Бағтаждар мен саяхат көлігінің тарихы

Кіріспе

Багаж түрі

Сандық, сондай-ақ саяхат сандығы деп те аталады, киім-кешек пен жеке заттарды сақтауға арналған үлкен, тікбұрышты контейнер. Олар көбінесе үйден ұзақ мерзімге кеткен кезде, мысалы, мектеп-интернатқа немесе шетелге ұзақ сапарға шыққанда қолданылады. Сандықтар, олардың мақсаты заттарды сақтау емес, багаж ретінде пайдалану болғандықтан, қарапайым сандықтардан беріктігімен ерекшеленеді. Сандықтардың көптеген түрлері бар: Джени Линд, Саратога, монитор, кемелік немесе кабиналық, бөшке таяқшаларынан жасалған, сегізбұрышты немесе қисайған қақпақтары бар, гардеробтық, дөңгелек қақпақты, бөшке тәрізді, қабырғалық және тіпті толық киім-кешек сандықтары. Бұл әртүрлі стильдер көбінесе он-екі жылдай ғана танымал болып, металл бөлшектерімен бірге белгісіз сандықтың жасалған уақытын анықтауға көмектеседі.

Тарих және құрылыс

Жүк сақтауға арналған сандықтар мыңдаған жылдар бойы қолданылып келсе де, бүгінде көбінесе кездесетін стильдер 18-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырдың басына дейінгі кезеңде пайда болды. Осы уақытта олар нарықта тиімді әрі жеңіл чемоданмен ығыстырылды. Сандықтардың негізгі бөлігі әдетте қарағайдан жасалып, сыртқы жағы қорғау және әсемдеу үшін әртүрлі материалдармен қапталған. Ең алғашқы сандықтардың кейбіреулері металл шегелермен бекітілген былғары немесе терімен жабылған, сол дәуірдегі жиһазға ұқсас болған (мұның себебі сандық жасау кейде жиһаз өндірісінің бір бөлігі болған). Кейінірек қаптамаға қағаз, кенеп, тегіс немесе өрнекті қалайы қолданылды, сондай-ақ оларды нығайту үшін сан алуан тұтқалар мен қатты ағаш тілімдер де пайдаланылды. Кейде сандықтардың үстіне мыс тұтқа орнатылып, олар түрлі өлшемдерде жасалған. Классикалық сандықтардың жүк тасымалына қолданылуы 20-шы ғасырдың басында кеңінен таралған, бірақ содан кейін заманауи чемодан пайда болғаннан кейін олардың танымалдылығы төмендеді. 1940 жылдардың соңына қарай олардың қолданылуы сирек болды, ал қазіргі уақытта олар туралы көбінесе ешкім білмейді.

Танымал компаниялар

Америка Құрама Штаттарында жүздеген чемодан өндірушілер болды, ал олардың ішіндегі ең ірілері мен танымал компаниялар Rhino Trunk & Case, C. A. Taylor, Haskell Brothers, Martin Maier, Romadka Bros., Goldsmith & Son, Crouch & Fitzgerald, M. M. Secor, Winship, Hartmann, Belber, Oshkosh, Seward және Leatheroid болды. Бір кездегі ең ірі американдық чемодан өндірушілерінің бірі – Вирджиния штатының Петерсбург қаласындағы Seward Trunk Co. – оларды мектепке және лагерьге баратындар үшін әлі де жасап тұрады, ал тағы бір компания – Колорадо штатының Денвер қаласындағы Shwayder Trunk Company – кейіннен Samsonite компаниясына айналды. Тағы бір компания – 1839 жылдан бері сауда жасап келе жатқан ағылшын сән-салтанат тауарларын өндіруші H. J. Cave. Олардың Osilite чемоданын Т. Э. Лоуренс және Рут Винсент сияқты танымал клиенттер пайдаланған. Француздық чемодан өндірушілердің ішінде Louis Vuitton, Goyard, Moynat және Au Départ есімдері белгілі болды. Қазірде тек бірнеше компания ғана қалды, олардың арасындағы ең танымал американдық компаниялар – Mercury Seward, Rhino Trunk & Case және C & N Footlockers.

Стильдер мен өндірушілер

Кездейсоқ бақылаушы үшін кез келген сандықтың жасалған мерзімін анықтаудың ең оңай жолы оның стилін қарау болып табылады, сондықтан жоғарыда аталған негізгі түрлердің қысқаша сипаттамасы келтіріледі. Дженни Линд сандықтары бүйірден қарағанда сағат шынысы немесе кілт тесігі пішіндес болып келеді. Олар швед әншісі Дженни Линдтің құрметіне аталған. Саратога сандықтары көптеген өндірушілердің премиум сандықтары (немесе көптеген премиум сандық өндірушілердің эксклюзивті дизайны) болды және еркін анықталған жағдайда, өндірілген сандықтардың барлық басқа стильдерін қамти алады, бірақ көбінесе олар 1880 жылға дейінгі кезеңмен шектеледі. Саратога сандықтарының ең танымал ерекшелігі – олардың көптеген (әдетте өте күрделі) бөлімдері, табақтары және берік құрылыстың металл бөлшектері. Монитордың жоғарғы жағы (мебельден су құлайтын сөрелер деп қате түсінілетін) 1870 жылдардың соңынан 1910 жылдардың соңына дейін жасалған, және олардың бүйірден қарағанда жатқан "D" әрпін құрайтын дөңгеленген алдыңғы және артқы бұрыштарымен сипатталады. Алғашқы үлгілерде көбінесе жоғары жағымен иілген, еңбекті қажет ететін қатты ағаш тақташалар болған, ал кейіннен сирек кездесетін, толығымен металлдан жасалғандары қайта жаңғырды. Бу кемесінде сақтау орнынан (немесе "бу кемесі") аталған, кейде жазық төбелер деп те аталатын сандықтар алғаш рет 1870 жылдардың соңында пайда болды, бірақ олардың көп бөлігі 1880-1920 жылдар аралығында жасалған. Олар жазық немесе сәл иілген жоғарғы жағымен ерекшеленеді және әдетте кенеп, былғары немесе өрнекті қағазбен жабылған, сондай-ақ бу кемелерінің багаж ережелеріне сәйкес биіктігі жоғары болған. Бұл сандықтардың нақты қалай аталатыны туралы көптеген пікірталас болды. Кейбір ескі каталогтарда бұл сандықтар "пакерлер" деп аталған, ал "бу кемесі" сандығы көбінесе кабиналық сандық деп аталатын сандыққа сілтеме жасаған. Бұл типтегі сандықтың дәстүрлі атауы "пакер" сандығы болар еді, бірақ ол ұзақ уақыт бойы "бу кемесі" деп аталғандықтан, қазір бұл стильдің белгісі болып табылады. Кейде "нағыз" бу кемесі сандықтары деп аталатын кабиналық сандықтар қазіргі қол жүгіне балама болды. Олар төмен профильді және пойыздың каютасының астына немесе бу кемесінің кабинасына сыятын кішкентай болды, сондықтан олардың аты осылай болды. Көбінесе жазық төбелі болған, ал ішінде иесінің құнды заттарын сақтауға арналған табақтар болған, оларды багаж вагонына немесе кемеге салуға тым қымбат деп саналған. Шапқа сандықтары 1860-1890 жылдары танымал болған төртбұрышты пішіндес сандықтар еді. Бүгінде оларды көбінесе "жартылай сандықтар" деп атайды. Олар кішкентай, тасымалдауға оңай және алты шапканы немесе капотты сақтауға мүмкіндік беретін. Көбінесе жазық төбелі болған, бірақ кейбіреулерінің күмбезді қақпақтары болған (бұл өте әдемі болған). Бұл стиль Виктория дәуіріндегі әйелдер арасында танымал болды, сондықтан антикварлық сандықтардың жапсырмаларында осы типті "ханымдар сандығы" деп атаған. Шапка сандықтары әдетте басқа орташа сандық стильдерінен қымбат сатылады, өйткені олар кішкентай және сирек кездеседі. Шарап бөшкесінің тақталары кейде күмбезді жоғарғы жақтың бір түрі деп есептеледі, бірақ көбінесе он жыл немесе одан да ертерек жасалған және тік емес, көлденең тақташалары бар, бұл оған ерекше көрініс және құрылыс береді. Бұл бұйымдар 1870 жылдардың соңынан 1880 жылдардың ортасына дейін жасалған. Бельдің жоғарғы жағы ерте және кеш (немесе қайта жаңғыру) кезеңіне бөлінеді, біріншісі 1870-1880 жылдар аралығындағы, екіншісі 1890-1900 жылдар аралығындағы. Олар бүйірден қарағанда ерекше трапеция пішіндес болып келеді, бірақ ертеректегі кезеңдегі сандықтардың жоғарғы бөлігі кейінгіге қарағанда әлдеқайда қысқа және жалпақ болған. Бұл өте сирек кездеседі, бірақ басқа түрлері сияқты танымал немесе сұранысқа ие емес. Киім шкафтарын ашу үшін тік қою қажет, бір жағында шумақтар, екінші жағында киім ілгіштер болады. Көптеген жақсы киім шкафтарының желілеріне аяқ киімге арналған қаптамалар/байламдар, алмастырылатын чемодандар/портфельдер, жеке өмірге арналған перделер, айналар, макияж қораптары және басқа да ойға келген нәрселер кіреді. Олар әдетте өте үлкен және ауыр, өйткені олар кемемен немесе пойызбен ұзақ сапарларда пайдаланылған. Rhino Trunk and Case, Inc. әлі күнге дейін Рочестердегі (Нью-Йорк) зауытында көптеген стильдегі киім шкафтарын шығарады. Ішкі қораптарды жасау үшін манжет, құймалы қабат, бөшке құрылысы және т.б. сияқты құрылыс әдістерінің әртүрлілігі қолданылған. Бұл классификацияға түйе арқалары да кіреді, олар орталық, тік жүріп жатқан жоғарғы тақташасы өзгелерінен биік болғандықтан ерекшеленеді, түйеқұйрықтар немесе мойынды түйелер, бұл соған ұқсас, бірақ жоғарғы жағының ортасында тақташасы жоқ, ал бөшке жоғарлықтары (бөшке тақталарымен шатастырылмау үшін) барлық бірдей биіктіктегі жоғары иілген тақташалары бар, бұл айырмашылықты тақташалардың үстінен түзу сызықты жүргізу арқылы анықтауға болады. Бұл сандықтар 1870 жылдардан 1900 жылдарға дейін жасалған, бірақ бүгінде оларды әлі де шығаратын бірнеше дүкендер бар. Олар антикалық деп аталатын сандықтардың ең көп таралғандары ғана емес, сонымен қатар ең танымалдарының бірі. Қабырғалық сандықтар ерекше жұқа иықтармен жасалған, соның арқасында ашылғанда сандықты қабырғаға жапсырып қоюға болады. Екі негізгі өндіруші – Clinton және Miller, оларды иықтардағы атауынан оңай тануға болады. Жақсы күйде болса, бұл сандықтар арнайы тип үшін салыстырмалы түрде ізделіс болып табылады, бірақ бағасы орташа деңгейде. Пірамида пішіндес сандықтар деп те аталатын киім сандықтары, олардың пішініне байланысты, 1900-1910 жылдарға дейінгі ерекше қабырғалық сандықтардың бір түрі болып табылады. Олар сандықтың алдыңғы жағының дерлік барлық бөлігін ашатын қақпақпен сипатталады, бұл оған төменгі бөлікке сүйенуге мүмкіндік береді. Бұл стильдің екі көрнекті өндірушісі – F. A. Stallman және Homer Young & Co.

The easiest way for the casual observer to date any trunk is still by examining its style, so a short description of each aforementioned major variety follows. Jenny Lind trunks have a distinctive hour glass or keyhole shape when viewed from the side. They were named after the Swedish singer Jenny Lind. Saratoga trunks were the premium trunks of many makers (or the exclusive design of many premium trunk makers) and actually can encompass nearly every other style of trunk manufactured if loosely defined, although generally they are limited to before the 1880s. The most readily recognizable feature of Saratogas are their myriad (and generally very complex) compartments, trays, and heavy duty hardware. Monitor tops (incorrectly known as water fall trunks from the furniture) date from the late 1870s to the late 1910s, and are characterized by their rounded front and rear corners to form a lying down "D" when viewed from the side. Earlier examples usually included labor intensive hardwood slats that were curved with the top, while there was a revival much later with rarer, all metal ones being constructed. Steamer trunks (named after their location of storage in the cabin of a steam ship, or "steamer") which are sometimes referred to as flat tops, first appeared in the late 1870s, although the greater bulk of them date from the 1880–1920 period. They are distinguished by either their flat or slightly curved tops and were usually covered in canvas, leather or patterned paper and about tall to accommodate steamship luggage regulations. There has been much debate and discourse on what these types of trunks are actually called. In some old catalogs, these trunks were called "packers", and the "steamer" trunk actually referred to a trunk that is often called a cabin trunk. An orthodox name for this type of trunk would be a "packer" trunk, but since it has been widely called a steamer for so long, it is now a hallmark of this style. Cabin trunks, which are sometimes called "true" steamer trunks, were the equivalent of today's carry on luggage. They were low profiled and small enough to fit under the berths of trains or in the cabin of a steamer, hence their name. Most were built with flat tops and had inner tray compartments to store the owner's valuables deemed too precious to keep stowed away in the baggage (luggage) car or ship's hold. Hat trunks were square shaped trunks that were popular in the 1860s to the 1890s. Today, they are mostly called "half trunks". They were smaller and easier to carry, and could hold up to six hats or bonnets. Most were flat tops, but some had domed lids (which were very elegant). This trunk style was popular with Victorian women, hence antique trunk labels often calling this type a "ladies' trunk". Hat trunks generally sell for more than any other average trunk style because they are smaller and are rather rare to find. Barrel staves are sometimes referred to as a form of dome top trunk, but generally date from a decade or more earlier and are notable for having horizontal slats instead of vertical, giving it a distinctive look and construction. These were generally made from the late 1870s to the mid 1880s. Bevel tops are separated into an early and a late (or revival) period, the former generally dating from the 1870–1880 period, and the latter from 1890 to 1900. They are characterized by a distinct trapezoidal shape when viewed from the side, although the earlier period tended to have a much shorter flattened top section than the later did. These tend to be extremely rare, although are not as popular or sought after as many of the other varieties. Wardrobe trunks generally must be stood on end to be opened and have drawers on one side and hangers for clothes on the other. Many of the better wardrobe lines also included buckles/tie downs for shoes, removable suitcases/briefcases, privacy curtains, mirrors, make up boxes, and just about anything else imaginable. These are normally very large and heavy as they were used for extended travel by ship or train. Rhino Trunk and Case, Inc. still manufactures many styles of wardrobe trunks at their Rochester, NY facility. A dome top trunk has a high, curved top that can rise up to heights of A variety of construction methods—including cuffing, molded ply, barrel construction, and so forth—were used to form the inner boxes. Included in this classification are camel backs, which are distinguished by having a central, vertically running top slat that is higher than its fellows, hunch backs or hump backs which is the same but has no slat in the center of the top, and barrel tops (not to be confused with barrel staves), which have high arching slats that are all the same height, a distinction that can be discerned by laying a ruler flat across the tops of the slats. These trunks date from 1870s 1900s, although there are a few shops still manufacturing them today. They are not only the most common trunks referred to as antique, but also are among the most popular. Wall trunks are made with a special hinges so that when opened the trunk could still be put flat up against a wall. The two main manufacturers include Clinton and Miller, which can be easily noted by the name on the hinges. In good condition these are comparatively sought after trunks for a specialty type, although are in the middling range when it comes to price. Dresser trunks also known as pyramidal trunks, due to their shape, are a unique form of wall trunk that generally date from the 1900–1910 era. They are characterized by a lid that opens up nearly the entire front half of the trunk, allowing it to rest on the bottom. Two prominent manufacturers of this trunk style were F. A. Stallman and Homer Young & Co.

Жылтыратылған тақташалы сандықтар көптеген құрылыс стильдерін (мысалы, күмбезді жоғарғы жақ, жазық жоғарғы жақ, бейімделген жоғарғы жақ) қамтитын, ағаштан жасалған каркасқа орнатылған, онда сандықтың бүкіл бетін жабатынша жұқа жылтыратылған тақташалар тік бойымен орнатылған. Виктория дәуіріндегі адам үшін бұл сандықтың күрделілігін және сандық шеберінің шеберлігін көрсететін, кез келген сатып алушы үшін байлықтың белгісі болатын. Жылтыратылған тақташалы сандықтар Excelsior Company, MM (Martin Maier) Company, Clinton Wall Trunk Manufactory және El Paso Slat Trunk Company сияқты бірнеше компаниялармен жасалған. Кейбір жылтыратылған тақташалы сандықтар тік тақташаларда кезектесетін түстермен жасалған. Әскери контексте қолданылатын сандықтарға ұқсас багаж түрлері – сандықтар. Әдетте олар эстетикалық емес, экономикалық тиімділікке, беріктікке және тасымалдауға ыңғайлы болуға бағытталған. Бу сандығын қалпына келтіру кезінде ішкі қағаз жабыны алынғанда, түпнұсқа шебердің қорғасынмен жазылған мерзімді жазбаларын табуға болады, сондай-ақ аралық тілімдерде жасалған араның іздерін табуға болады, бұл қалпына келтірілген сандықтың сипаттамасын және құнын арттырады.

Трейлер бөлмелерінің түрлері

Виктория дәуіріндегі сандықтарда қарапайымнан күрделіге дейін көптеген табақшалар мен қақпақтар болды. Қарапайым табақ жүйесіне шляпа қорабы, көйлек бөлімі, монета қорабы және құжат қорабы кіретін. Ал күрделі табақ жүйесі екі шляпа қорабынан, бірнеше көйлек бөлімдерінен, монета қорабынан, бірнеше құжат қорабынан және тіпті жасырын бөлімдерден тұруы мүмкін, олар стратегиялық түрде орналастырылып, қажетсіз кіруге тырысқан адамдарды күдіктенбесе, өткізіп жіберуі мүмкін еді. Сандықтың қақпақтарына немесе күмбезіне әдемі литографиялар жабыстырылып, сол кездегі Виктория дәуірінің эстетикалық бейнесін нақты бейнелейтін. Сандық жасаушы қолдануға болатын көптеген хромолитографиялар болды, және олар сандық кімге арналғанын көрсетуге мүмкіндік берді, мысалы, әйелдерге немесе ерлерге. Келіншектің сандығында көбінесе гүлдердің немесе басқа әйелдердің литографиялық суреттері көп болса, ал ерлердің сандығында "ауылдық" немесе елді мекендердің суреттері болды. Қақпақтар мен табаларға не салу керектігі сандықшының қалауына байланысты болды.