Кіріспе
Кули (аустралиялық Кули немесе тарихи қате атаумен "неміс Кули" деп те белгілі) – австралиялық ит тұқымы. Кули – Австралияда 19-ғасырдың басынан бері кездесетін жұмысшы немесе мал бағушы ит, ол импортталған британдық жұмысшы иттерден өсірілген. Роберт Калески 1903 жылғы тамыз айындағы «Жаңа Оңтүстік Уэльс ауылшаруашылық газеті» журналындағы «Малшы иттері» мақаласында «Уэльс хиллері немесе мерль, бұрмаланған түрде «неміс колли» деп белгіленген» итті «көк сұр түсті, жылтыр қылы бар колли сияқты дене бітімі мен мөлшері шамамен бірдей, көбінесе қабырғалы көздері бар» деп сипаттаған. «Неміс колли» деген атпен байланысты болған иттерде британдық тегі басым болды. Кули популяциясында айтарлықтай әртүрлілік бар, себебі Кулилер әртүрлі аймақтарда әртүрлі қасиеттерді көрсету үшін өсірілді. Бұл тұқымның ерекшелігі оның сыртқы түріне емес, жұмысқа қабілетіне байланысты. Дегенмен, көптеген Кули өсірушілер Кулиді тип емес, тұқым деп санайды және оның әртүрлі типтері немесе штамдары бар, ол «таза тұқым» болып табылады деп мәлімдейді. Кули – қойларды айнала тікелей иесіне қайтарып әкелуге табиғи инстинктке ие «мал бағушы ит». Кулилер тыныш, тікұстанысты, жұмысқа бейімделген иттер ретінде танымал. Олар қой бағу үшін, сондай-ақ қойларды «ұрып алу» (бөліп шығару) үшін, тоқты шашу кезінде тыныш және сақтықпен жұмыс істеу үшін қолданылады. Шаруашылыққа қажетті иттерге деген сұраныс азайғандықтан, Кули өзінің сезімталдығымен, ептілігімен және бағынушылығымен құндылығын дәлелдеді, бұл оған шамдастық, із кесу, терапия, мүгедектік және эмоционалдық қолдау көрсету, сондай-ақ жақсы оқытылған жағдайда, керемет сыртқы және отбасылық серік болуға мүмкіндік береді.
Сыртқы келбеті
Кулидің түрі оның туған жері – Австралия сияқты әртүрлі. Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігінде олардың бойы биік, сүйектері орташа, әрекеттері шапшаң болады, көп шақырым жерде мал жинауға бейімделген. Жаңа Оңтүстік Уэльсте олар денелірек және кішкентайрақ болып келеді, тығыз бұталар мен шатқалдардан төмен жатқан малды қуып шығаруға арналған. Викторияда кулидің ең кішкентай түріне кездесесіз, ол негізінен қой шаруашылығында қолданылады. Кулилер малшылардың, фермерлердің және шаруалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өсіріледі; барлығы да шапшаң, кез келген жағдайға бейімделуге қабілетті және жоғары жігерге ие. Аталық кулилердің иық биіктігі 17 мен 20 дюйм (43-51 см) арасында, ал аналықтарының биіктігі 16-19 дюйм (41-48 см) болады. Көбінесе оларды мерль түсті жамылғыда көруге болады, бірақ олар түстер мен жамылғы ұзындығының кез келген комбинациясын көрсетуі мүмкін. Қызыл немесе қара кулилерді көбінесе келпилермен шатастырады, ал кейбір екі түсті кулилерді халық арасында шекара коллилері деп қателеседі. Осы тұқымдардың бәрі колли тегінен шыққандықтан, олар бір-біріне ұқсайды. Олардың құлақтары иілген және тікбұрышты болады, бірақ ит назар аударғанда тік тұрады. Кулидің жамылғысы бірнеше түрде кездеседі: шотландтық көк мерль коллилері сияқты қысқа және тегіс, шекара коллилері сияқты ұзын, жұмысшы келпилер сияқты қысқа және неміс жолбарысы сияқты орташа.
Жамылғы
Кулидің түбі қысқа / тегіс (Шотландиядан шыққан түпнұсқа көк мерл Коллилердің түбі сияқты), қысқа (жұмыс істейтін Келпи сияқты), орташа және сирек кездесетін ұзын (шоу-Border Collie сияқты) болады. Кулилер әдетте бойларынан сәл ұзын болады. Көптеген иелер қысқа/тегіс түбін жақсы көреді, себебі ол шөп тұқымын жинамайды және күтімі өте оңай, ара-тура соғып жүзу арқылы жылтыр және паразиттерден таза ұстауға болады.
Түсіру
Кули түстері қатты немесе мерл түстері деп жіктеледі. Қатты түстің құрамында мерл үлгісі болмайды және ол кез келген түсте болуы мүмкін, мысалы, қара, қызыл, шоколад, қаймақ, ашық қызыл (желтоқсан), ашық қара (көк), қоңыр белгілері бар, қара-ақ, ашық және ақ немесе қызыл-ақ, немесе «Три» – қатты қызыл немесе қара, ақ дақтары бар, көбінесе қоңыр белгілерімен. Осылардың кез келгені мерл үлгісін көрсетуі мүмкін, яғни әдетте қызыл мерлдер үшін қызыл/шоколад, ал көк мерлдер үшін қара/сұр түсті үлкен дақтар болады. Қара кулилерде көбінесе қара мұрын және қара көздер болады, сондай-ақ көк түстің қосылған түрлері де кездеседі. Қызыл немесе шоколадты кулилерде көбінесе қызыл немесе шоколадты мұрын және қоңыр көздер болады, сонымен қатар сары түстің ішкі түстері де болуы мүмкін, және қара немесе қоңырдың қосымша көк көздерімен үйлесімдері де кездеседі. Қара кулилер үшін шағыл/көк және қызыл кулилер үшін лаванд/күлгін түсті ашық түстер де бар. Сары/қаймақ түсі де иттің «E локусы» бойынша гомозиготалық рецессивті болған жағдайда көрінеді. Бұл рецессивті қызыл (кейбір тұқымдарда Австралиялық қызыл деп те аталады) маскировкалық ген болып саналады, себебі ол қара түстің пайда болуын тоқтатады (терінің базалық пигменті өзгермейді). Осы себепті ол мерл генінің (және басқаларының) өршуіне кедеріс келтіретін маскировкалық ген болып есептеледі. 2019 жылы көптеген кули өсірушілер мерл генін анықтау үшін ДНК-тест табу мақсатындағы зерттеу жобасына қатысты, себебі мерлге ұқсамайтын көптеген иттердің генетикалық тұрғыдан мерл болуы мүмкін және оларды мерлмен шағылыстырғанда проблемалар туындауы ықтимал деп саналды. Екі мерл иттің шағылысуы (барлық тұқымдарда) ұрпақтарында көру және есту қабілетінің бұзылуының жоғары тәуекелін тудырады. «Қатты» (мерл үлгісін көрсетпейтін) ит генетикалық тұрғыдан мерл болуы мүмкін болғандықтан, әр итте мерлдің «ұзындығын» анықтау үшін толық ДНК мерл тізбегін тексеру маңызды, осылайша ең қауіпсіз өсіру тәсілдері қолданылады.
Тендерлік
Австралияның жайылымшылары, малшылары және сүт шаруалары бұрыннан бері өз жұмыстарына қажетті қабілеттерді көрсететін тұқымдарды таңдап келеді. Кули темпераменті – осы ізделіспен алынған қабілеттердің жиынтығы. Тамаша жұмысшы жұмыс дағдылары мен жақсы қарым-қатынас құру темпераментінің үйлесімін иеленеді. Кейде тәжірибесіз иелер немесе жаңадан қызығушылар кулиді ұялшақ, тартыншақ, тіпті қорқақ жануар деп қате түсінуі мүмкін. Кулидің темпераментін, дағдылар мен мінез-құлқының ең жақсы үйлесімін іздегенде, дұрыс жағдайда түсіну қажет. Кулилер – зиялы жануарлар, ал тәжірибелі бапшылар оларды оқыту үшін басшылық қажет екенін жақсы біледі. Тұрақты және қолдау көрсету тәсілі нәтижелі болады, уақыт берілгенде кулидің түрлі жағдайларға бейімделуін көрсетеді. Иелері кулидің жұмыста, спорттық шараларда, адал қызметте немесе ұзақ жылдардан бері қадірленген серіктес рөліндегі еңбектері үшін марапат алады. Олар шыдамды, сабырлы, адал, ынтасы жоғары және берілгендік сезімімен танымал. Жұмыста талмайтын құлшыныс пен жұмыс не жағдай талап еткенде тамаша төзімділік көрсетеді. Олардың табиғатына сәйкес, күшіктерді мінез-құлқына бағынуға үйрету, оларға ақыл-ойды дамытатын міндеттер қою және дене шынықтырумен айналысу өте маңызды.
Денсаулық
Кулилердің орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 15 жылды құрайды, бұл осы тұқым үшін қалыпты жағдай. Кулилердің гендік қоры алуан түрлі болғанымен, шағын, сондықтан танылған тұқымдарда кездесетін көптеген генетикалық мәселелерге ұшырауы мүмкін. Осы мәселелердің көпшілігін анықтау үшін қазіргі уақытта генетикалық тесттер қолжетімді, бірақ жамбас және кезең буындарының дисплазиясының таралуын азайту үшін оларды бағалау қажет. Егер екі "мерл" түсті кули бірге шағылыстырылса, соқыр немесе есту қабілеті бұзылған ақ күшіктер дүниеге келуі мүмкін, сондықтан шағылыстыру алдында "мерл" генін тексеру қажет. Австралиялық Кули қауымдастығы – кули тұқымын тіркеудегі жалғыз ұйым, ол тегі анықталмаған иттерді тіркеу үшін міндетті ДНК-тестілеуді және барлық асыл тұқымды иттердің ДНК және жамбас/кезең буындары дисплазиясы бойынша толық денсаулық тексеруін талап етеді.
Медициналық зерттеулер
2003 жылы АҚШ-тағы Дэвис қаласындағы Калифорния университетінің докторы Марк Нефф Австралиядан алынған 56 Кули қан желісіне ДНК-тестілеу жүргізді. Тестілеу нәтижесінде бұл қан желісінде иттің көп дәріге қарсы тұру генінің бұзылуына себеп болатын mdr1 1 мутантты гені табылмады. Коли қан желілері ішек паразиттерін емдеу үшін қолданылатын Ивермектин сияқты химиялық заттарға реакция көрсетуіне, тіпті өлімге әкелуіне байланысты тексеруге алынды. 2004 жылы Австралияның Кули клубы Австралияның Генетикалық ғылым қызметімен бірлесіп Кули ДНК-сын жинау және зерттеу жұмыстарын бастады. Бұл тұқымда бірнеше жиі кездесетін генетикалық аурулар бар, бірақ оларды қарапайым тестілеу арқылы қауіпсіз селекциялық шаралармен басқаруға болады. Австралиялық Кули қауымдастығы таза және жартылай қанасты Кулилер үшін жеке бөлімдерді ұйымдастырған, ал басқа тіркелімдер мұндай айырма жасамайды.
Топтық техника
Австралияның ауылдық аймақтарында кулиге үлкен сұраныс бар, сонымен қатар Америка, Канада, Германия, Финляндия, Жаңа Зеландия, Швейцария және Голландия елдерінде де қызығушылық танытуда. Австралияның Кули клубының 7 жылдық президенті Джефф Броутонның айтуынша, кули малдың алдынан жылжып, оларды өзіне қарай итеруге (бас), артынан итеруге (тұяқтап жетелеп), малдың айналасын аралап, оларды бағыттап (құю), малды тоқтатып, алдынан кешіруге (блоктау – үш қой сынағында бұл "жинап алу" деп аталады) және қажет болған жағдайда, малдың үстіне секіріп, оларды жинап жетелеп апаруға (артқа) қабілетті. Кулилер жақсы көзге ие, тік денелі, жақсы жұмыс істейтін, мал тобын ұстап тұрудан, оларды айналдырып жинауға немесе қашып кеткендерін қайтаруға оңай көшуге бейім. Олар "көздері тік қарамайтын" (тек алдыңғы қойға ғана назар аударатын) иттер емес. Басқа жұмысшы тұқымдардан айырмашылығы, олар көлденең денелі болып, аула немесе дала жұмыстарын ұнатады, ал кулилер жабық кеңістікте, мысалы, аулаларда немесе жүк көліктерінде де, сондай-ақ жайылымдарда мал айдауда да жұмыс істеуге ыңғайлы. Олар үй құстарындан сары майға дейін, кез келген малды айдай алады. Сонымен қатар, басқа мал болмаған жағдайда, үй ішіндегілерді және балаларды да жинап жетелеп апаруға бейім. Мал бағу инстинктісі мен үйрену қабілетін бәсекелестіксіз сынақтар арқылы бағалауға болады. Негізгі мал бағу инстинктісі бар кулилерді малшылық сынақтарына қатысуға үйретуге болады.
Тарих
Кулидің тегіншелері 19-ғасырда Ұлыбританиядан әкелінген тегіс жабынды көк мерл колли және Шотландияның Таулы аймақтарынан шыққан қара-қоңыр колли (қара-қоңыр коллилер жеке тұқым емес) деп есептелген. Бірақ, ерте неміс қоныс аударушылары әкелген иттердің «неміс жолбарысынан» тарағанына сенімді, ол еуропалық мал өрісшіл ит, алайда оны ДНК арқылы дәлелдеуге әлі мүмкіндік болған жоқ. ДНК-тестілеу нәтижесінде австралиялық келпи ең жақын туыс екені анықталды. Өнеркәсіптік дәуірде кейбір желілер келпи мен бордер коллидің әсеріне түсті. Батыс Австралиядағы бір шаруаның айтуынша: «Жақсы жұмыс істейтін иттерден тұқымдау жасадық, ал кулиді әрқашан табу мүмкін болмағандықтан, ең жақсы жұмыс істейтін келесі итке тұқымдадық, ол сіз тұратын аймаққа және өңдейтін малға байланысты келпи немесе бордер болды». Көптеген шаруалар әлі де келпи мен бордер колли желілерін араластырады, бұл кули тұқымдарының тіркемелерінде қабылданған практика. 2000 жылы Кули тұқымын сақтау және дамыту мақсатында Австралия Кули клубы құрылды. Кейін Жұмысшы Кули қауымдастығы мен Австралия Кули қауымдастығы да құрылды. Бұл тіркемелердің ешқайсысы стандартты мойындауға белсенді түрде жұмыс істемейді, себебі олардың пікірінше, бұл тұқымның болашақ жұмысына кері әсер етеді. 2013 жылдың мәліметі бойынша, стандартты жоқ. 2004 жылы Кули тұқымын Австралияның Спорттық тіркеушісі мойындады, Австралия Ұлттық Кеннел Кеңесінің (ANKC) төрешілері Кулилерді ANKC санкциялаған барлық спорттық сынақтарда бағалай алады. Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинсленд штаттарында тіркелген Кулилер Австралия Кули клубының немесе Австралия Кули қауымдастығының мүшелері ретінде өз штаттарының Спорттық тіркеліміне тіркелу арқылы мал өрісі, бағыну, із кесу, секіру, кедергілер мен иттердің шапшаңдығы сынды жарыстарға қатыса алады. 2006 жылдың мамыр айында Американың Австралиялық шопан клубының Стокдог комитеті «Кули/неміс Кулиді» танылған және қабылданған мал өрісшіл тұқымдар тізіміне қосуға дауыс берді, мақұлдау 2006 жылдың маусымында берілді. 2006 жылы Америка Мал өрісшіл тұқымдар қауымдастығы австралиялық Кулиді танылған және қабылданған тұқымдар тізіміне қосты.
In May 2006, the Stockdog Committee of the Australian Shepherd Club of America voted to accept the "Koolie/German Coolie" into their list of recognised and accepted herding breeds, admission was granted June 2006. In 2006, the American Herding Breed Association accepted the Australian Koolie onto their list of recognised and accepted breeds.