Кіріспе

Синагогтың Тора парқылдарын сақтайтын ыдыс.

Тора шкафы (сонымен қатар хехал, немесе арон кодеш деп те аталады) – синагогтағы Тора парқылдарын сақтайтын әсем бөлме.

Тарих

Кемісті сондай-ақ заңның шарабы деп те атайды, немесе еврейше Арон Кодеш (אָרוֹן קׄדֶש) немесе Арон ха-Кодеш ('қасиетті шарап') Ашкенази қауымдастықтарында, ал Сефарди қауымдастықтарында Хекхал ('киелі орын') деп аталады. Арон Кодеш деген атау ежелгі киелі шатыр мен Иерусалимдегі ғибадатхананың ішкі қасиетті бөлмесі – Киелілердің Киелісінде сақталған Келісім шарабына сілтеме жасайды. Сол сияқты, Hekhál (הֵיכָל 'сарай'; сонымен қатар hechal, echal, heichal немесе Echal Kodesh – негізінен Балқан Сефардтары арасында қолданылады) сол дәуірде ішкі қасиетті бөлмеге қатысты қолданылған. Хекхалдың ішінде менора, құрбандық тұғыны және көрсетілім нанының үстелі орналасқан.

Кедендік қызмет және орналасқан жері

Кейбір ежелгі мәжілісханаларда, мысалы, бесінші ғасырдағы Сусьядағы мәжілісханада Тораның кітабы мәжілісхананың ішіне емес, оған іргелес бөлмеге қойылған. Бұл мәжілісхананың қасиеттілігі сандықтан емес, оның дұға үйі болуынан туындайтынын көрсетеді. Тораны оқу үшін ғана мәжілісханаға әкелген. Иерусалимнен тыс мәжілісханаларда сандық қабырғадағы ойысқа, Иерусалимге қарап орналастырылады, ал ғибадат етушілер дұға оқығанда, мысалы, Амида сияқты, осы бағытқа қарайды. Сандықтың үстіне көбінесе пархочет ("жамылғы") жабылады, ол сандықтың есіктерінен сыртынан (Ашкенази және Мизрахи дәстүрі бойынша) немесе сандықтың ішкі жағынан (испан, португал, марокколық немесе сефард дәстүрі бойынша) орналастырылады. Пархочет – алтын сандықта болған матаға ұқсас әсем мата. Арон кодеш пен пархочетқа әдетте яһуди қасиетті кітаптарынан аяттар жазылады. Бұл жазулар көбінесе мәжілісхананың тазалығын немесе оның ішіндегі кітаптардың ерекшелігін көрсетеді. Яһуди заңында сандық, мәжілісхананың ең қасиетті бөлігі болып, Тора кітабынан кейін екінші орында тұрады. Дәстүр бойынша, қауым негізгі дұғаларды оқығанда (мысалы, "Біздің Әкеміз, Біздің Патшамыз" – Авину Малкейну, көптеген қауымдарда), ораза күндері, Рош Хашана мен Йом Кипур арасындағы тәубе күндері (сонымен қатар, Құрбандық мерекесі) және көптеген пиютимдерді (өлеңдер, әндер және т.б.) оқығанда тұрып, сандыққа қарауы керек. Бұл дәстүрді сақтайтындар сандық ашық тұрғанда және Тора оқуға дайындалғанда тұрып қалуды құрметтің белгісі санайды. Дегенмен, сандық ашық тұрғанда тұру міндетті емес, бірақ бұл барлыққа қабылданған дәстүр. Бұдан басқа, қасиетті орыннан шыққанда сандыққа арқаңызды бұрмау керек. Оның орнына, сандықтың маңынан шыққанға дейін артқа шегініп, содан кейін ғана арқаңызды бұруға болады (Котель де мәжілісхана ретінде қарастырылады, онда да осы дәстүр сақталады).

Эволюция

Алғашында кітаптар жылжымалы ыдыстарға салынып, жоғары көтерілетін. Рулар қоныстанғаннан және ғибадатханалар салғаннан кейін, сандықтың тұрақты орналасуы жоспарланды. 245 жылға қарай Дура-Европос синагогында киелі қабырғада (немесе Иерусалимге қараған қабырғада) сандық үшін ойық жасалған. Ежелгі заманда матаға оралған кітаптар төменгі ағаш қорапқа жатқан күйі қойылатын болған. Тарихи жазбалар мен археологиялық жаңалықтар сол кездегі яһуди мәдениетінде әртүрлі сыртқы пішіндердің танымал болғанын көрсетеді. Римдегі яһуди катакомбаларында археологтар Помпей фрескаларымен, суреттерімен және граффитилерімен безендірілген ерте Тора сандықтарын тапты. Орта ғасырлардағы Еуропаның көптеген жерлерінде биік сандықтарға басымдық берілді. 14- және 15-ғасырларда испан және неміс еврей мәтіндері жаңа пішін бейнелейді. Бұл мәтіндер кітаптарды тік тұрған күйі, әшекейленген және тиісті мата мен қаптармен оралған күйі сандықтың ішіне қоюды көрсетеді. Амстердамдағы сефард синагогы (шамамен 1675 ж.) ғимараттың орталық бөлігінің бүкіл енін алып жатқан барокко стиліндегі сандыққа ие. Сефард синагогы Лондонда да (шамамен 1701 ж.) бұл пішінды қабылдап, кең таралды. Осы кезеңде Еуропадағы көптеген синагогтар ғимараттың ортасында оқу үстелімен (немесе подиуммен) жасалған. Сандық шығыс қабырғаға орналастырылды, осылай жұртшылық дұға кезінде Иерусалимге қарап тұратын.