Кіріспе

Адам мүліктік меншіктен туындайтын заңды құқықтарға ие болғанда, заң бойынша, иелену – бұл мүліктік меншіктен туындайтын құқықтар мен мүдделердің белгілі бір тұлғаға өту кезі. Иелену қазіргі немесе болашақ пайдалану құқығын дереу қамтамасыз етеді. Адамның активке деген құқығы бар, оны үшінші тараптар тіпті ол активке ие болмаса да, алып тастауға құқылы емес. Мүліктің қазіргі немесе болашақ иелену құқығы, мүддесі немесе титулы басқа тарапқа берілген жағдайда, ол иеленген мүдде деп аталады. Бұл ұғым түрлі жағдайларда кездеседі, бірақ ең көп таралғаны – мұрагерлік және зейнетақы заңнамасы. Қаңтарлық мүлік саласында иелену – белгілі бір артықшылыққа немесе құқыққа ие болу құқығын құру. Мысалы, біреу басқа біреудің жерінен бірнеше жыл бойы үздіріспей және ешқандай шектеусіз өтіп жүрсе, ол жерді пайдалануға құқығы иеленеді. Алғашқы иесі меншікті сақтап қалады, бірақ екінші тараптың өтуіне кедергі келтіре алмайды.

Мұрагерлік

Кейбір өсиеттер мұра қалдырушының қайтысымен бірден күшке енбейді. Мысалы, көптеген өсиеттерде белгілі бір мерзімде (мысалы, 60 күн) қайтыс болған мұрагер мұраға құқылы болмайды және тиісті үлестің қалай бөлінетіні нақты көрсетіледі. Мұндай шара, әдетте, қайтыс болған уақытқа қатысты дау-дамайдың алдын алу және отбасының бірнеше мүшесі апат салдарынан қысқа мерзімде қайтыс болған жағдайда екі рет салық төлеуден сақтану үшін жасалады. Мұндай өсиет белгіленген мерзім аяқталғанға дейін толыққанды күшке енбейді, себебі нақты мұрагерді анықтау мүмкін емес. Сонымен қатар, А деген адамға мүлікке өмір бойы иелік ету құқығы беріліп, қалған бөлігі басқа адам немесе адамдарға, Б-ға берілуі мүмкін. Егер қалған бөліктің иегерін анықтау мүмкін болмаса, онда ол бөлік толыққанды күшке енбеген, яғни шартты деп есептеледі. Мұндай жағдай мұрагерлікке байланысты немесе мұрагерсіз қалған баланың немесе туыстың күтімі үшін сенімділікпен тапсырылған мүліктерде кездесуі мүмкін. (Толық мәліметтер үшін сенімділік құқығын қараңыз).

Зейнетақы жоспарлары

Vesting – жұмыс берушінің қызметкерлердің акциялар опциясы жоспарына, кейінге шегерілген сыйақы жоспарына немесе 401(k), аннуитет немесе зейнетақы жоспары сияқты зейнетақы жоспарына жасаған жарналарымен байланысты туындайтын мәселе. Зейнетақы жоспары толыққандай иеленуге жеткеннен кейін, қызметкер есепшоттағы ақшаның барлық сомасына толық құқыққа ие болады. Бұл "берілген немесе жинақталған, және алынып тастауға болмайтын негізгі құқық"; мысалы, иеленген зейнетақыға құқығы бар. Жалпы алғанда, иеленуге берілген үлес жұмыс беруші тарапынан қайтарылмайды, сондай-ақ жұмыс берушінің қарыздарын өтеу үшін қолданылмайды. Белгілі бір жағдайларда, мысалы, жұмыстан босатылған кезде, иеленбеген үлес жоғалуы мүмкін. Иеленген үлес көбінесе пропорционалды түрде анықталады. Әдетте, АҚШ-тағы зейнетақы жоспарларында қызметкерлер өз жалақысынан шегерілген жарналарына бастапқыда толық иеленеді. Алайда, жұмыс берушінің жарналары үшін, мысалы, жұмыс берушінің үлестік бағдарламасынан түскен жарналар үшін, жұмыс берушінің өз жарналарын қызметкерге беруді кейінге шектеуге «Жұмыспен қамту және зейнетақыға қатысты қауіпсіздік туралы» заң (ERISA) бойынша шектеулі мүмкіндіктері бар. Мысалы, жұмыс беруші қызметкердің компанияда үш жыл жұмыс істеуі керек дей алады, әйтпесе жұмыс берушінің салған ақшасын жоғалтады, бұл «жартас иеленуі» деп аталады. Немесе ол үлестердің 20%-ын әр жыл сайын бес жыл ішінде иеленуге таңдауы мүмкін, бұл «кезеңді иелену» немесе «бақылап иелену» деп аталады. Иелену кестесін таңдау жұмыс берушіге белгілі бір мерзімге жұмыс істейтін қызметкерлерді таңдап сыйақылауға мүмкіндік береді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жұмыс берушіге басқа жағдайда ақылға қонымды болмас жарналарды жасауға мүмкіндік береді, себебі олар қызметкерлердің атынан төлейтін ақша оларды ең сыйлықтағысы келетін адамдарға кетеді.

Бастауыш компаниялардың меншік құқығы

Шағын кәсіпкерлік компаниялар (стартаптар) әдетте қызметкерлерге және басқа да маңызды қатысушыларға, мысалы, мердігерлерге, директорлар кеңесінің мүшелеріне, кеңесшілерге және ірі жеткізушілерге акциялардың қарапайым үлесін немесе қызметкерлердің акция опциялары жоспарындағы орынды ұсынады. Сыйақының үлеске салған еңбегіне сай болуын, адалдықты ынталандыруды және бұрынғы қатысушылар арасында меншіктің кеңінен таралуын болдырмау үшін, мұндай үлестер әдетте белгілі бір мерзімде толыққанда иелену шарттарына бағынады. Опцияларды толыққанда иелену процесі қарапайым. Үлескер әдетте жұмысқа қабылданғанда, акциялардың белгілі бір блогын сатып алу опциясын алады, ол уақыт өте келе толыққанда иеленуге ие болады. Опция кез келген уақытта пайдаланылуы мүмкін, бірақ тек толыққанда иеленген бөлігіне қатысты ғана. Егер жұмыс берушімен қарым-қатынас аяқталғаннан кейін қысқа мерзім ішінде пайдаланбаса, барлық опция жоғалады. Толыққанда иелену уақыт өте келе опцияның статусын толыққанда пайдалана алмайтыннан, толыққанда пайдалана алатынға дейін өзгертеді, бұл өзгеріс толыққанда иелену кестесіне сәйкес жүзеге асырылады. Акциялар бойынша үлестер функциясы жағынан ұқсас, бірақ механизмі басқаша. Әдетте компанияның негізін қалаушы болып табылатын қызметкер, компания құрылғаннан кейін көп ұзамай, акцияларды номиналдық бағамен сатып алады. Компания қызметкер жұмыстан кеткен жағдайда акцияны сол бағамен қайта сатып алу құқығын сақтайды. Уақыт өте келе қайта сатып алу құқығы азаяды, соның салдарынан компанияның акцияны қайта сатып алу құқығы болмайды (яғни, акциялар толыққанда иеленуге ие болады). 1990 жылдардан бастап АҚШ-та қызметкерлер үшін толыққанда иелену мерзімі әдетте 3–5 жылды құрайды, бірақ директорлар кеңесінің мүшелері және компаниядағы жұмыс мерзімі қысқарақ болжанатын басқалар үшін бұл мерзім қысқарақ болады. Толыққанда иелену кестесі көбінесе алты немесе он екі айлық кезеңнен кейін толыққанда иеленуге ие болатын ай сайынғы пропорционалды толыққанда иеленуден тұрады. Баламалы толыққанда иелену үлгілері, соның ішінде кезеңдік толыққанда иелену және динамикалық акция толыққанда иеленуі танымал бола бастады. Акциялар мен опциялардың екеуі үшін де, уақыт өте келе толыққанда иеленуге ие болатын үлкен бастапқы үлестер, мерзімдік кіші үлестерге қарағанда жиірек кездеседі, өйткені оларды есепке алу және басқару оңайырақ, олар келісімді алдын ала белгілейді және осылайша болжамдырақ, сондай-ақ (кейбір күрделіліктер мен шектеулерге байланысты) үлестердің құны және салық мақсатындағы ұстау мерзімі талаптары бастапқы үлес күнінде белгіленеді, бұл қызметкерге елеулі салықтық артықшылық береді.

Пайдаға үлестіру жоспарлары

Пайдаға қатысу жоспарлары көбінесе он жыл ішінде толыққанды болады, бірақ кейбір жағдайларда, егер қызметкер ұзақ жылдар жұмыс істегеннен кейін зейнеткерлікке шықса немесе жақсы қарым-қатынаста жұмыстан кетсе, шектеулі көлемде құқықтарды алуға мүмкіндік бере отырып, жоспар зейнетақы ретінде де қызмет ете алады.

Зоналық құқық бойынша берілген құқықтар туралы ілім

Инвестициялық құқықтар доктринасы – меншік иесінің немесе құрылыс салушының бұрынғы қала құрылысы ережелеріне сәйкес әрекет етуге құқығын қамтамасыз ететін аймақ салу заңнамасының қағидасы, егер жақсы ниетпен, кінәсіз тарап құрылысқа рұқсат алу немесе оның берілу мүмкіндігіне сенім артып, маңызды өзгерістер жасаған, шығындарға барған немесе міндеттемелерді қабылдаған болса.

Құқықтық құқықтарды пайдалану тәртібі мен терминологиясы

"Вестинг кезеңі" – инвестор немесе бір нәрсеге құқық иеленуші басқа тұлға өз құқықтарын толық жүзеге асыра алатын уақытқа дейін және осы құқықтарды жоюға болмайтын уақытқа дейін күтуі тиіс мерзім. Көп жағдайда вестинг бірден жүргізілмейді. Құқықтардың нақты бөліктері вестинг кезеңі ішінде әртүрлі күндері жүзеге келеді. Егер құқықтың бір бөлігі вестингке ие болса, ал қалғаны иеленбеген болса, онда ол "жартылай вестингке ие" деп есептеледі. Ішінара вестинг жағдайында "вестинг кестесі" – уақыт өте келе вестингке ие болатын құқықтың үлесін көрсететін кесте немесе диаграмма; әдетте кестеде белгілі бір уақыт интервалымен (күніне, айына, тоқсанына немесе жылына бір рет) вестинг күндері қарастырылады, вестинг кезеңі бойында үлестік вестинг сатылы түрде жүзеге асырылады. Көбінесе, графикте бастапқы кезеңдер болмайды ("жартас" құбылысы), сондықтан белгілі бір мерзімге (әдетте қызметкерлердің акциялары үшін алты немесе он екі ай) вестинг мүлдем болмайды, содан кейін үлкен көлемде вестинг жүзеге асатын "жартас" күні келеді. Кейбір келісімдер "үдетілген вестингті" қарастырады, онда барлық немесе иеленбеген құқықтың басым бөлігі белгілі бір оқиға болған кезде (мысалы, компаниядан жұмыстан шығу немесе басқа компанияның компанияны сатып алуы) бірден вестингке ие болады. Сирек жағдайларда, вестинг кестесі өзгермелі үлестерді немесе маңызды кезеңдерге жету сияқты шарттарды қамтуы мүмкін. "Градациялық вестинг" немесе қайталанатын вестинг (қызметкер толық вестингке ие болғанша әр жылдан кейін вестинг) "біркелкі" (мысалы, бес жыл бойы жыл сайын сыйақының 20% вестингке ие болады) немесе "біркелкі емес" (мысалы, келесі үш жыл ішінде жыл сайын сыйақының 20%, 30% және 50% вестингке ие болады) болуы мүмкін.