886–1950) who, writing in the Saturday Review of Literature, penned this remembrance of him:

Оның нағыз юмористке тән көңіл күйі бар еді. Барлық достары оны жақсы көретін.

Құжаттар

Куппидің қағаздары, оның ішінде мыңдаған жазбалары Чикаго университетінің кітапханасында сақталған. Оның досы және Herald Tribune газетіндегі әріптесі Изабель Патерсонға жазған бірнеше хаты Айова штатының Батыс бранчындағы Герберт Гувердің президенттік кітапханасы мен мұражайында сақталған Патерсонның қағаздарының ішінде. Куппидің Макс Истманға жазған екі хаты Истманның Индиана университетінің Лилли кітапханасындағы қағаздарының арасында. Корнелл университетіндегі Фрэнк Салливан коллекциясында да Куппидің хаттары бар. Айова университетіндегі Джон Тауннер Фредериктің қағаздарына Куппидің 1940 жылдары Фредериктің CBS радиосы үшін "Адамдар мен кітаптар" сериясына қатысты жазған хаттары кіреді. Нью-Йорк қалалық кітапханасында балалар жазушысы Энн Кэрролл Мурға Куппидің төрт хаты сақталған.

Ирандық дау

Нажаф Дарьябандаридің Куппидің "Іс жүзінде баршаның құлдырауы мен құлауы" атты кітабының парсы тіліне аудармасы 1972 жылы "Ченин конанд бозорган" (چنین کنند بزرگان, Ұлылар осылай әрекет етеді) деген атпен жарияланды. Парсы тіліндегі жақсы мәтін және Куппидің Иранда белгілі болмауы, кітаптың аударма емес, Дарьябандаридің өзінің және мүмкін Ахмад Шамлудың бірлескен туындысы болуы мүмкін деген күмәнді тудырды. Бұл Пахлави кезеңінің цензурасын айналып өту мақсатымен жасалған деп есептелді. Дарьябандари мұны бірнеше рет жоққа шығарды, тіпті Иран революциясынан кейін де. Бұл мәселе сатиралық "Голога" журналы Куппиді "табып" жазған мақаласынан кейін ғана ресми түрде шешілді, ол Дарьябандаридің дұрыс екенін көрсетті.