Кіріспе

Өлім кезінде адамның мүлкін бөліп беруі туралы заңдық жарияланым. Өсиет – адамның (заң қалдырушының) өлімнен кейін мүлкін (мүлікті) қалай бөлу керектігі және мүлкін соңғы бөлінгенге дейін кімнің (атқарушының) басқаруы керектігі туралы ниеттерін білдіретін заңдық құжат. Мүліктің бөлінуі (таратылуы) өсиет арқылы анықталмаған жағдайда, мұрагерлік және мүліктің иесіз қалған жағдайларын қарастырыңыз. Бұрын "өсиет" тек жылжымайтын мүлікке, ал "заң" жеке мүлікке ғана қатысты деп есептелгенімен (соның салдарынан құжат "соңғы өсиет және заң" деп аталып келген), деректер бұл терминдердің бірін-бірі алмастырып қолданылғанын көрсетеді. Осылайша, "өсиет" сөзі жеке және жылжымайтын мүлікке де қолданылады. Өсиет заң қалдырушының қайтыс болғаннан кейін ғана күшіне енетін сенімдік қорын құруға да мүмкіндік береді.

Тарих

Дүние жүзінің көп бөлігінде қайтыс болған адамның мүлкінің тағдыры әлеуметтік әдет-ғұрыптармен шешілген. Плутархтың сөзіне қарағанда, жазбаша өсиетті Солон ойлап тапқан. Алғашқыда, ол мұрагері жоқ ер адамдар үшін ғана арналған құрал болды. "Will and testament" ағылшын тіркесі ағылшын құқығының осындай кезеңінен шыққан, онда ескі ағылшын және заң француз тілдері ең жоғары айқындық үшін қатар қолданылған. Осыған ұқсас басқа да құқықтық жұптарға "бұзу және кіру" және "тыныштық пен сабыр" жатады.

Тарату еркіндігі

Қазіргі Англия мен АҚШ-та, жалпы құқық жүйелері ретінде кеңінен танылатын, өсиет арқылы мүлікті тарту еркіндігінің түсінігі, әлемдік деңгейде кең таралған емес. Шындығында, толық еркіндік – қағида емес, ерекшелік. Азаматтық құқық жүйелері көбінесе мүлікті тарту мүмкіндіктеріне шектеулер қояды; мысалы, "Мәжбүрлі мұрагерлік" қараңыз. ЛГБТ жақтастары бір жынысты некелер немесе азаматтық одақтар арқылы бір жынысты жұптар үшін де жұбайлардың мұрагерлік құқықтарының қажеттілігін атап көрсетті. Мұндай жақтастыққа қарсылар, бір жынысты жұптардың өсиет арқылы мүлкін бөлу мүмкіндігіне сілтеме жасап, бұл талапты жоққа шығарады. Дегенмен, тарихи тұрғыдан қарағанда, "бір жынысты серіктес өсиет жасаған жағдайда да, мұрагерлер наразылық білдіріп, сотқа шағымданған кезде аман қалған серіктес сотта кемсітуі мүмкін" деген пікір айтылды, сондай-ақ соттар қабілетсіздік немесе қысым көрсету сияқты негіздермен бір жынысты серіктеске мүлікті қалдырған өсиеттерді күштен шығаруға көбірек бейімділік танытады.

Жаратылу талаптары

Кәмелетке толған және "өсиет ету қабілетіне" ие (яғни, әдетте, саналы) кез келген адам заңгердің көмегімен немесе көмексіз өсиет жасай алады.

Адвокаттардың рөлі

Заң бойынша өсиетті міндетті түрде заңгер жасауы қажет емес, және кейбір адамдар өсиет жасау үшін заңгерді жалдауға қарсы болуы мүмкін. Адамдар өсиетті заңгердің көмегімен, арнайы бағдарламалық өнімді немесе өсиет үлгісін пайдалана отырып, немесе өздерінің қалауларын толығымен жазып шығарады. Кейбір заңгерлер өзіне өсиет жазуды қалайтын адамдарға арналған оқу курстарын ұсынады. Заңгерден алынған өсиет, мұралық жоспарлау жиынтығының бір бөлігі болуы мүмкін, ол басқа құжаттарды, мысалы, тұрғылықты сенімді де қамтиды. Заңгер жасаған өсиетте, қарапайым адам жасағанда болуы мүмкін техникалық қателіктерге жол берілмейді, бұл өсиеттің бір бөлігін немесе толығымен жоюына әкелуі мүмкін. Заңгерлер дайындаған өсиеттер бір-біріне ұқсас болғанымен, заңгерлер нақты клиенттердің қажеттіліктеріне сай келу үшін өсиеттің мәтінін өзгерте алады.

Халықаралық өсиеттер

1973 жылы UNIDROIT аясында Халықаралық өсиет нысаны туралы бірыңғай заңды қамтамасыз ететін халықаралық конвенция қабылданды. Конвенция кез келген елде, кез келген ұлттың азаматы жасаған өсиеттің, конвенцияға қатысушы барлық елде жарамды және күшіне енетіндей жалпыға танылған ережелерді белгіледі. Бұлар «халықаралық өсиеттер» деп аталады. Ол Австралияда, Бельгияда, Босния және Герцеговинада, Канадада (Квебек провинциясын қоспағанда 9 провинцияда), Хорватияда, Кипрде, Эквадорда, Францияда, Италияда, Ливияда, Нигерде, Португалияда және Словенияда қолданыста. Ватикан, Иран, Лаос, Ресей Федерациясы, Сьерра-Леоне, Ұлыбритания және АҚШ конвенцияға қол қойған, бірақ ратификацияламаған. Халықаралық өсиеттер тек конвенция қолданылатын жерлерде ғана жарамды. АҚШ-та ешбір штат атынан ратификацияланбағанымен, Бірыңғай заң 23 штат пен Колумбия округінде қабылданды. Кейбір елдерде мүліктің салықтарын азайту немесе одан құтылу үшін бірнеше өсиет жасау тиімді болуы мүмкін. Бұрынғы өсиеттерді жарамсыз етуден, өсиеттер арасындағы қайшылықтардан сақтану және мүліктің иесіз қалған жағдайында туындауы мүмкін сот юрисдикциясы және қолданылатын заң мәселелерін ескеру қажет. Ең қысқа өсиеттің авторы – Шрипад Кришнарао Вайдия (Нагпур, Махараштра), ол бес әріптен тұрады ("HEIR'S"). Бір ерекше жағдай – голографиялық өсиет, ол заңды күшіне енген. Бұл оқиға кездейсоқ болып өтті. 1948 жылдың 8 маусымында Канаданың Саскачеван провинциясында Сесил Джордж Харрис атты фермер өз тракторының астында қалып қойды. Өмірінен айырылатынын ойлап (кейіннен ол тірі табылғанмен, ауруханада алған жарақатынан қайтыс болды), Харрис трактордың қанатшасына өсиетін жазып қалдырды: «Егер мен осы жағдайда қайтыс болсам, бар мүлкімді әйеліме қалдырамын. Сесил Гео. Харрис». Қанатша сот сараптамасынан өтіп, оның өсиеті ретінде мойындалды. Қазіргі таңда қанатша Саскачеван университетінің құқық мектебінің кітапханасында қойылған.

Мұрагерлік

Өсиет қалдырушы қайтыс болғаннан кейін, оның жасаған өсиетінің немесе өсиеттерінің жарамдылығын анықтау және орындаушыны тағайындау үшін, яғни заң талаптарына сәйкес келетінін растау мақсатында, өсиет бойынша құзыретті сотқа өсиетке қабылдау туралы өтініш беруге болады. Көп жағдайда, өсиетке қабылдау процесінде кем дегенде бір куәгер куәлік беруге немесе "куәгердің растауы" туралы мәлімдемеге қол қоюға шақырылады. Алайда, кейбір заң жүйелерінде "өздігінен расталған" өсиетке қатысты талаптар көзделген болуы мүмкін (бұл талаптар өсиет жасалған кезде орындалуы тиіс), онда куәгерлердің куәлігі өсиетке қабылдау кезінде қажет болмауы мүмкін. Көбінесе өсиетті өсиетке қабылдау үшін белгілі бір мерзім, әдетте 30 күн, қарастырылады. Кейбір заң жүйелерінде тек түпнұсқа өсиет қана қабылданады – ең дәл көшірмесінің өзі жеткіліксіз. Бірақ кейбір заң жүйелерінде түпнұсқасы жоғалған немесе жазатайым жойылған жағдайда, көшірмесі сотқа қанағаттандырарлық дәлелденсе, өсиеттің көшірмесі де қабылдануы мүмкін. Егер өсиет өсиетке қабылдау кезінде жарамсыз деп танылса, мұрагерлік мүлік заң бойынша белгіленген мұрагерлік тәртіппен, өсиет мүлде жасалмағандай етіп, бөлінеді.