Пәкістан Парламенті және 2024 жылғы сайлауда сайланған депутаттар тізімі

Кіріспе

Пәкістанның екі палаталы ұлттық заң шығару органы Пәкістан Парламенті (, Majlis e Shūrā Pākistān, "Пәкістан кеңесшілер жиналысы" немесе "Пәкістан консультативтік ассамблеясы") – Пәкістан Ислам Республикасының жоғарғы заң шығарушы органы. Ол екі палатадан – Сенаттан және Ұлттық жиналыстан – және Пәкістан Президентінен тұратын екіпалаталы федералдық заң шығарушы орган. Президент, заң шығарушы орган басшысы ретінде, Парламенттің екі палатасын шақыруға немесе олардың жұмысын тоқтатуға құқылы. Президент Ұлттық жиналысты тек Премьер-министрдің ұсынымы бойынша таратуға болады. Парламент Исламабадтағы Парламент үйінде жиналады, онда екі палатаның да отырыс залдары орналасқан. 1960 жылға дейін Парламент үйі Карачиде болған. Исламабадтағы Парламент үйі 1986 жылдың 28 мамырында ашылды.

Негізін қалау

ХХ ғасырдың ортасынан бастап Үндістан мұсылман лигасы екі ұлт теориясы негізінде жеке отан құруды талап етті. Британдық билеушілер Үндістанның индуистер мен мұсылмандары екі бөлек және ерекше ұлттар және әлеуметтік-мәдени бірлестіктер болып қалатынын түсінді. Британдық билеушілер Үндістан мұсылмандарының талабын қабылдаудан басқа жол таба алмады. 1947 жылғы 3 маусымда Үндістанның соңғы вице-королі лорд Маунтбеттен континенттің барлық көшбасшыларын шақырып, оларға билікті беру жоспарын жеткізді. 1947 жылғы 26 шілдеде жарияланған «Үндістан газетінде» Пакистанның бірінші Конституциялық Ассамблеясының 69 мүшесі (кейіннен мүшелік саны 79-ға дейін арттырылды), оның ішінде бір әйел мүше бар екендігі туралы хабарлама жарияланды. 1947 жылғы Тәуелсіздік заңына сәйкес Пакистан мемлекеті құрылды. Заңға сәйкес, қазіргі Конституциялық Ассамблеялар доминиондық заң шығарушы органдарға айналды. Бұл Ассамблеяларға жаңа Конституцияны жасауға қатысты өкілеттіктерге қоса, бұрын Орталық заң шығарушы орган жүзеге асырған барлық өкілеттіктерді жүзеге асыруға рұқсат берілді. Осыған дейін барлық аумақтар 1935 жылғы Үндістан Үкіметі заңына сәйкес басқарылатын болды. Пакистанның бірінші Конституциялық Ассамблеясының бірінші сессиясы 1947 жылғы 10 тамызда Карачидегі Синд Ассамблеясының ғимаратында өтті. 1947 жылғы 11 тамызда Мұхаммед Әли Джинна Пакистан Конституциялық Ассамблеясының президенті болып бірауыздан сайланды және Ұлттық ту Ассамблеямен ресми түрде бекітілді. 1947 жылғы 12 тамызда Джиннаны ресми түрде «Қуаид-и Азам» деп атау туралы қаулы қабылданды. Сол күні «Пакистан азаматтары мен азшылықтарының негізгі құқықтары жөніндегі комитет» деп аталатын арнайы комитет тағайындалды. Ол азаматтардың, әсіресе азшылықтардың негізгі құқықтарына қатысты мәселелерді қарастырып, Ассамблеяға кеңес беретін болды. 1947 жылғы 14 тамызда билік ауыстыру рәсімі өтті. Үндістанның генерал-губернаторы лорд Маунтбеттен Пакистанның Конституциялық Ассамблеясына сөз сөйледі. Қуаид Пакистан мемлекетінің қағидаларына қатысты жауап берді. 1947 жылғы 15 тамызда Қуаид-и Азам Пакистанның бірінші генерал-губернаторы болып ант берді. Пакистанның Бас судьясы Мьян сэр Абдур Рашид оған ант бердірді. Қуаид 1948 жылғы 11 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін бұл лауазымда қызмет етті.

The Muslim League of India had, since the middle of twentieth century, demanded for a separate homeland on the basis of the Two nation theory. The British rulers realized that the Hindus and Muslims of India remained two separate and distinct nations and socio cultural entities. The British rulers were left with no option but to eventually accept the demand of the Muslims of India. On 3rd June 1947, Lord Mountbatten, the last Viceroy of India, called the conference of all the leaders of the Sub continent and communicated to them his Government's Plan for the transfer of power. At that time, a notification was issued in the Gazette of India, published on 26 July 1947 in which the first Constituent Assembly of Pakistan was given shape with 69 Members (later on the membership was increased to 79), including one female Member. The State of Pakistan was created under the Independence Act of 1947. The Act made the existing Constituent Assemblies, the dominion legislatures. These Assemblies were allowed to exercise all the powers which were formerly exercised by the Central Legislature, in addition to the powers regarding the framing of a new Constitution, prior to which all territories were to be governed in accordance with the Government of India Act 1935. The first session of the first Constituent Assembly of Pakistan was held on 10 August 1947 at Sindh Assembly Building in Karachi. On 11 August 1947 Muhammad Ali Jinnah was elected unanimously as the president of the Constituent Assembly of Pakistan and the National Flag was formally approved by the Assembly. On 12 August 1947, a resolution was approved regarding officially addressing Jinnah as Quaid i Azam. On the same day, a special committee called the "Committee on Fundamental Rights of Citizens and Minorities of Pakistan" was appointed to look into and advise the Assembly on matters relating to fundamental rights of the citizens, particularly the minorities, with the aim to legislate on these issues appropriately. On 14 August 1947, the Transfer of Power took place. Lord Mountbatten, Governor General of India, addressed the Constituent Assembly of Pakistan. The Quaid gave a reply to the address in the house, on which the principles of the State of Pakistan were laid. On 15 August 1947, the Quaid i Azam was sworn in as the first Governor General of Pakistan. Mian Sir Abdur Rashid, Chief Justice of Pakistan, administered the oath of office from him. The Quaid remained in this position till his death on 11 September 1948.

1949 жылғы мақсатты қарар

Бірінші құрылтай алдындағы ең маңызды міндет – ұлт үшін Конституция жасау еді. 1949 жылдың 7 наурызында Пакистанның негізгі заңы ретінде қызмет ететін Мақсаттар қаулысын алғашқы премьер-министр Навабзада Лиакат Али Хан ұсынды, ал 1949 жылдың 12 наурызында Құрылтай жиналысы оны қабылдады. Сол күні 24 мүшеден тұратын Негізгі принциптер комитеті құрылды, ол Мақсаттар қаулысы негізінде Конституция жобасын дайындауға тиіс болды. 1951 жылдың 16 қазанында Мақсаттар қаулысын ұсынған Хан қаза тауып, 1951 жылдың 17 қазанында Хауажа Назимуддин премьер-министр болып тағайындалды. Конституцияның соңғы жобасы 1954 жылы дайындалды. Сол кезде Мұхаммед Әли Богра премьер-министр қызметін иеленді. Алайда, жоба мақұлдау үшін палатаға енгізілер алдында, 1954 жылдың 24 қазанында сол кездегі генерал-губернатор Ғұлам Мұхаммед Ассамблеяны таратып жіберді. Премьер-министр қызметінен босатылмады, оған сайлау өткізілгенге дейін қайта құрылған Министрлер кабинетімен әкімшілікті басқару тапсырылды. Ассамблея төрағасы Маульви Тамизуддин таратуға қарсы Синд бас сотында шағымданып, сотты жеңіп алды. Бірақ үкімет Федералды сотқа шағымданып, онда сол кездегі Бас судья Мұхаммед Мунирдің танымал шешімі шықты, нәтижесінде Маульви Тамизуддин істі жоғалтты. Сонымен қатар, Найджел Келлидің кітабында 1949 жылдың 12 наурызында Хуажа Назимуддин, Лиакат Али Хан және Негізгі принциптер комитетінің 25 мүшесі Мақсаттар қаулысын ұсынғаны жазылған. Онда заң жүйесі үкіметтен тәуелсіз болуы керек деген сияқты бірнеше мақсаттар белгіленді. Сондай-ақ, онда ислам туралы да сілтемелер бар.

1955 Екінші құрылтай

Пәкістанның екінші Конституциялық жиналысы 1955 жылғы 28 мамырда генерал-губернатордың №12 жарлығымен құрылды. Бұл жиналыстың сайлаушылар алқасы тиісті провинциялардың провинциялық жиналыстарынан тұрды. Жиналыстың құрамы 80 мүшеден тұратын, олардың жартысы Шығыс Пәкістаннан, жартысы Батыс Пәкістаннан сайланды. Осы жиналыс қабылдаған маңызды шешімдердің бірі – екі қанаттың (Шығыс және Батыс Пәкістан) теңдігін қамтамасыз ету мақсатында Батыс Пәкістанды (Бір Бөлшек) құру болды. Бұл жиналыс сондай-ақ елге тұңғыш Конституцияны, яғни 1956 жылғы Пәкістан Конституциясын қабылдау арқылы мақсатына жетті. Сол кезде Шаудри Мұхаммед Әли премьер-министр болды. Конституцияның жобасы 1956 жылғы 9 қаңтарда жиналысқа ұсынылып, 1956 жылғы 29 ақпанда қабылданды. Генерал-губернатор оған 1956 жылғы 2 наурызда қол қойды. Осы Конституция 1956 жылғы 23 наурызда күшіне енді. Осы Конституция бойынша Пәкістан Ислам Республикасы болып жарияланды, сондықтан 23 наурыз елдің Республика күні болды. 1940 жылы осы күні Лахордағы Минто саябағында тарихи Пәкістан қаулысы қабылданған еді. 1956 жылғы 5 наурызда генерал-майор Искандар Мирза Пәкістанның тұңғыш президенті болды. 1956 жылғы Конституция парламенттік үкімет нысанын көздейтін, барлық атқару билігі премьер-министрдің қолында болатын жүйені бекітті. Президент – мемлекет басшысы, ол Ұлттық және провинциялық жиналыстардың барлық мүшелерімен сайланатын еді. Ол 5 жыл мерзімге сайланды. Президент Премьер-министрдің кеңесімен әрекет етуі керек еді, бірақ оған өз қалауынша әрекет етуге құқық берілген жағдайларда басқаша әрекет етуге рұхсат етілді. 1956 жылғы Конституция бойынша Парламент бір палаталы болды. Заң шығару өкілеттіктері Парламентке тиесілі еді, ол президенттен және 300 мүшеден тұратын Ұлттық жиналыстан құралды, олар Шығыс және Батыс Пәкістан арасында тең бөлінді. Осы 300 орыннан басқа, екі қанаттың әрқайсысы үшін әйелдерге 5 орын 10 жылға сақталды, осылайша палатаның жалпы мүше саны 310-ға жетті. Алайда, саяси партияларды бақылауға арналған заңның болмауы және депутаттардың фракциядан шығуы мәселесі саяси тұрақсыздықтың үнемі туындауына себеп болды. Бірінші жалпы сайлау 1959 жылдың басына жоспарланған болса да, президент Искандар Мирза 1958 жылғы 7 қазанда Конституцияны күштен шығарды, Ұлттық және провинциялық жиналыстарды таратып, әскери жағдай режимін жариялады. Ол әскери тәртіптің бас әкімшісі ретінде армияның бас қолбасшысы генерал Мұхаммед Әйүп Ханды тағайындады. Жаңа әкімшілік генерал Әйүп Ханды қанағаттандырмады, өйткені ол президент Мирзадан әкімшілікке көбірек бақылауды жүзеге асырды. Әйүп 1958 жылғы 26-27 қазан күндері түнгі уақытта президент сарайына әскери бөлімдерді жіберіп, оны Англияға жер аударып жіберді.

The second Constituent Assembly of Pakistan was created on 28 May 1955 under Governor General's Order No.12 of 1955. The Electoral College for this Assembly was the Provincial Assemblies of respective Provinces. The strength of this Assembly was 80 Members, half each from East Pakistan and West Pakistan. One of the major decisions taken by this Assembly was the establishment of West Pakistan (One Unit), with the aim to create parity between the two wings (East and West Pakistan). This Assembly also achieved its target by giving the first Constitution to the nation i. e. the Constitution of Pakistan 1956. Chaudhry Muhammad Ali was the Prime Minister at that time. The draft of this Constitution was introduced in the Assembly on 9 January 1956 and was passed by the Assembly on 29 February 1956. The assent was given on it by the Governor General on 2 March 1956. This Constitution was enforced with effect from 23 March 1956. Under this Constitution, Pakistan became an Islamic Republic, hence 23 March became the country's Republic day. It was the same day in 1940 that the historic Pakistan Resolution was adopted at Minto Park, Lahore. On 5 March 1956, Major General Iskandar Mirza became the first President of Pakistan. The 1956 constitution provided for Parliamentary form of government with all the executive powers in the hands of Prime Minister. The President was the Head of State, and was to be elected by all Members of the National and Provincial Assemblies. He was to hold office for 5 years. The President was to act on the advice of Prime Minister, except where he was empowered to act in his discretion. Under 1956 Constitution, Parliament was unicameral. Legislative powers vested in the Parliament, which consisted of the president and the National Assembly with 300 Members divided equally between East and West Pakistan. In addition to these 300 seats, five seats were reserved for women for each of the two wings, for a period of ten years: thus bringing the total membership of the house to 310. However, in the absence of any law to control the Political Parties and the problem of floor crossing, political instability perpetually ensued. Although the first general election were scheduled for early 1959, President Iskandar Mirza abrogated the Constitution, dissolved the National and Provincial Assemblies, and declared Martial Law, on 7 October 1958. He appointed General Muhammad Ayub Khan, Commander in Chief of the Army, as the Chief Martial Law Administrator. The new administration did not satisfy CMLA Ayub Khan who had more control in the administration than President Mirza. Ayub dispatched the military unit to enter in presidential palace on the midnight of 26–27 October 1958 and placed him in an airplane to exile in England.

1960 жылғы Конституциялық комиссия

1958 жылғы 27 қазанда генерал Мұхаммед Әйүп Хан Пәкістанның екінші президенті болды. Генерал Әйүп Ханның алғашқы маңызды қадамдарының бірі – 1960 жылғы 17 ақпанда Конституция комиссиясын тағайындау болды. Бұл комиссияның мақсаты – демократияны қалай нығайту және елдің әлеуметтік-саяси ортасына және исламдық әділет қағидаларына сәйкес қалыптастыру жолдары туралы ұсыныстар дайындау еді. Комиссия өз есебін үкіметке 1961 жылғы 29 сәуірде ұсынды. Осы есеп негізінде 1962 жылғы 1 наурызда жаңа Конституция жасалып, халыққа ұсынылды. Жаңа Конституция бойынша 1962 жылғы 28 наурызда жалпы сайлау, ал әйелдерге арналған арнайы орындарға сайлау 1962 жылғы 29 мамырда өтті. Үшінші Ұлттық Ассамблеяның бірінші сессиясы 1962 жылғы 8 маусымда Равалпиндидегі Әйүп залында өтті. 1962 жылғы Конституция президенттік басқару формасындағы федеративтік мемлекет құруды көздеді, оның орталығында Ұлттық Ассамблея және провинцияларда провинциялық ассамблеялар орналасты. Орталық және провинциялық заң шығарушы органдар бірпалаталы болды. Федеративтік жүйе провинциялық губернаторларды президенттің тікелей тағайындауы арқылы шектелді. Конституция бойынша Пәкістан Республикасының барлық атқарушы билігі президенттің кеңсесіне жүктелді. Президент өзіне тікелей бағынышты министрлер кабинетінің мүшелерін тағайындады. Сайлау жүйесі жанама болып белгіленді, ал екі қанаттың да «Негізгі демократтары» жиналыстар мен президентті сайлау үшін сайлаушылар алқасы деп жарияланды. «Негізгі демократтардың» жалпы саны 80 мың адамды құрады (Шығыс және Батыс Пәкістаннан 40 мыңнан). Ұлттық Ассамблеяның жалпы құрамы 156 депутаттан тұрды, олардың жартысы Шығыс Пәкістаннан, екінші жартысы Батыс Пәкістаннан сайлануға тиіс болды, сондай-ақ әр провинциядан әйелдерге үш орын бөлінді. Бұл Ассамблеяның өкілеттік мерзімі үш жылды құрады. Президент Батыс Пәкістаннан болса, спикер Шығыс Пәкістаннан болуы керек және керісінше деген норма қалыптасты. Осы Ассамблеяның маңызды жетістіктерінің бірі – 1962 жылғы Саяси партиялар туралы заңды қабылдау болды. 1969 жылғы 25 наурызда екінші әскери жағдай режимі енгізіліп, генерал Аға Мұхаммед Яхья Хан Пәкістан президенті және Бас әскери жағдай әкімшісі (CMLA) болды. Ол кейіннен 1970 жылғы 7 желтоқсанда алғашқы жалпы сайлауды өткізу үшін құқықтық негіздеме туралы жарлық шығарды. Бұл ересектер мен халық саны негізінде сайланған алғашқы Ассамблея болды. Оның құрамында 313 депутат болды, олардың 169-ы Шығыс Пәкістаннан, 144-і Батыс Пәкістаннан сайланды, сондай-ақ әйелдерге 13 орын бөлінді (6-сы Батыс Пәкістаннан, 7-сі Шығыс Пәкістаннан). Сайлаудан кейін көп ұзамай, саяси келіспеушіліктерге байланысты Шығыс Пәкістан провинциясы Батыс Пәкістаннан бөлініп, Бангладеш мемлекеті құрылды. 1971 жылғы 20 желтоқсанда Зұлфиқар Әли Бхутто Пәкістан президенті және бірінші азаматтық Бас әскери жағдай әкімшісі болды.

On 27 October 1958 General Muhammad Ayub Khan took over as second President of Pakistan. One of the first major steps taken by General Ayub Khan was the appointment of a Constitution Commission on 17 February 1960. The objective of this commission was to submit proposals, as to how best democracy can be strengthened and molded according to the country's socio political environment and Islamic principles of justice. The Commission submitted its report to the government on 29 April 1961. On the basis of this report a new Constitution was framed and given to the nation on 1 March 1962. General elections under the new Constitution were held on 28 March 1962 and elections to the special seats reserved for women were held on 29 May 1962. The first session of the third National Assembly was held on 8 June 1962 at Ayub Hall, Rawalpindi. The Constitution of 1962 envisaged a Federal State with Presidential form of government, with the National Assembly at the centre and the Provincial Assemblies in the Provinces. The Legislatures, both at center and in provinces were unicameral. The Federal system had been curtailed by allowing the Provincial Governors to be appointed directly by the president. All executive authority of the Republic of Pakistan, under the Constitution, vested in the office of the president. The President appointed his Cabinet members who were directly responsible to him. The electoral system was made indirect, and the 'Basic Democrats', for both wings were declared Electoral College for the purpose of electing the assemblies and the president. Basic democrats were 80,000 in number (40,000 from each East and West Pakistan). The total membership of the National Assembly was 156, one half of whom were to be elected from East Pakistan and other half from West Pakistan, also three seats were reserved for women from each province. The term of this Assembly was three years. The norm was established that if the president was from West Pakistan, the Speaker was to be from East Pakistan and vice versa. One of the major achievements of this Assembly was the passage of Political Parities Act, 1962. On 25 March 1969 the second Martial law was imposed and General Agha Muhammad Yahya Khan took over as the president of Pakistan and Chief Martial Law Administrator (CMLA). He later issued a Legal Framework Order (LFO), under which the first ever general elections were held on 7 December 1970. This was the first Assembly elected on the adult franchise and population basis. It consist of 313 members, 169 from East Pakistan and 144 from West Pakistan including 13 reserved seats for women (6 were from West Pakistan and 7 from East Pakistan). Soon after the elections, due to grave political differences, the Province of East Pakistan seceded from West Pakistan and became Bangladesh. On 20 December 1971 Mr. Zulfiqar Ali Bhutto took over as the President of Pakistan as well as the first civil Chief Martial Law Administrator.

1973 жылғы Пәкістан Ислам Республикасының Конституциясы

Ұлттық Ассамблеяның бірінші сессиясы Шығыс Пәкістанның бөлінуіне байланысты кешіктіріліп, 1972 жылғы 14 сәуірде Исламабадтың Мемлекеттік банк ғимаратында өтті. Оған Батыс Пәкістаннан 144 мүше және бұрынғы Шығыс Пәкістаннан екі мүше (Пәкістанға қосылуды таңдаған Нұр әл-Амин және Раджа Тридев Рой) қатысты. 1972 жылғы 17 сәуірде Ұлттық Ассамблея президенттік үкімет нысанымен жұмыс істейтін Уақытша Конституцияны қабылдады. Осы Конституцияға сәйкес Ұлттық Ассамблея 1973 жылғы 14 тамыздан бұрын таратылмауы тиіс еді. Уақытша Конституцияда орталық және провинциялар арасындағы билік тарапын егжей-тегжейлі көрсетілген. 1972 жылғы 17 сәуірде Конституция комитеті құрылып, Конституция жобасын дайындау жұмысына кірісті. Комитеттің есебі 1972 жылғы 31 желтоқсанда Конституция жобасымен бірге ұсынылды. Ассамблея оны 1973 жылғы 10 сәуірдегі сессиясында бірауыздан мақұлдады және 1973 жылғы 12 сәуірде президент бекітті. 1973 жылғы 14 тамызда Пакистан Ислам Республикасының Конституциясы деп аталған осы Конституция жарияланды. Сол күні Зұлфиқар Әли Бхутто Премьер-Министр, ал Фазал Ильхами Чоудхари Пәкістан Президенті болып ант берді. 1973 жылғы Конституция парламенттік үкімет нысанын қарастырады, онда мемлекеттің атқарушы билігі Премьер-Министрге жүктеледі. Конституцияға сәйкес, Президент – Республиканың бірлігін көрсететін ең жоғары лауазымды тұлға. 1947 жылдан 1973 жылға дейін елде бір палаталы жүйе болды, бірақ 1973 жылғы Конституция бойынша Пәкістан президенттен, Сенаттан және Ұлттық Ассамблеядан тұратын Парламент деп аталатын екі палаталы федералдық заң шығару органына ие болды. Бастапқыда Ұлттық Ассамблеяның жалпы орындары 200 болды, әйелдерге қосымша 10 орын бөлінді, осылайша жалпы саны 210-ға жетті. Жаңа құрылған Жоғарғы палата, яғни Сенатқа 63 мүше кірді. 1985 жылы Президенттің Жарлығымен (№ 14, 1985 ж.) Ұлттық Ассамблеяның жалпы орындарына жеті, әйелдерге арналған орындарына он орын қосылды. Он орын аз ұлт өкілдеріне арналып, жеке сайлау жүйесі арқылы толтырылды. Осылайша төменгі палатаның жалпы саны 237 мүшеге жетті. Сенаттың құрамы да 63-тен 87 мүшеге дейін ұлғайтылды. 1973 жылғы Конституцияға сәйкес, Ұлттық Ассамблея бес жылға сайланады, егер ертерек таратылмаса. Ұлттық Ассамблеядағы орындықтар, Сенаттан айырмашылығы, халық санына қарай әр провинцияға және федерацияның басқа да бірліктеріне бөлінеді. 1990 жылы әйелдерге арналған 20 арнайы орынды конституциялық ереже жойылды, осылайша Ассамблеяның саны 237-ден 217-ге дейін азайды. Конституция бойынша, аз ұлт өкілдеріне арналған 10 орынға жеке сайлау жүйесі бойынша сайлау өтті. Парламенттік сессияның мерзімі Конституцияда белгіленгендей бес жылды құраса да, З.А. Бхутто 1977 жылғы 7 қаңтарда мерзімінен бұрын сайлау өткізу туралы жариялады. Осыған байланысты 1977 жылғы 10 қаңтарда ол Президентке Ұлттық Ассамблеяны таратуға кеңес берді. Сайлау 1977 жылғы 7 наурызда өтті. Оппозиция үкіметті Ұлттық Ассамблеяға сайлауды бұрмалауда айыптап, одан кейін провинциялық жиналыстарға сайлауға бойкот жариялады. Оппозиция Ұлттық Ассамблеяның сайлау нәтижесін қабылдамағандықтан, олар ант берген жоқ. Бұл қақтығысқа әкеліп соқты, және сол кездегі армия бастығы генерал Мұхаммед Зия әл-Хақ 1977 жылғы 5 шілдеде әскери жағдай режимін енгізді.

The first session of the National Assembly, due to the delay caused by the separation of East Pakistan, was held on 14 April 1972 at the State Bank Building, Islamabad, in which all 144 Members from West Pakistan and two from former East Pakistan (Mr. Noor ul Amin and Raja Tridev Roy who had chosen to join Pakistan) participated. On 17 April 1972 an Interim Constitution was adopted by the National Assembly, which provided for a Presidential form of Government. Under this Constitution, the National Assembly was not to be dissolved earlier than 14 August 1973. The Interim Constitution dealt in detail with the distribution of powers between the Centre and the Provinces. The Assembly also formed a Constitution Committee on 17 April 1972 to prepare the first draft for framing a Constitution. The report of the committee was presented with a draft Constitution on 31 December 1972. It was unanimously passed by the Assembly in its session on 10 April 1973 and was authenticated by the president on 12 April 1973. This Constitution, called the Constitution of the Islamic Republic of Pakistan 1973, was promulgated on 14 August 1973. On the same day, Mr. Zulfiqar Ali Bhutto took oath as the Prime Minister, while Mr. Fazal Illahi Choudhary took oath as the president of Pakistan. The 1973 Constitution provides for a parliamentary form of government where the executive authority of the state vests with the Prime Minister. The President, according to the Constitution, is at the apex, representing the unity of the Republic. From 1947 to 1973, the country had had a unicameral system, but under the 1973 Constitution, Pakistan adopted a bicameral federal legislature, called Parliament, composed of the President, the Senate and the National Assembly. Originally, the general seats of the National Assembly were 200 with additional 10 seats reserved for women, bringing the total strength to 210. The newly created Upper house i. e. the Senate had 63 members. Later in 1985 through a Presidential Order (P. O. No. 14 of 1985), seven seats were added to the general seats and ten to the reserved seats for women in the National Assembly. Ten seats were exclusively reserved for minorities to be filled through separate electorate system. Thus the total strength of the lower house reached to 237 members. Similarly the size of the Senate was also increased from 63 to 87 members. Under the 1973 Constitution the National Assembly is elected for five years term, unless sooner dissolved. The seats in National Assembly, unlike the Senate, are allocated to each province and other units of the federation, on the basis of population. The Constitutional provision of 20 special seats for women lapsed in 1990, thus decreased the Assembly strength from 237 to 217. Under the Constitution, elections to the 10 seats reserved for minority were held on separate electorate basis. Despite the tenure of the Assembly being five years, as prescribed in the Constitution, Mr. Z. A. Bhutto, on 7 January 1977 announced the holding of elections before time. Consequently, on 10 January 1977, he advised the president to dissolve the National Assembly. Elections were held on 7 March 1977. The opposition charged the government with rigging the elections to the National Assembly and thereafter boycotted the Provincial Assemblies elections. Since the opposition had not accepted the National Assembly elections result, they did not take oath. This resulted in severe political crisis and Martial Law was imposed by the then Army Chief, General Muhammad Zia ul Haq, on 5 July 1977.

1988 жылғы сайлау

Сегізінші Ұлттық Ассамблеяның жалпы сайлауы 1988 жылдың 16 қарашасында өтті. Бірінші сессияны Президент 1988 жылдың 30 қарашасында шақырды. Мирадж Халид 1988 жылдың 3 желтоқсанында Ұлттық Ассамблеяның спикері болып сайланды. Беназир Бхутто Пәкістанның премьер-министрі лауазымына ұсынылып, 1988 жылдың 2 желтоқсанында қызметке кірісу ант берді. Кейіннен Ассамблея президент Ғұлам Ысқақ Хан тарапынан Пәкістан Конституциясының 58(2)(b) бабына сәйкес 1990 жылдың 6 тамызында таратылды. Тоғызыншы Ұлттық Ассамблеяның жалпы сайлауы 1990 жылдың 24 қазанында өтті. Бірінші сессия 1990 жылдың 3 қарашасында өтті. Ғохар Әюб Хан 1990 жылдың 4 қарашасында Ұлттық Ассамблеяның спикері болып сайланды және ант берді. Мұхаммед Наваз Шариф Пәкістанның премьер-министрі болып сайланды және 1990 жылдың 11 қарашасында қызметке кірісу ант берді. Ассамблея сол кездегі президент Ғұлам Ысқақ Хан тарапынан 58(2)(b) бабына сәйкес 1993 жылдың 18 сәуірінде қайта таратылды. Ұлттық Ассамблеяның таратылуы Пәкістанның Жоғарғы Сотында күдік тудырды, сот жарыссөзге қатысқаннан кейін 1993 жылдың 26 мамырында Ассамблея қалпына келтірілді. Кейіннен Ассамблея премьер-министрдің ұсынысы бойынша 1993 жылдың 18 шілдесінде таратылды.

1993 жылғы 10-шы Ұлттық жиналыс

10-шы Ұлттық Ассамблеяның сайлауы 1993 жылдың 6 қазанында өтті. Бірінші сессия 1993 жылдың 15 қазанында болды. Саид Юсуф Раза Гиллани 1993 жылдың 17 қазанында Ұлттық Ассамблеяның спикері лауазымына ант берді. Мохтарма Беназир Бхутто 1993 жылдың 19 қазанында Пәкістанның премьер-министрі болып ант берді. 1996 жылдың 5 қарашасында Ассамблея президент Фарук Ахмад Хан Лагари тарапынан таратылды. 11-ші Ұлттық Ассамблеяның сайлауы 1997 жылдың 3 ақпанында өтті. Бірінші сессия 1997 жылдың 15 ақпанында болды. Ильхаи Бухш Сумро 1997 жылдың 16 ақпанында Ұлттық Ассамблеяның спикері лауазымына ант берді. Мян Мұхаммед Наваз Шариф 1997 жылдың 17 ақпанында Пәкістанның премьер-министрі және палата басшысы болып ант берді. Жаңа Ассамблея үлкен көпшілік дауыспен билікке келді. 58-баптың 2-тармағы 1997 жылдың сәуірінде Конституцияға енгізілген 13-ші түзету арқылы жойылды. Осы орайда, Конституцияға осы уақытқа дейін он алты түзету енгізілгенін атап өткен жөн, бірақ тоғызыншы және он бірінші Конституциялық түзетулер Сенаттан ғана, ал он бесіншісі Ұлттық Ассамблеядан ғана қабылданды, сондықтан бұл түзетулер күшін жойды. Конституцияға енгізілген 14-ші түзету заң шығарушылардың партиядан шығуын бақылауға мүмкіндік берді.

1999 жылғы Мүшәрраф төтенше жағдайы

Армия штабының бастығы генерал Первез Мушарраф, сонымен қатар Бірлескен штаб комитетінің төрағасы болған ол, 1999 жылдың 12 қазанында Премьер-министр Наваз Шарифтен үкіметті басып алып, Төтенше жағдай жариялау арқылы өзін Бас атқарушы деп жариялады. 1999 жылдың 14 қазанында шыққан Уақытша Конституциялық Бұйрық (ПКО) арқылы ол Конституцияны күштен шығарды, Сенатты, Ұлттық және Провинциялық Ассамблеяларды, Сенат Төрағасының және орынбасарының, Ұлттық және Провинциялық Ассамблеялардың Спикерінің және вице-спикерінің өкілеттіктерін тоқтатты, Федералды және Провинциялық үкіметтерді таратып жіберді. Алайда, Президент Мұхаммед Рафиқ Тарарға өкіметін жалғастыруға рұқсат берілді. 1999 жылғы 29 қазандағы PCO (No. 6) (2001 жылғы 4 шілдедегі К.Е. No. 5 бұйрығымен өзгертілген) Ұлттық қауіпсіздік Кеңесін құрды, оның мақсаты – 1949 жылғы Мақсаттар декларациясында баяндалған мақсаттарға жету үшін Пәкістанның исламдық идеологиясы, ұлттық қауіпсіздігі, егемендігі, тұтастығы және бірлігі мәселелері бойынша Бас атқарушыға (кейін Президентке) кеңес беру болды. Ұлттық Ассамблеяның Спикері Ильлахи Бухш Сумро және МҰМ Сайид Зафар Әли Шах бұл бұйрықты Жоғарғы Сотқа шағымдады. 2000 жылғы 12 мамырдағы Сот шешімімен әскери төңкеріс заңды деп танылды және үкіметке 1999 жылғы 12 қазаннан бастап үш жылдық мерзім берілді. Сот өз шешімінде үкіметке өз күнтізбесін аяқтап, одан кейін билікті сайланған үкіметке беруді тапсырды. Сот әскери үкіметке Конституцияға қажетті түзетулер енгізуге рұқсат берді, бірақ олар Федералды парламенттік демократияның, сот тәуелсіздігінің және Конституциядағы исламдық ережелердің негізгі қағидаларын өзгертпеуі керек еді. Сот мемлекеттік қажеттіліктерге байланысты үкіметтің кез келген әрекетінің немесе актісінің заңдылығын тексеру құқығын және сотқа шағым түсірілген жағдайда оны күшін жою құқығын өзінде сақтап қалды. 2001 жылғы 20 маусымдағы хабарлама (К.Е. No. 1 бұйрығы) арқылы Бас атқарушы 2001 жылғы Президенттің мұрагерлік бұйрығына сәйкес Пәкістан Президенті лауазымына кірді. Сол күні тағы бір бұйрықпен (К.Е. No. 2, 2001) Президент заң шығарушы органдар мен олардың төрағаларының тоқтатылуын таратуға айналдырды. 2002 жылғы 10 қазанда 12-ші Ұлттық Ассамблеяға сайлау өтті. Ұлттық Ассамблеяның ашылу сессиясы 2002 жылғы 16 қарашада өтті, ал 2002 жылғы 19 қарашада Ч. Әмір Хусейн мен С. Мұхаммед Яқуб тиісінше Спикер және вице-спикер болып сайланды. 2002 жылғы 21 қарашада Мир Зафар Улла Джамали палата басшысы болып сайланды. Спикер Чоудри Әмір Хуссейн 2003 жылғы 14 маусымда LFO Пәкістан Конституциясының бір бөлігі екендігі туралы шешім шығарды. Осы мәселе бойынша оппозициялық партиялар 2003 жылғы 20 маусымда Ұлттық Ассамблея Спикеріне сенімсіздік білдіру туралы резолюция ұсынды, ол 2003 жылғы 28 маусымда қабылданбады. Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясы 2004 жылғы 1 қаңтарда қабылданған қаулы арқылы Президент генерал Первез Мушаррафтың басшылығына сенім білдірді. 2004 жылғы 17 қаңтарда Парламент сессиясының бірлескен отырысында Президент генерал Первез Мушарраф сөз сөйледі. Премьер-министр Мир Зафарулла Хан Джамали 2004 жылғы 26 маусымда қызметінен кетті. Шоудри Шужат Хусейн 2004 жылғы 29 маусымда Пәкістанның 21-ші Премьер-министрі болып сайланды және 2004 жылғы 30 маусымда Ұлттық Ассамблеядан сенім дауысын алды. 2004 жылғы 27 тамызда Шаукат Азиз Пәкістан Премьер-министрі болып сайланды және 2004 жылғы 28 тамызда Премьер-министрлікке ант берді. Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясы өзінің Конституциялық мерзімін 2007 жылғы 15 қарашада аяқтады. Әскери штаб бастығы лауазымынан кеткеннен кейін Первез Мушарраф 2007 жылғы 29 қарашада Пәкістан Ислам Республикасының Президенті болып ант берді.

Chief of Army Staff General Pervez Musharraf, who was also Chairman Joint Staff Committee, took over the government from Prime Minister Nawaz Sharif and declared himself as Chief Executive through a Proclamation of Emergency, on 12 October 1999. Through Provisional Constitutional Order (PCO) issued on 14 October 1999, he held the Constitution in abeyance, suspended the Senate, National and Provincial Assemblies, chairman and Deputy Chairman Senate, Speaker, Deputy Speaker National and Provincial Assemblies and dismissed the Federal and Provincial governments. President Mr. Muhammad Rafiq Tarar was, however, allowed to continue in his office. Under PCO (order No. 6) 29 October 1999, (as amended by C. E. Order No.5, 4 July 2001), the National Security Council was established for the purpose to tender advice to the Chief Executive (later on President), on matters relating to Islamic ideology, national security, sovereignty, integrity and solidarity of Pakistan so as to achieve the aims and objective as enshrined in the Objectives Resolution 1949. Syed Zafar Ali Shah, MNA and Illahi Bukhsh Soomro, Speaker National Assembly, challenged the suspension orders in the Supreme Court. The Court in its judgment on 12 May 2000 validated the military takeover by giving three years time frame to the government, starting from 12 October 1999. The Court in its judgement asked the government to complete its agenda and then hand over powers to the elected government. The court also allowed the military government to bring necessary Constitutional Amendments, provided that those should not change the basic feature of Federal Parliamentary democracy, independence of judiciary and Islamic provisions in the Constitution. The court reserved the right of Judicial Review and power of validity of any act or any action of the government, if challenged, in the light of State necessity. On 20 June 2001, through a notification (C. E. Order No.1) the Chief Executive assumed the office of the president of Pakistan under President's Succession Order, 2001. On the same day, through another Order (C. E. Order No. 2, 2001), the president converted the orders of suspension of legislative bodies and their presiding officers, into dissolution. The elections for twelfth National Assembly was held on 10 October 2002. The inaugural session of the National Assembly was held on 16 November 2002 and Ch Amir Hussain and Sardar Muhammad Yaqoob were elected Speaker and Deputy Speaker respectively on 19 November 2002. Mir Zafar ullah Jamali was elected leader of the house on 21 November 2002. Speaker Chaudhry Amir Hussain gave the ruling on 14 June 2003 that LFO is the part of the Constitution of Pakistan. On this issue, Opposition Parties submitted a resolution for vote of no confidence against Speaker National Assembly on 20 June 2003 which was rejected on 28 June 2003. National Assembly of Pakistan expressed confidence in the leadership of President General Pervez Musharraf through the resolution on 1 January 2004. President General Pervez Musharraf addressed the Joint Session of the Parliament on 17 January 2004. Prime Minister Mir Zafarullah Khan Jamali resigned from his office on 26 June 2004. Chaudhry Shujaat Hussain was elected the 21st Prime Minister of Pakistan on 29 June 2004 and obtained a vote of confidence from the National Assembly on 30 June 2004. Mr. Shaukat Aziz was elected the leader of the house on 27 August 2004 and was administered oath of the Prime Minister of Pakistan on 28 August 2004. National Assembly of Pakistan completed its Constitutional tenure on 15 November 2007. After the resignation from the post of Chief of Army Staff, Mr. Pervez Musharraf administered the oath of President of Islamic Republic of Pakistan on 29 November 2007.

2008 жылғы сайлау

Келесі жалпы сайлау 2008 жылдың 28 қаңтарына белгіленді. 2007 жылдың 27 желтоқсанында Мұхтарма Беназир Бхуттоның қазасынан кейін сайлау күні 2008 жылдың 18 ақпанына ауыстырылды. Ұлттық Ассамблеяның бірінші сессиясы 2008 жылдың 17 наурызында өтті. 2008 жылдың 19 наурызында доктор Фемида Мирза және Фассиал Карим Кунди сәйкесінше Ұлттық Ассамблеяның спикері және спикердің орынбасары болып сайланды. Сайед Юсуф Раза Гилани 2008 жылдың 24 наурызында Пакистанның премьер-министрі болып сайланды және 2008 жылдың 29 наурызында парламент оған бірауыздан сенім білдірді. 2008 жылдың 18 тамызында Первез Мүшәрраф Ұлттық Ассамблеяның спикеріне өкілдігінен кетті, ал 2008 жылдың 6 қыркүйегінде Асиф Әли Зардари келесі бес жылға Пакистанның 13-ші президенті болып сайланды.

Президент Зардари

Ол 2008 жылғы 20 қыркүйекте Парламенттің бірлескен отырысында сөз сөйледі. Президент Асиф Әли Зардари 2009 жылғы 28 наурызда Парламенттің бірлескен отырысында сөз сөйлеген кезде Ұлттық Ассамблея спикерінен Демократия хартасы (ДХ) негізінде Конституцияға түзетулер ұсыну мақсатында екі палатадан комитет құруды сұрады. Парламенттегі барлық саяси партиялардың жетекшілерімен кеңескеннен кейін Ұлттық Ассамблея спикері 2009 жылғы 29 сәуірде Конституциялық реформалар комитетін (КРК) құрғанын жариялады. 77 отырыстағы ұзақ кеңелістерден кейін, сенатор Раза Раббани төрағалығымен КРК 2010 жылғы 31 наурызда Ұлттық Ассамблея спикеріне Конституцияға 18-ші түзету туралы комитет есебін ұсынды. Тарихи 18-ші Конституциялық түзету 2010 жылғы 8 сәуірде Ұлттық Ассамблеяда және 2010 жылғы 15 сәуірде Сенатта ұсынылып, қабылданды. 2010 жылғы 19 сәуірде президент қол қойғаннан кейін 18-ші түзетулер Пәкістан Ислам Республикасы Конституциясының бір бөлігіне айналды. 19-шы түзету Ұлттық Ассамблея 2010 жылғы 22 желтоқсанда, Сенат 2010 жылғы 30 желтоқсанда қабылдады. 19-шы түзету 2011 жылғы 1 қаңтарда президент Асиф Әли Зардаринің мақұлдауынан кейін Конституцияның бір бөлігі болды. 20-шы түзету Ұлттық Ассамблея мен Сенат 2012 жылғы 20 ақпанда бірауыздан қабылдады.

Ұлттық жиналыс (Кауми жиналысы немесе төменгі палата)

Қауми Ассамблея (English: National Assembly of Pakistan) – парламенттің төменгі палатасы. Ұлттық Ассамблеяда 336 орын бар, оның 266-сы тікелей сайланады, 60-ы әйелдерге, ал тағы 10-ы діни азшылықтарға бөлінген. Пакистанның Ұлттық Ассамблеясы – елдің егемендік заң шығарушы органы. Ол халықтың демократиялық, көп партиялық, федералды парламенттік жүйеде басқарылуға деген еркін білдіреді. Ұлттық Ассамблея Федерацияның заң шығару тізімінде көрсетілген өкілеттіктер шегінде заңдар шығарады. Дебаттар, мәжілістің тоқтатылуы жөніндегі ұсыныстар, сұрақтар сағаты және тұрақты комитеттер арқылы Ұлттық Ассамблея атқарушы билікті бақылайды және үкіметтің Конституцияда белгіленген шектеулерде жұмыс істеуін және азаматтардың негізгі құқықтарын бұзбауын қамтамасыз етеді. Ұлттық Ассамблеяның Мемлекеттік есеп комитеті арқылы мемлекеттік шығыстарды қадағалайды және үкіметтің жұмсаған қаражатын бақылайды. Ұлттық Ассамблеяның депутаттары заңға сәйкес тікелей және еркін дауыс беру арқылы сайланады. Конституцияның 50-бабында Пакистан Парламенті президенттен және Ұлттық Ассамблея мен Сенаттан тұратыны көрсетілген. Ұлттық Ассамблея ақша мәселелерін заңдастыруда Сенаттан басымдыққа ие. Алайда, ақша заңдарын қоспағанда, екі палата да парламенттің негізгі жұмысын – заң шығаруды бірлесіп жүзеге асырады. Федералды заң шығару тізіміне қатысты заң жобасы екі палатаның кез келгенінде басталуы мүмкін. Егер палата заң жобасын көпшілік дауыспен қабылдаса, ол екінші палатаға жіберіледі. Егер екінші палата оны түзетусіз қабылдаса, ол президентке мақұлдауға ұсынылады. Егер екінші палатаға жіберілген заң жобасы тоқсан күн ішінде қабылданбаса немесе қабылданбаса, онда ол заң жобасы басталган палатаның өтініші бойынша президент шақыратын бірлескен мәжілісте қаралады. Егер заң жобасы екі палатаның көпшілігінің дауысымен, түзетулермен немесе түзетулерсіз, бірлескен мәжілісте қабылданса, ол президентке мақұлдауға ұсынылады. Егер заң жобасы президентке мақұлдау үшін ұсынылса, ол он күннен кешіктірмей оған мақұлдау береді. Егер бұл ақша заңы болмаса, президент оны Мәжліс-е Шураға қайта қарау үшін және хабарламада көрсетілген түзетулерді қарау үшін қайтаруы мүмкін. Мәжліс-е Шура заң жобасын бірлескен мәжілісте қайта қарастырады. Егер заң жобасы түзетулермен немесе түзетулерсіз, қатысып отырған және дауыс берген мүшелердің көпшілігімен қайтадан қабылданса, ол президентке ұсынылады және президент он күн ішінде оған мақұлдау береді; әйтпесе, ол мақұлданған болып есептеледі. Конституцияға сәйкес Парламент екі немесе одан да көп провинция үшін олардың келісімімен және өтінішімен заң шығаруы мүмкін. Егер Федералды үкімет қандай да бір провинцияда төтенше жағдай жарияласа, сол провинция туралы заң шығару өкілеттігі Парламентке беріледі. Бірақ Парламент төтенше жағдай кезінде қабылдаған заңдар төтенше жағдай алынған күннен бастап алты ай өткеннен кейін күшін жояды. Дегенмен, осы актілер бойынша қабылданған шаралар күшінде қалады. Өзінің конституциялық рөлін орындау кезінде Парламент басқа да маңызды міндеттерді атқарады. Президент, ең жоғары лауазымда отыратын тұлға, Парламент екі палатасының және провинциялық жиналыстардың мүшелерімен сайланады. Премьер-министр, Кабинеттің басшысы және президентке оның функцияларын орындауда көмектесуге және кеңес беруге міндетті, Ұлттық Ассамблеяға жатады. Ол Ұлттық Ассамблеяның көпшілік мүшелерінің сеніміне ие. Кабинет мүшелерін премьер-министрдің ұсынысы бойынша президент тағайындайды. Кабинет құрамының басым бөлігі (75%) Ұлттық Ассамблеяға, ал қалған бөлігі (25%) Сенатқа беріледі. Конституцияның 95-бабына сәйкес, егер премьер-министр Ұлттық Ассамблея мүшелерінің көпшілігінің сенімін жойса, оны қызметтен босату үшін демократиялық процедура бар. Осыған байланысты сенімсіздік туралы резолюцияны Ұлттық Ассамблеяның жалпы мүшелерінің кемінде 20% ұсынады. Егер бұл резолюция Ұлттық Ассамблеяның жалпы мүшелерінің көпшілігімен қабылданса, Премьер-министрдің өкілеттігі дереу тоқтатылады. Сол сияқты, президентті қызметтен алу немесе импичмент үшін екі палатаның жалпы мүшелерінің кемінде жартысы Ұлттық Ассамблея спикеріне немесе, тиіс болған жағдайда, Сенат төрағасына осы мақсатта резолюция ұсыну ниетін жазбаша түрде білдіре алады. Екі палатаның бірлескен мәжілісінде, осы мақсатта шақырылған және талқылаудан кейін, егер резолюция Парламенттің жалпы мүшелерінің кемінде үштен екісінің дауысымен қабылданса, президент резолюция қабылданған сәттен бастап дереу қызметтен босатылады. Төтенше жағдай жарияланған жағдайда Парламент Ұлттық Ассамблеяның өкілеттік мерзімін ұзарту құқығына ие. Конституцияға сәйкес Парламент Федералды үкіметтің өтініші бойынша, заңмен, Федералды үкіметке бағынышты лауазымдарға немесе органдарға функцияларды беруі мүмкін.

Qaumi Assembly (English: National Assembly of Pakistan) is the lower house of the parliament. The National Assembly has 336 seats, 266 of which are directly elected, 60 are reserved for women and a further 10 for religious minorities5. The National Assembly of Pakistan is the country's sovereign legislative body. It embodies the will of the people to let themselves be governed under the democratic, multi party Federal Parliamentary System. The National Assembly makes laws for the Federation in respect of the powers enumerated in the Federal Legislative list. Through its debates, adjournment motion, question hour and Standing Committees, the National Assembly keeps as check over the Executive and ensures that the government functions within the parameters set out in the Constitution and does not violate the fundamental rights of citizens. Only the National Assembly, through its Public Accounts Committee, scrutinizes public spending and exercises control of expenditure incurred by the government. The Members of the National Assembly are to be elected by direct and free vote in accordance with law. Article 50 of the Constitution provides that the Parliament of Pakistan shall consist of president and the two houses known as the National Assembly and the Senate. The National Assembly has an edge over the Senate by legislating exclusively on money matters. With exception to money bills, however, both the houses work together to carry out the basic work of the Parliament, i. e. law making. The bill relating to the Federal Legislative List can be originated in either house. If the house passed the bill through majority vote, it shall be transmitted to the other house. If the other house passes it without amendment, it shall be presented to the president for assent. If the bill, transmitted to the other house, is not passed within ninety days or rejected, it shall be considered in a joint sitting to be summoned by the president on the request of the house in which the bill was originated. If the bill is passed in the joint sitting, with or without amendments, by the votes of majority of the members of the two houses, it shall be presented to the president for assent. If the bill is presented to the president for assent, he shall assent to the bill in not later than ten days. If it is not a money bill, the president may return the bill to the Majlis e Shoora with a message requesting that the bill be reconsidered and that an amendment specified in the message be considered. The Majlis e Shoora shall reconsider the bill in a joint sitting. If the bill is passed again, with or without amendment, by vote of the majority of the members present and voting, it shall be presented to the president and the president shall give his assent within ten days; failing which such assent shall be deemed to have been given. Under the Constitution, the Parliament may also legislate for two or more Provinces by consent and request made by those Provinces. If the Federal Government proclaims State of Emergency in any province, the power to legislate about that province is vested in the Parliament. But the bills passed by the Parliament during the State of Emergency, shall cease to be in force after the expiration of six months from the date Emergency is lifted. Nevertheless, the steps already taken under these Acts shall remain valid. In exercises of its constitutional role, the Parliament also has other very important duties to perform. The president, who is at the apex, is elected by members of both houses of the Parliament and the Provincial Assemblies. The Prime Minister, who heads the Cabinet and is meant to aid and advise the president in his functions, belongs to the National Assembly. He enjoys the confidence of the majority of the members of the National Assembly. Members of the Cabinet are appointed by the president on the advice of the prime minister. In the formation of the Cabinet the major portion (75%), goes to National Assembly while the rest (25%) are taken from the Senate. There is a democratic procedure, under article 95 of the constitution, to remove the Prime Minister from his office if he or she loses confidence of the majority of the members of the National Assembly. In this respect a resolution for a vote of no confidence is moved by not less than 20% of the total membership of the National Assembly. If the resolution is passed by majority of the total membership of the National Assembly, the Prime Minister immediately ceases to hold the office. Similarly, for the removal or impeachment of the president, not less than one half of the total membership of either house may give in writing its intention to do so, to the Speaker National Assembly, or, as the case may be, to the Chairman Senate, for moving a resolution for the purpose. In a joint sitting of the two houses, convened for the purpose, and after the deliberations, if the resolution is passed by the votes of not less than two thirds of the total membership of the Parliament, the president shall cease to hold office immediately on the passing of the resolution. In case emergency is proclaimed, the Parliament holds the authority to extend the term of the National Assembly. Under the Constitution, the Parliament may also, on the request of the Federal Government, by law, confer functions upon officers or authorities subordinate to the Federal Government.

Сенат (Айван-е Бала немесе Жоғарғы палата)

Айван-е-Баланың (Пакистан Сенаты) құрылуының басты мақсаты – барлық федерациялық бірліктерге тең өкілдік беру болды, себебі Ұлттық Ассамблея мүшелігі әр провинцияның халқына негізделген. Сенаттағы тең провинциялық мүшелік, осылайша, Ұлттық Ассамблеядағы провинциялық теңсіздікті тепе-теңдейді және бар болған жағдайда, кемсітушілік және пайдалану туралы күмән мен алаңдаушылықты сейілтеді. Сенаттың рөлі – ұлттық бірлік пен келісімді нығайту және Ұлттық Ассамблеядағы көпшілікке байланысты кез келген провинцияның басымдығынан қауырсынып жүрген кіші провинциялардың қорқынышын басу. Сенат – елдің провинциялары мен аумақтарын көрсететін және ұлттың өсуі мен гүлденуі үшін өте маңызды теңдік, бейбітшілік және келісім сезімін қадағалайтын орган. Осылайша, Пакистан Сенаты жылдар бойы федерацияның маңызды институты және тұрақтандырушы факторы ретінде қалыптасты. Сенат 100 мүшеден тұрады. Әрбір төрт провинциялық мәжіліс кезекті Сенат сайлауында өзінің провинциясынан жиырма үш мүше сайлайды, олардың ішінде жалпы тізім бойынша он төрт, технократтар мен ғалымдарға арналған төрт орын, әйелдерге арналған төрт орын және мұсылман емес азаматтарға арналған бір орын бар. 4 мүше Федералдық Әкімшілік Аймақтардан (ФАТА) Ұлттық Ассамблея депутаттарымен сайланады, ал 2 мүше – 1 әйел және 1 технократ Федералдық астанадан Ұлттық Ассамблея депутаттарымен сайланады. Сенат мүшелерінің өкілеттік мерзімі 6 жылды құрайды. Алайда, Сенаттың алғашқы 3 жылын аяқтағаннан кейін зейнеткерлікке шығатын сенаторлардың бірінші тобының мерзімі Бас сайлау комиссиясы жүргізетін кезбе жолмен анықталады.

The main purpose for the creation of the Aiwan e Bala (English: Senate of Pakistan) was to give equal representation to all the federating units since the membership of the National Assembly was based on the population of each province. Equal provincial membership in the Senate, thus, balances the provincial inequality in the National Assembly and dispels doubts and apprehension, if any, regarding deprivation and exploitation. The role of the Senate is to promote national cohesion and harmony and to alleviate fears of the smaller provinces regarding domination by any one province because of its majority, in the National Assembly. The Senate, is a body which represents the provinces/territories of the country and promotes a feeling of equality, peace and harmony, which is essential for the growth and prosperity of a nation. Thus, the Senate in Pakistan, over the years, has emerged as an essential organ and a stabilizing factor of the federation. The Senate consists of 100 members. Each of the four provincial assemblies shall elect in the next Senate election twenty three members from their respective provinces that include fourteen on general seats, four on seats reserved for technocrats including Ulema, four on seats reserved for women and one on seat reserved for non Muslims, 4 members are elected from Federally Administered Tribal Areas (FATA) by the members of National Assembly from these areas, 2 members, 1 woman and 1 technocrat is elected from the Federal Capital by the members of National Assembly, It is the responsibility of the Chief Election Commissioner to hold and make arrangements for the Senate elections in accordance with the system of proportional representation by means of a single transferable vote through electoral colleges. The term of the members of the Senate is 6 years. However, the term of the first group of the Senators, who shall retire after completion of first 3 years of the Senate, is determined by drawing of lots by the Chief Election Commissioner.

Сайлау тәртібі

Ұлттық деңгейде Пәкістан екі палаталы заң шығарушы орган – Пәкістан Парламентін сайлайды, ол тікелей сайланған Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясы мен Сенатынан тұрады. Сенат мүшелерін сайлауға провинциялық заң шығарушылар тартылады. Пәкістанның премьер-министрін Ұлттық Ассамблея сайлайды. Президентті Парламенттің екі палатасы мен провинциялық ассамблеялар құрайтын сайлаушылар алқасы сайлайды. Ұлттық парламент пен провинциялық жиналыстардан өзге, Пәкістанда бес мыңнан астам сайланған жергілікті өкімет органдары бар. Пәкістандағы сайлаулар Пәкістанның Сайлау комиссиясының қадағалауымен жүзеге асырылады. Елде көп партиялық жүйе қалыптасқан. Көбінесе ешбір партия көпшілік дауысқа ие болмайды, сондықтан партиялар сайлау кезінде немесе одан кейін одақтар құруға мәжбүр болады, ал коалициялық үкіметтер партиялар арасындағы келіссөздер нәтижесінде құрылады. Пәкістан Парламенті президенттен және екі палатадан – Ұлттық Ассамблея мен Сенаттан тұрады. Ұлттық Ассамблея 342 орыннан тұрады, оның ішінде 60 орын әйелдерге, ал 10 орын мұсылман емес азаматтарға бөлінген. Сенат 104 мүшеден тұрады, оның ішінде 17 орын әйелдерге, 17 орын технократтар мен ғалымдарға (улемаларға) арналған. Ұлттық Ассамблея мүшелері 5 жыл мерзімге сайланады, ал Сенат мүшелері 6 жыл мерзімге сайланады, сайлаулар 3 жыл сайын кезегімен өткізіледі.

Пәкістан Парламенті – яғни, Пәкістанның Құрылтай жиналысы – 1947 жылдың 10 тамызында Карачидегі ескі Синд Ассамблея ғимаратында өтті. Осы жерде Пәкістанның негізгі құқықтық нормасы болып табылатын Мақсаттар туралы қаулы қабылданды. 1956 жылы Пәкістан Ислам Республикасының тұңғыш Конституциясы Карачидегі Синд Ассамблея ғимаратында қабылданды, ол сонымен бірге Пәкістан Парламенті ретінде де танылды. 1962 жылғы Екінші Конституция қабылданғаннан кейін Парламент отырыстары Дакада және Равалпиндидегі жаңа салынған ғимаратта (Аюб залы) ұйымдастырылды. Парламент бір палаталы болды. Парламент Аюб залында өткен алғашқы отырысында 1958 жылы енгізілген әскери жағдай күшін жойды. Кейін, 1966 жылдың қазан айында Парламент Дакаға көшірілді. 1972 жылдан бастап Исламабадтағы Мемлекеттік банк аудиториясы Пәкістанның Ұлттық Ассамблеясы ретінде жұмыс істеді. 1972 жылдың сәуір айында осы жерде Пәкістанның уақытша Конституциясы қабылданды. 1973 жылы Пәкістан Ислам Республикасының Конституциясы қабылданғаннан кейін осы жерде Пәкістанның алғашқы екі палаталы заң шығару органы құрылды. Осы жерде 1977 жылдың шілдесінде жарияланған әскери жағдай 1985 жылдың 30 желтоқсанында күшін жойды. Парламент – Сенат және Ұлттық Ассамблея – 1986 жылдың 28 мамырында ашылған қазіргі Парламент ғимаратында орналасқан. Зал спикердің бұйрығымен қайта жаңартылып, 1996 жылдың 3 қарашасында Пәкістан Премьер-Министрі салтанатты түрде ашты.