Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жергілікті қажеттіліктерге, материалдар мен дәстүрлерге негізделген сәулет.
Architecture based on local needs, materials, traditions
Жергілікті сәулет (сонымен қатар халықтық сәулет) – кез келген академиялық дәстүрден тыс және кәсіби басшылықсыз салынған құрылыс. Бұл нақты бір сәулет қозғалысы немесе стилі емес, керісінше, бүкіл әлемдегі тарихи және қазіргі, классикалық және заманауи әртүрлі құрылыс әдістерін қамтитын кең санат. Әртүрлі ғимарат түрлерінің кең ауқымын қамтиды. 1995 жылы Амос Рапопорттың бағалауынша, жергілікті сәулет әлемдегі салынған ортаның 95% құрайды, бұл сәулетшілер жобалаған және инженерлер салған жаңа ғимараттардың жылдық шағын пайызымен салыстырылады. Жергілікті сәулет көбінесе жергілікті қажеттіліктерге қызмет етеді, белгілі бір аймақта қол жетімді материалдармен шектеледі және жергілікті дәстүрлер мен мәдени тәжірибені көрсетеді. Жергілікті сәулетті зерттеу ресми білім алған сәулетшілерді емес, жергілікті құрылысшылардың жобалау дағдылары мен дәстүрлерін қарастырады, олар өз жұмысы үшін сирек мойындық алады. Соңғы уақыттарда дизайнерлер мен құрылыс индустриясы заманауи дизайн мен құрылыста энергияны үнемдеу мақсатымен жергілікті сәулетке көбірек назар аударуда – бұл тұрақты дизайнға деген жалпы қызығушылықтың бір бөлігі. 1986 жылға қарай, тіпті осы саладағы ғалымдар арасында да «жергілікті» ұғымының нақты шекаралары анық емес еді. Бұл анықтама мәселесі, сырттай қарағанда қаншалықты қарапайым болса да, жергілікті сәулет және ландшафт зерттеулерінің жақтастары үшін ең қиын проблемалардың бірі болып шықты. Нақты, сенімді және авторитетті анықтама әлі ұсынылмаған. Жергілікті сәулет – көптеген адамдар интуитивті түрде түсінетін, бірақ анықтауға қиналатын құбылыс. Сондықтан осы тақырыптағы әдебиет «анықтама емес анықтамалармен» толы. Жергілікті сәулет – жоғары стильді емес, кәсіби мамандар жобалаған емес құрылыстар; ол монументалды емес, күрделі емес, жай ғимарат; атақты тарихшы Николаус Певснердің айтуынша, тіпті сәулет те емес. Оған оң көзқараспен қараушылар «әдеттегі, күнделікті және кәдімгі» сияқты сын есімдерді пайдаланады. Бұл терминдер кейде жергілікті сәулетке қолданылатын басқа сипаттамалық фразалар сияқты кемсітушіл болмаса да, олар өте дәл емес. Мысалы, Манхэттендегі көкжайлар – жоғары стильді сәулет өнерінің туындылары, бірақ Манхэттенде олар да көптеп кездеседі. Олар Нью-Йорк қаласының жергілікті сәулеті емес пе? Жергілікті сәулет дизайн тарихының дәстүрлі еңбектерінде көбінесе назардан тыс қалады. Бұл стильдік сипаттама емес, тіпті нақты стиль де емес, сондықтан оны оңай түсінілетін үлгілер, сипаттамалар, материалдар немесе элементтер арқылы қорытындылау мүмкін емес. Дәстүрлі құрылыс әдістерін және жергілікті құрылысшыларды пайдаланудың арқасында жергілікті ғимараттар мәдени көріністер ретінде қарастырылады – аборигендік, жергілікті, ата-бабалық, ауылдық, этникалық немесе аймақтық.
Vernacular architecture (also folk architecture) is building done outside any academic tradition, and without professional guidance. It is not a particular architectural movement or style, but rather a broad category, encompassing a wide range and variety of building types, with differing methods of construction, from around the world, both historical and extant and classical and modern. Vernacular architecture constitutes 95% of the world's built environment, as estimated in 1995 by Amos Rapoport, as measured against the small percentage of new buildings every year designed by architects and built by engineers. Vernacular architecture usually serves immediate, local needs, is constrained by the materials available in its particular region and reflects local traditions and cultural practices. The study of vernacular architecture does not examine formally schooled architects, but instead that of the design skills and tradition of local builders, who were rarely given any attribution for the work. More recently, vernacular architecture has been examined by designers and the building industry in an effort to be more energy conscious with contemporary design and construction—part of a broader interest in sustainable design. As of 1986, even among scholars publishing in the field, the exact boundaries of "vernacular" have not been clear. This issue of definition, apparently so simple, has proven to be one of the most serious problems for advocates of vernacular architecture and landscapes research. A straightforward, convincing, authoritative definition has not yet been offered. Vernacular architecture is a phenomenon that many understand intuitively but that few are able to define. The literature on the subject is thus filled with what might be called non definitions. Vernacular architecture is non high style building, it is those structures not designed by professionals; it is not monumental; it is un sophisticated; it is mere building; it is, according to the distinguished historian Nikolaus Pevsner, not architecture. Those who take a more positive approach rely on adjectives like ordinary, everyday, and commonplace. While these terms are not as pejorative as other descriptive phrases that are sometimes applied to the vernacular, neither are they very precise. For example, the skyscrapers of Manhattan are works of high style architecture, but they are also commonplace in Manhattan. Are they not logically New York City vernacular buildings? Vernacular architecture tends to be overlooked in traditional histories of design. It is not a stylistic description, much less one specific style, so it cannot be summarized in terms of easy to understand patterns, characteristics, materials, or elements. Because of the usage of traditional building methods and local builders, vernacular buildings are considered cultural expressions—aboriginal, indigenous, ancestral, rural, ethnic, or regional—as much as architectural artifacts.
Жергілікті тіл және сәулетші
Кәсіби сәулетшілер жобалаған сәулет әдетте халықтық деп есептелмейді. Шындығында, ғимаратты әдейілеп жобалау процесінің өзі оны халықтық сәулеттен шығарады деуге болады. Пол Оливер өзінің "Тұрғын үйлер" кітабында: "Көпшілік пайдалануға арналған, кәсіби сәулетшілер немесе коммерциялық құрылысшылар жобалаған "халықтық сәулет" халықтық емес" дейді. Оливер сондай-ақ халықтық сәулеттің келесідей қарапайым анықтамасын береді: "Халықтың өзі жасаған, халық үшін жасалған, бірақ халыққа арналмаған сәулет". Қазіргі заманғы қосымша сәулет көбінесе халықтық сәулеттің ықпалында болады.
Architecture designed by professional architects is usually not considered to be vernacular. Indeed, it can be argued that the very process of consciously designing a building makes it not vernacular. Paul Oliver, in his book Dwellings, states: "it is contended that 'popular architecture' designed by professional architects or commercial builders for popular use, does not come within the compass of the vernacular". Oliver also offers the following simple definition of vernacular architecture: "the architecture of the people, and by the people, but not for the people." Contemporary complementary architecture is informed largely by vernacular architecture.
Жергілікті тілге әсері
Халық сәулеті адамның мінез-құлқы мен ортаның кең ауқымындағы әртүрлі факторларға тәуелді болады, нәтижесінде әр жағдай үшін дерлік әртүрлі құрылыс формалары пайда келеді; тіпті көршілес ауылдар да өз үйлерін салу және пайдалану тәсілдерінде айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, алғашқыда бірдей көрінсе де. Осы айырмашылықтарға қарамастан, әрбір ғимарат физиканың бірдей заңдарына бағынады, демек құрылымдық формаларында маңызды ұқсастықтар байқалады.
Vernacular architecture is influenced by a great range of different aspects of human behaviour and environment, leading to differing building forms for almost every different context; even neighbouring villages may have subtly different approaches to the construction and use of their dwellings, even if they at first appear the same. Despite these variations, every building is subject to the same laws of physics, and hence will demonstrate significant similarities in structural forms.
Климат
Жергілікті сәулетке ең маңызды әсер ететін факторлардың бірі – ғимарат салынатын аймақтың макроклиматы. Суық климаттағы ғимараттардың жылу сыйымдылығы жоғары болады немесе оқшауланудың айтарлықтай мөлшері болады. Олар жылу шығысын болдырмау үшін тығыздалады, ал терезелер сияқты ашылулар кішкентай немесе тіпті жоқ болуы мүмкін. Ал жылы климаттағы ғимараттар көбінесе жеңіл материалдардан салынып, ғимарат қабырғаларындағы тесіктер арқылы ауа алмасуды қамтамасыз етеді. Континенттік климаттағы ғимараттар температураның күрт өзгеруіне төтеп беруге тиіс, тіпті оларды пайдаланушылар маусымға қарай өзгерте де алады. Ыстық құрғақ және жартылай құрғақ аймақтардағы жергілікті құрылыстар желдету және температураны реттеу үшін ерекше элементтерді қамтиды. Мысалы, Таяу Шығыста аулалы бақтар, су нысандары, экранды қабырғалар, жарықтарды шағылыстыру, машрабия (ағаш торы бар ерекше терезе) және бадгирлер (жел ұстағыштар) сияқты дизайндық ерекшеліктер кездеседі. Ғимараттардың пішіні аймақтағы жауын-шашын мөлшеріне байланысты өзгереді, осының салдарынан су тасқыны жиі болатын немесе жаңбырлы муссондық маусымдарда көптеген аймақтарда үйлер қадаларда салынады. Мысалы, Квинслендер – Австралияның солтүстік штаттарындағы муссондық жаңбырдың салдарынан туындаған жыл сайынғы су тасқынына шешім ретінде 19-шы ғасырдың басында пайда болған, көтеріңкі және еңісті шатыры бар үй. Жауын-шашын көп жауатын аймақтарда жалпақ шатырлар сирек кездеседі. Сол сияқты, жоғары желді аймақтарда оларға төтеп беруге қабілетті арнайы ғимараттар бой көтереді, ғимараттардың беті басым жел бағытына минималды болып келеді және дауылдан зардап шегуді азайту үшін ландшафтқа төмен орналастырылады. Климаттың жергілікті сәулетке тигізетін әсері зор және өте күрделі болуы мүмкін. Жерорта теңізі және Таяу Шығыстың көп бөлігіндегі жергілікті сәулет көбінесе фонтан немесе тоған бар ауланы қамтиды; судың булануынан салқындатылған ауа ғимарат пішінімен жасалған табиғи желдеткіш арқылы ғимаратқа тартылады. Сонымен қатар, Солтүстік Африканың жергілікті сәулетінде көбінесе жоғары жылу сыйымдылығы және кішкентай терезелер болады, бұл тұрғындарды салқын ұстауға көмектеседі, ал кейбір жағдайларда, от үшін емес, ішкі кеңістіктер арқылы ауа ағынын қамтамасыз ету үшін мұржалар да орнатылады. Мұндай ерекшеліктер жобаланбастан, ғылыми теориялар пайда болғанға дейін, ұрпақтар бойы сынақ пен қателік арқылы үйренілген тәжірибелердің нәтижесі болып табылады. Жергілікті сәулет сонымен қатар жергілікті тұрғындардың қажеттіліктері үшін де пайдаланылады.
One of the most significant influences on vernacular architecture is the macro climate of the area in which the building is constructed. Buildings in cold climates invariably have high thermal mass or significant amounts of insulation. They are usually sealed in order to prevent heat loss, and openings such as windows tend to be small or even absent altogether. Buildings in warm climates, by contrast, tend to be constructed of lighter materials and to allow significant cross ventilation through openings in the fabric of the building. Buildings for a continental climate must be able to cope with significant variations in temperature and may even be altered by their occupants according to the seasons. In hot arid and semi arid regions, vernacular structures typically include a number of distinctive elements to provide for ventilation and temperature control. Across the middle east, these elements included such design features as courtyard gardens with water features, screen walls, reflected light, mashrabiya (the distinctive oriel window with timber latticework) and bad girs (wind catchers). Buildings take different forms depending on precipitation levels in the region – leading to dwellings on stilts in many regions with frequent flooding or rainy monsoon seasons. For example, the Queenslander is an elevated weatherboard house with a sloped, tin roof that evolved in the early 19th century as a solution to the annual flooding caused by monsoonal rain in Australia's northern states. Flat roofs are rare in areas with high levels of precipitation. Similarly, areas with high winds will lead to specialised buildings able to cope with them, and buildings tend to present minimal surface area to prevailing winds and are often situated low on the landscape to minimise potential storm damage. Climatic influences on vernacular architecture are substantial and can be extremely complex. Mediterranean vernacular, and that of much of the Middle East, often includes a courtyard with a fountain or pond; air cooled by water mist and evaporation is drawn through the building by the natural ventilation set up by the building form. Similarly, Northern African vernacular often has very high thermal mass and small windows to keep the occupants cool, and in many cases also includes chimneys, not for fires but to draw air through the internal spaces. Such specializations are not designed but learned by trial and error over generations of building construction, often existing long before the scientific theories which explain why they work. Vernacular architecture is also used for the purposes of local citizens.
Мәдениет
Ғимараттарды пайдаланушылардың өмір салты және олардың баспаналарын қалай пайдалануы, ғимараттардың пішініне зор әсер етеді. Отбасы мүшелерінің саны, кім қандай кеңістікті бөліседі, тағам қалай дайындалады және ішіледі, адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасы, сондай-ақ көптеген басқа да мәдени ерекшеліктер тұрғын үйлердің жоспарлауы мен мөлшеріне әсер етеді. Мысалы, Шығыс Африканың бірнеше этникалық қауымдарының отбасылары белгілі шекаралармен қоршалған отбасылық аумақтарда тұрады, онда әртүрлі отбасы мүшелерін орналастыру үшін жеке бір бөлмелі үйлер салынады. Көп әйелділік қауымда әртүрлі әйелдер үшін жеке үйлер болуы мүмкін, ал отбасы әйелдерімен бірге тұруға тым үлкен ұлдар үшін одан да көп үйлер салынады. Отбасы ішіндегі әлеуметтік байланыстар отбасы мүшелері тұратын үйлердің арасындағы шекаралар арқылы реттеледі және жеке өмірге мүмкіндік береді. Керісінше, Батыс Еуропада мұндай бөліну бір үйдің ішінде, ғимаратты жеке бөлмелерге бөлу арқылы жүзеге асырылады. Мәдениет халықтық ғимараттардың сыртқы түріне де үлкен ықпал етеді, себебі тұрғындар ғимараттарды жергілікті дәстүрлер мен сенімдерге сәйкес безендіреді.
The way of life of building occupants, and the way they use their shelters, is of great influence on building forms. The size of family units, who shares which spaces, how food is prepared and eaten, how people interact, and many other cultural considerations will affect the layout and size of dwellings. For example, the family units of several East African ethnic communities live in family compounds, surrounded by marked boundaries, in which separate single roomed dwellings are built to house different members of the family. In polygamous communities there may be separate dwellings for different wives, and more again for sons who are too old to share space with the women of the family. Social interaction within the family is governed by, and privacy is provided by, the separation between the structures in which family members live. By contrast, in Western Europe, such separation is accomplished inside one dwelling, by dividing the building into separate rooms. Culture also has a great influence on the appearance of vernacular buildings, as occupants often decorate buildings in accordance with local customs and beliefs.
Көші-қон мекендері
Әлемде көшпелі өмір салтының кейбір элементтерін қамтитын көптеген мәдениеттер бар, және олардың бәрі баспанаға деген қажеттілікке қатысты жергілікті шешімдерді әзірлеген. Бұлардың барлығына климат пен тұрғындардың салты-дәстүріне лайықты жауаптар кіреді, соның ішінде қарапайым құрылыстардың, мысалы, шатырлардың практикалық жақтары және қажет болған жағдайда, шатыр сияқты көлік құралдары да қарастырылған. Инуиттер әртүрлі маусымдар мен географиялық жағдайларға сәйкес келетін әртүрлі баспана түрлерін пайдаланады, оның ішінде қысқы иглу және жазғы тупик бар. Солтүстік Еуропаның саамдықтары, инуиттерге ұқсас климатта өмір сүретін, өздерінің мәдени ерекшеліктеріне сай келетін әртүрлі баспаналар жасады. Ал жергілікті тұрғындар "Сутягиннің көкжиегі" (Небоскрёб Сутягина) деп аталатын ғимарат Архангельск қаласының құрылыс нормаларын бұзғандықтан, 2008 жылы сот оны 2009 жылдың 1 ақпанына дейін бұзуға бұйырды. 2008 жылдың 26 желтоқсанында мұнара құлатылды, ал қалған бөлігі келесі бірнеше ай бойы қолмен демонтаждалды.
There are many cultures around the world which include some aspect of nomadic life, and they have all developed vernacular solutions for the need for shelter. These all include appropriate responses to climate and customs of their inhabitants, including practicalities of simple construction such as huts, and if necessary, transport such as tents. The Inuit have a number of different forms of shelter appropriate to different seasons and geographical locations, including the igloo (for winter) and the tupiq (for summer). The Sami of Northern Europe, who live in climates similar to those experienced by the Inuit, have developed different shelters appropriate to their culture structure, known locally as "Sutyagin's skyscraper" (Небоскрёб Сутягина), was found to be in violation of Arkhangelsk building codes, and in 2008 the courts ordered the building to be demolished by 1 February 2009. On 26 December 2008, the tower was pulled down, and the remainder was dismantled manually over the course of the next several months.