Кіріспе
Бұрынғы француз колониясы – Француз Индиясы, ресми түрде Établissements français dans l'Inde, Француз Шығыс Үндістан компаниясының бастапқыда зауыттары болған, Үнді субконтинентіндегі географиялық жағынан шалғай орналасқан бес анклавтан тұратын француз колониясы еді. Олар 1950 және 1954 жылдары Үндістан Республикасының құрамына де-факто қосылды. Анклавтар: Пондичерри, Карикал, Коромандель жағалауындағы Янам, Малабар жағалауындағы Маэ және Бенгалиядағы Чандрнагор. Француздар басқа қалалардың ішінде бірнеше «ложалар» (кішкентай қосалқы сауда бекеттері) иеленген, бірақ 1816 жылдан кейін британдықтар осы бекеттерге француздың барлық талаптарын мойындамады және олар қайтадан басып алынбады. 1950 жылы аумақтың жалпы көлемі құрады, оның ішінде [[Пудучерри (одақтық аумақ)] аумағына тиесілі болды. 1936 жылы колонияның халқы 298 851 адамды құрады, оның 63% (187 870) Пондичерри аумағында тұрды.
French India, formally the Établissements français dans l'Inde , was a French colony comprising five geographically separated enclaves on the Indian subcontinent that had initially been factories of the French East India Company. They were de facto incorporated into the Republic of India in 1950 and 1954. The enclaves were [[Pondicherry, Karikal, Yanam on the Coromandel Coast, Mahé on the Malabar Coast and Chandernagor in Bengal. The French also possessed several loges ('lodges', tiny subsidiary trading stations) inside other towns, but after 1816, the British denied all French claims to these, which were not reoccupied. By 1950, the total area measured , of which belonged to the territory of [[Puducherry (union territory). In 1936, the population of the colony totalled 298,851 inhabitants, of which 63% (187,870) lived in the territory of Pondichéry.
Өмірбаян
Франция 17 ғасырдағы Еуропаның ірі теңіз державаларының арасында Шығыс Үндістан саудасына соңғы болып кірді. Англия және Голландия Шығыс Үндістан компаниялары құрылғаннан кейін алты он жыл өткен соң (1600 және 1602 жылдары), және екі компания да Үндістан жағалауында сауда пункттерін (фабрикаларды) көбейткен кезде, француздардың өміршең сауда компаниясы немесе Шығыста тұрақты бірде-бір орналасқан жері болмады. Францияның Шығыс Үндістан саудасына кеш кіруін түсіндіруге тырысқан тарихшылар геосаяси жағдайларды, мысалы, француз астанасының құрлық ішінде орналасуын, Франциядағы көптеген ішкі кедендік бәкендерді, сондай-ақ Францияның Атлантикалық жағалауындағы саудагерлердің тар көзқарастарын атап көрсетеді, олардың алыс Шығыс Индиямен өміршең сауда кәсіпорнын дамыту үшін қажетті ірі инвестицияларға құлшынысы аз болды.
Үндістанға алғашқы теңіз сапарлары (16-ғасыр)
Француздардың Үндістанға алғашқы коммерциялық сапары XVI ғасырдың бірінші жартысында, король Франциск I билік құрған кезде болған деп саналады. Руан қаласының саудагерлері шығыс теңіздерінде сауда жасау үшін екі кеме дайындады; олар Ле-Хавр портынан шығып, одан кейін олар туралы ешқандай хабар болған жоқ. 1604 жылы король Генрих IV компанияға патент берді, бірақ жоба сәтсіз аяқталды. 1615 жылы жаңа патенттер берілді, екі кеме Үндістанға барып, олардың тек біреуі ғана қайта оралды.
Француздық экспансия Үндістанда (1669-1672)
1669 жылы Маркара Масулипатамда тағы бір француз фабрикасын ашты. 1672 жылы француздар Сент-Томас бекінісін басып алды, бірақ ұзақ және қымбат қоршаудан кейін голландиялықтар оларды қуып шығарды. Чандрнагор (қазіргі Чанданнагар) 1692 жылы Бенгалияның моғол губернаторы Наваб Шайста Ханның рұқсатымен құрылды. 1673 жылы француздар Пондичери аймағын Бижапур сұлтанының қарауындағы Валикондапурам қиладарынан алды, осылайша Пондичери қаланды. 1720 жылға қарай француздар Сураттағы, Масулипатамдағы және Бантамдағы фабрикаларын Британдық Шығыс Үнді компаниясына жоғалтты.
Пондишериде колония құру (1673)
1673 жылғы 4 ақпанда француз офицері Беллангер де л'Эспинай Пондишеридегі Даниялық ложаға қоныстанды, осылайша Пондишеридің француз әкімшілігі басталды. 1674 жылы алғашқы губернатор Франсуа Мартин Пондишериді шағын балықшы ауылынан гүлденген портовый қалаға айналдыру үшін амбициялы жобаларды бастады. Дегенмен, француздар голландтар мен ағылшындармен үнемі қақтығысқа түсті. 1693 жылы голландтар Пондишериді басып алып, бекіністерін күшейтті. Француздар 1699 жылы, 1697 жылғы 20 қыркүйекте қол қойылған Рисвик шарты арқылы қаланы қайта алды.
Янон (1723) және Караикал (1739) колонияларын құру
Француздардың 1741 жылға дейінгі келу мақсаты, британдықтар сияқты, таза коммерциялық болды. Осы кезеңде Француз Шығыс Үндістан компаниясы 1723 жылы Янамды (Андхра жағалауындағы Пондишериден солтүстік-шығысқа қарай), 1725 жылы Малабар жағалауындағы Махеді және 1739 жылы Караикалды (Пондишериден оңтүстікке қарай) бейбіт түрде иеленді. 18-шы ғасырдың басында Пондишери қаласы торлы жоспармен салынды және едәуір өсті. Пьер Кристоф Ле Нойр (1726–1735) және Пьер Беноа Дюма (1735–1741) сияқты қабілетті губернаторлар Пондишери аумағын кеңейтіп, оны ірі және бай қалаға айналдырды.
Үндістанда француз территориялық империясын құру және жеңіліс (17411754)
1741 жылы Үндістанға келгеннен кейін көп ұзамай, Француз Үндістанының ең танымал губернаторы Жозеф Франсуа Дюплек, алыс тұрған басшыларының және француз үкіметінің британдықтарды ашуға ниеті болмағандығына қарамастан, Үндістанда француз аумақтық империясын құру амбициясын ұстай бастады. Дюплектың амбициясы Үндістандағы британдық мүдделермен қақтығысты, соның салдарынан Франция мен Ұлыбритания ресми түрде бейбіт кезеңде болған кезде де әскери қақтығыстар мен саяси айла-шаруалар басталды және жалғасты. Маркиз де Бусси Кастельнаудың басшылығымен Дюплек армиясы Хайдарабад пен Кейп-Коморин арасындағы аймақты сәтті бақылады. Бірақ 1744 жылы британдық офицер Роберт Клайв Үндістанға келді және Дюплектың Үндістанда француз империясын құру үмітін күйретіп жіберді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін және бейбіт келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан соң, Дюплек қызметтен толығымен босатылып, 1754 жылы Францияға қайтарылды.
Француздар мен британдықтардың интригалары (1754 1871)
Британдықтар мен француздер арасындағы келісімге қарамастан, аймақтық үндістердің істеріне араласпау туралы уағдаластық болғанымен, олардың отаршылдық сындардылары тоқтамады. Француздар Бенгалияның навабы сарайындағы ықпалын кеңейтіп, Бенгалиядағы сауда-саттық белсенділігін арттырды. 1756 жылы француздер навабты (Сирадж-уд-Даула) Калькуттадағы британдық Вильям фортына шабуыл жасап, басып алуға ынталандырды. Бұл 1757 жылғы Пласси шайқасына әкеп соқты, онда британдықтар навабты және оның француз одақтастарын шешуші түрде жеңіп, британдық билікті Бенгалияның барлық провинциясына дейін кеңейтті. Соңынан Франция Лалли Толлендалды жоғалған француз иеліктерін қайтарып алу және британдықтарды Үндістаннан қуу үшін жіберді. Лалли 1758 жылы Пондишериге келді, бастапқыда бірқатар жетістіктерге қол жеткізіп, 1758 жылы Куддалор ауданындағы Сент-Дэвид фортын толығымен қиратты, бірақ Лаллидің стратегиялық қателіктері Хайдарабад аймағының жоғалуына, Вандиваш шайқасына және 1760 жылы Пондишериге жасалған қоршауға әкеп соқты. 1761 жылы британдықтар француздердің жасаған қиратуларына кек ретінде Пондишериді жермен-жексен етті; ол төрт жыл бойы қираған күйде жатты. Француздар енді Оңтүстік Үндістанда да беделін жоғалтты. 1765 жылы Пондишери 1763 жылғы Ұлыбританиямен жасалған бейбіт келісімге сәйкес Францияға қайтарылды. Губернатор Жан Ло де Лористон қаланы бұрынғы жоспары бойынша қайта құруға кірісті және бес айдан кейін 200 еуропалық және 2000 тамил үйлері салынды. 1769 жылы Француз Шығыс Үндістан компаниясы қаржылық тұрғыдан өзін-өзі ұстай алмай, Франция патшалығы тарапынан таратылды, ол Үндістандағы француз иеліктерін басқаруды өз мойнына алды. Келесі 50 жыл ішінде Пондишери Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғыстар мен бейбіт келісімдерге байланысты жиі қолдарды ауыстырды. 1816 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Пондишери, Чандрнагор, Караикал, Махе және Янам қалалары, сондай-ақ Мачилипатнама, Кожикод және Сураттағы бекеттер Францияға қайтарылды. Пондишери бұрынғы даңқынан көп нәрсені жоғалтты, ал Чандарнагор тез өсіп келе жатқан британдық Калькуттаның солтүстігіндегі маңызсыз бекетке айналды. Келесі 138 жыл ішінде кезек-кезек келген губернаторлар инфрақұрылымды, өнеркәсіпті, заңды және білімді жақсартуға тырысты, бірақ әртүрлі нәтижелерге қол жеткізді. 1871 жылғы 25 қаңтардағы жарлық бойынша Француз Үндістанында сайланатын жалпы кеңес (conseil général) және сайланатын жергілікті кеңестер (conseil local) құрылуы тиіс болды. Бұл шараның нәтижелері өте қанағаттанарлық болған жоқ, сондықтан сайлау құқығының талаптары мен санаттары өзгертілді. Губернатор Пондишериде тұратын және оған кеңес көмек көрсеткен. Екі бірінші инстанция соты (Пондишери мен Карикалда), бір апелляциялық сот (Пондишериде) және бес бейбіт судья (Juges de paix) болды. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне күріш, жержаңғақ, темекі, бетель жаңғағы және көкөністер кірді.
Тәуелсіздік қозғалысы (18-20 ғасыр) және Үндістанмен бірігу (1954)
1947 жылы 15 тамыздағы Үндістанның тәуелсіздігі Францияның үнділік иеліктерін бұрынғы британдық Үндістанмен біріктіруге түрткі болды. Мачилипатнама, Кожикоде және Сураттағы ложалар 1947 жылы 6 қазанда Үндістанға өткізілді. 1948 жылы Франция мен Үндістан арасындағы келісім Францияның қалған үнділік иеліктерінде таңдау жасау үшін сайлау өткізуге келісім берді. Чандрнагордың басқару құқығы 1950 жылы 2 мамырда Үндістанға берілді; кейін 1954 жылы 2 қазанда Батыс Бенгал штатымен біріктірілді. 1954 жылдың 1 қарашасында Пондишери, Янам, Махе және Карикалдың төрт анклавы де-факто Үндістан Одағына берілді және Пудучерри Одақтық аумағына айналды. Француздық Үндістанның Үндістанмен заңды түрде бірігуі 1962 жылы Париждегі француз парламенті Үндістанмен жасалған шартты ратификациялағанға дейін болған жоқ.
"Біздің Үндістандағы ұлан-ғайыр империямыз" туралы аңыз
XIX ғасырдың ортасынан бастап Францияда Наполеон соғыстарынан кейін Ұлыбританиядан қайтарып алынған бес шағын елді мекенді Дюплек 18-ғасырда құрған "ұлы империяның" қалдықтары деп санау кеңінен тарады. "Біздің зор Үндістан империясы бес елді мекенге дейін азайтты", - деп жазды 1886 жылы француз экономисі және отаршылдық экспансияның жақтаушысы Пьер-Поль Лерой Болие. 1930 жылдары жарық көрген атлас осы бес елді мекенді "Францияның 18 ғасырда Үндістанда құрған ұлы отаршылдық империясының қалдықтары" деп сипаттады. Соңғы кезде француздық Үндістанның 1816 жылдан кейінгі тарихшысы оларды "империяның қирандылары" және "мәңгілікке жоғалған зор империяның соңғы қалдықтары" деп атады. Дегенмен, Франция 1816 жылы қайтарып алған бес елді мекеннен артық ештеңеге ие болған емес. Француздық Үндістанның тарихшысы және архившісі, сондай-ақ Француздық Үндістанның губернаторы Альфред Мартино, 1750 жылы Дюплекке Карнатикке берілген билікті көптеген тарихшылар жазғандай, егемендік беру деп түсінуге болмайтынын көрсетті, себебі Дюплек үнділік субаның лейтенанты ғана болды, ол өз қалауынша өкілеттігін қайтарып ала алатын еді. Француз Шығыс Үндістан компаниясының тарихшысы Филипп Одрэр Дюплек осы аумақтарды келісімдер мен одақтардың күрделі жүйесі арқылы бақылап отырғанын, бұл жүйе феодалдық сипатқа ие болғанын, бірақ бұл аумақтар аннексияланбағанын және протектораттарға айналмағанын жазды.