Кіріспе

Ағылшын ортақ құқығындағы сенімгерлік нысаны

Ағылшын ортақ құқығындағы fee tail немесе entail, немесе шотланд құқығындағы tailzie – жылжымайтын мүлікті сату немесе мұраға беруді шектейтін, мүлікті иеленушіден сату, өсиет арқылы беру немесе басқа жолмен иеліктен шығаруға жол бермейтін және оның орнына, заң бойынша, келісім-шартта белгіленген мұрагерге автоматты түрде өтуін қамтамасыз ететін сенімгерлік нысаны. Fee tail және tailzie терминдері ортағасырлық латын тіліндегі feodum talliatum сөзінен шыққан, ол "қырқылған иелік" дегенді білдіреді. Fee tail келісімдері "толық иелік" келісімдерімен қарама-қарсы келеді, олардың иелері мүлікке толық құқықтарына ие және оны өз қалауынша қалдыруға немесе иеліктен шығаруға құқылы (бірақ бұл монархтың немесе билік етуші органның билігі бар басқарушы органның аллодиалдық құқығына бағынуы мүмкін). Теңдес құқықтық ұғымдар көптеген басқа еуропалық елдерде және әлемнің басқа жерлерінде болған немесе әлі де бар; Шотландия құқығында tailzie 1685 жылғы заңмен бекітілді және 1896 жылы оған қысқаша атау берілді. Көптеген ортақ құқық юрисдикциялары fee tail-ды жойды немесе оның қолданылуын қатты шектеді. Олар Англия мен Уэльсте шектеулі түрде сақталған, бірақ Шотландияда, Ирландияда және АҚШ-тың төрт штатынан басқа барлық штаттарында жойылды.

Мақсаты

Төлемнің құйрығы патриархқа өз қан тұқымын, отбасы атын, құрметін және қару-жарағын бірнеше күшті және бай еркек ұрпақтарында мәңгілікке сақтап қалуға мүмкіндік берді. Оның мүлкін бір мұрагердің қолында толық сақтап, идеалды жағдайда белгісіз және алдын ала орнатылған мұрагерлік тізбегі арқылы, оның байлығы, билігі және отбасының абыройы бірнеше еркек желілер арасында бөлініп кетпейтін еді. Мысалы, Наполеон Франциясында Наполеон кодексінің күшімен әр балаға мұраның тең үлесі берілгендіктен, бұрын ірі жер иесі болған отбасы бірнеше буын ішінде шағын иеленушілерге немесе шаруаларға дейін азайып кетуі мүмкін еді. Сондықтан, бұл нағыз корпорацияға ұқсас, ол заңды тұлға немесе қайтыс болмайтын, мәңгілікке өмір сүретін және байлықты шексіз сақтай алатын бірлік. Шындығында, бұл сенімгерлік нысаны болғандықтан, жеке сенімгерлер қайтыс болған жағдайда да, олардың орнына жаңалары тағайындалады және сенімгерлік өзі жалғаса береді, мүмкіндігінше мәңгілікке. Англияда патриархтан патриархқа мұрагерлік үздіксіз жалғасты, оның тегіс болуы көбінесе үлкен ұл мен мұрагерді бірнеше буын бойы әкесінің христиан есімімен шайқау арқылы күшейтілді, мысалы, Фитцварин отбасының барлығы Фулк деп аталды. Мұндай белгісіз және иеліктен шығарылмайтын жерлер тез арада жердің ең жоғары өнімділігіне кедеріл келтіретін нәрсе ретінде қарастырылды, олар көбінесе бай иеленушілердің елендер паркіне немесе демалыс орындарына айналдырылып, ұлттың бүкіл халқына зиян келтірді. Сондықтан, мәңгілікке қарсы заңдар қабылданды, ол мұрагерліктерді өмір бойына шектеді. Бұл сондай-ақ, заңсыз туған балалардың мұрагерлік құқығынан айырылуына да себеп болды. Бұл көптеген иеленуші отбасылар үшін, әсіресе 17-ғасырдың соңынан 19-ғасырдың басына дейін қиындықтар тудырды, көптеген адамдар жерге бай болғанымен, ауыр қарызға батты, көбінесе патриархтың жесірі мен кіші балаларына төленетін жылдық төлемдерге байланысты, онда патриарх барлық байлығын мұрагеріне толық шоғырландырмауға және басқа жақындарына мұқтаж жағдай тудыруға бейім болды. Көбінесе мұндай жағдайларда мүлікті берушінің жомарттығы мүлікті экономикалық емес кәсіпорын ретінде қалдырды, әсіресе мүліктің ауыспалы ауыл шаруашылығы табысы белгілі бір сомадағы жылдық төлемдерді қамтамасыз етуі керек болған кезде. Мұндай кедей иеленушілер өздерінің жерлерінің ешқандай бөлігін ақшаға сата алмады, тіпті оны жылдық төлемдерді төлеу үшін несиеге кепіл ретінде ұсына алмады, егер мұндай сатуға рұқсат беретін Парламенттің жеке заңымен санкцияланбаса, бұл қымбат және уақытты қажет ететін тетік жиі қолданылатын. Мүліктің нақты иесі (немесе иеленуші) оған өмір бойына иелік құқығына ие болған, бірақ ол өндірген табысқа толық құқық берген, ал заңды иелері мүліктің сенімгерлері болған, қалған бөлігі келесі мұрагерге немесе заңды мұрагерге беріліп отырды; иеленушінің мүлікті қалдыруға жасаған әрекеті күшін жойды.

Тарих

Төлемді құйрық феодалдық дәуірде жер иелерімен құрылды, отбасының жоғары әлеуметтік мәртебесін, бір патриархтың бейнесінде, мәңгі сақтауға тырысу үшін. Бұл процесті қолдау үшін отбасының байлығын бір өкілдің қолына шоғырландыру қажетті болды. Егер мұрагер атасының жеке және зиялық қабілеттерін мұра етпесе – көбінесе ұлы батыр болған, осы қасиеттері ғана оны қарапайымдықтан биікке көтерген болса – ол тез арада ұмытқа түсіп, әлеуметтік мәртебесін сақтау үшін байлыққа мұқтаж болар еді. Ағылшын дворяндары мен аристократиясының бұл ерекшелігі, революцияға дейінгі Франциядағы аристократиядан өзгеше болды, онда асылзаттың барлық ұлдары оның титулын мұраға алды және қоғамда жеке асыл топтың мүшелеріне айналды. Көпшілікке белгісіз, Франция сол кезде Еуропадағы ең төмен асыл отбасылар санына ие болды. Бірақ, қабылданған ереже көбінесе жазбаша немесе нотариалды куәландырылған өсиеттермен толықтырылды, олар әкелерге белгілі шектеулерде тұңғыш ұлға басымдық беруге мүмкіндік берді. Англияда, тұңғыштық бойынша, иелік иелерінің тұңғыш заңды ұлы оны толығымен мұраға алатын, ал келесі ұлдары қарапайым жұрттан саналар еді. Байлықсыз, осы кіші ұлдар тез арада беймәлім күйге түсіп, көбінесе солай болды. Отбасының құрметі осы үлкен ұлға шоғырландырылды, және оған ғана оның байлығы осы рөлін атқару үшін берілді, төлемді құйрық арқылы. Ағылшын тұңғыштығы мен оның салдары ағылшын әдебиетінің көптеген көрнекті туындыларында маңызды сюжеттік желі немесе тақырып болып табылады. (Төмендегі мысалдарды қараңыз.)

Вестминстердің 1285 жылғы статуты

1285 жылы қабылданған Вестминстер II статуты осы мүліктік құқық нысанын құрып, бекітті. Жаңа заң ресми түрде De Donis Conditionalibus (Шартты сыйлықтар туралы) статуты деп аталды.

Қарсыластар

Төлемақының құйрығы монархия, саудагерлер және өздерінің мүліктерін сату немесе бөлуді қалаған көптеген иелері арасында ешқашан танымал болған емес.

Жою

Англияда заңдық меншік түрі болған иемдік құйрығы 1925 жылғы Мүлік туралы заңмен жойылды.

Ұдайы пайдалану

Англия мен Уэльсте ақының құйрығы әлі де қатаң бекітілімнің артында әділетті мүдде ретінде сақталуы мүмкін; заңдық меншік қазіргі "өмір бойына иеленушіге" немесе табысқа тікелей құқығы бар басқа тұлғаға беріледі, бірақ туындаған кез келген капиталдық қаражат бекітілімнің сенімділеріне төленуі тиіс. Құйрықтағы иеленуші өз ақысын қарапайым бұзу актісі арқылы тоқтатуға болады, енді оны тіркеу міндетті емес. Болашақ иеленуге құқығы бар (яғни, мүлік алдымен өмір бойына иелену құқығына бағынған) құйрықтағы иеленуші, өзіне толыққанды меншік құқығын беру үшін өмір бойына иеленушінің және кез келген "арнайы қорғаушылардың" келісімін қажет етеді. Әйтпесе, ол тек базалық ақымды ғана құруға болады; базалық ақым иесіне тек оның жасаушысы оған құқылы болған кезде ғана меншік құқығын береді; егер жасаушысы оны алудан бұрын қайтыс болса, базалық ақымның иесі ештеңе алмайды. 1996 жылғы Жер қорлары және сенімділерді тағайындау туралы заңнан кейін жаңа "ақым құйрықтарын" құруға болмайды. АҚШ-та консервациялық жеңілдіктер әлі де қолданыстағы ақым түрі болып табылады.

Жасау

Дәстүр бойынша, төлемді құйрық мүлік актіде, көбінесе неке шартында немесе "А және оның дене мұрагерлеріне" деп көрсетілген өсиет арқылы құрылған сенім арқылы жасалды. Мүлікті беру туралы сөздер мен толық құқық мүлікті беру туралы сөздердің ("А және оның мұрагерлеріне") арасындағы маңызды айырмашылық – "құйрықтағы" мұрагерлердің жер иесінің балалары болуы керек. Сондай-ақ, "еркек төлемді құйрық" болған, мұрагерлікке тек ұлдардың ғана құқығы бар, "әйел төлемді құйрық" болған, мұрагерлікке тек қыздардың ғана құқығы бар; және "ерекше төлемді құйрық" болған, мұрагерлікке қосымша шарттар қойылған, әдетте мұрагерлікті белгілі бір "дене мұрагерлерімен" шектеу және басқаларын жою мүмкіндігі болды. Бұл шарттарға бағынған жерлер "тақтала" немесе "құйрықта ұсталады" деп айтылды, ал мұндай шектеулердің өзі "тақталғандық" деп аталады.

Төлемақының құйрығын бұзу

1833 жылғы Айыппұлдар және өндіріп алу туралы заң мүліктік құйрықты бұзуды жеңілдетіп, құйрықтағы мүлік иелеріне оны оның шарттарынан босататын кепілдеме жасауға мүмкіндік берді; мұндай құжатты тіркеу қажет болды. Бұл бұрынғы құйрықты бұзу әдісін, яғни, жалпы өндіріп алу жүйесін қамтамасыз еткен күрделі заңдық амалдарды жойды. 1926 жылы құйрықты бұзуға кепілдеме жасау талабы күштен шығарылды.

Жерді ипотекаға беру

Жерді ипотекаға беру қауіпті болды, себебі иеленуші қайтыс болғанда оның жеке мүлкіне мүлікке немесе одан түсетін кіріске ешқандай құқығы болмайтын. Мүліктен түсетін кіріске толық құқық заң бойынша несие берушіге ешқандай заңдық міндеттемесі жоқ адамдарға өтті, сондықтан олар жаңа иеленушілерден процент алуды талап ете алмайтын. Иеленуші басқа біреуге бере алатын ең үлкен мүлік – мүлікті берушінің өмір бойына иелену құқығы еді. Егер бәрі жоспарланғандай болса, патриархтардың ұрпақтары жерді жоғалтуы мүмкін емес еді, осы мақсатта осылай жасалған.

Берілмеген

Алайда, бәрі әрқашан жоспарланғандай болмайтын. Мүлікті пайдаланушылар кейде "ұрпақ үзілуіне" тап болатын, яғни олар қайтыс болғанда заңды балалары тірі қалмаған. Мұндай жағдайда, мүлік еркек туыстарына – бұрынғы пайдаланушылардың заңды еркек ұрпақтарына берілетін, ал егер соңғы иесі әлі тірі болса, оған қайта оралатын. Бұл жағдай күрделі сот дауларына әкеп соқты және жанұялық шежірелерді, сондай-ақ неке, туу, крещение сияқты құжаттарды егжей-тегжейлі және сенімді түрде сақтауға ынталандырды. Алғашқы келісімшарт немесе жарлық қалай жасалғандығына байланысты, қыздары болған жағдайда, бірақ ұлдары болмаса, барлық әпкелер бірлесіп мұрагерлікке ие болуы мүмкін, мүлік ең үлкен әпкеге өтуі мүмкін, олардың біреуі ұл туғанға дейін сенімділікпен сақталуы мүмкін, немесе ол келесі еркек туысына (мысалы, ағасы немесе тіпті алыс туысына) берілуі мүмкін. Бұл соңғы мүмкіндік, көбінесе "еркек мұрагерлерге мұрагерлік" деп аталады, Джейн Остіннің "Гордость и предубеждение" романында қолданылады; Лонгборн мүлкі биліктегі бес қыздың немесе олардың ұрпақтарының емес, алыс туысының еркек мұрагеріне беріледі.

Ортақ өндіріп алу

15 ғасырда заңгерлер "жалпы қалпына келтіру" деп аталатын күрделі заңдық процедураны жасады. Бұл процедура бірлескен сот талаптары мен заңдық шарттарды пайдаланып, мүліктің иелігін шектеуші "fee tail" құқығын жоюға, яғни жерге орнатылған шектеулерді алып тастап, оны толық иелікке беруге мүмкіндік берді. Бианкалананың "The Fee Tail and the Common Recovery in Medieval England: 1176–1502" (2001) кітабында осы процедура мен оның тарихы кеңінен талқыланады.

Қайта орналастыру

17-18 ғасырларда ұл 21 жасқа толғанда, ол және әкесі бірлесіп, бұрынғы мүліктік шектеуді жоюға және қайтадан жерді мүліктік шектеумен беруге құқылы болды – бұл жолы әкесіне өмір бойы, содан кейін ұлына өмір бойы және оның еркек ұрпақтарына тікелей мұрагерлікпен. Бірақ сонымен бірге, әкесінің жесіріне, қыздарына және кіші ұлдарына мүліктен төленетін жылдық төлемдер (аннуитеттер) қарастырылды. Ең маңыздысы, ұлдың мүлікті қайта бөлуге қатысуын ынталандыру үшін, әкесінің тірілігінде ұлына табыс қарастырылды. Бұл процеске арқасында мүліктік шектеуге қарсы заң бұзылды, себебі заң бойынша мүліктік шектеу жойылды, бірақ іс жүзінде ол сақталды. Осылайша, мүлік көптеген буын бойы бір отбасында қалуы мүмкін болды, бірақ қайта бөлінген кезде, оған жүктелетін ауыр аннуитеттердің салдарынан әлсіреп, немесе ауыл шаруашылығының нашарлауына бейім келуі мүмкін.

Формедон

Формедон (немесе форма төмен және т.б.) – бұл иеленушіге, жалға алушының мүлігіне қатысты, оның шарттарынан асып кеткен талаптарды көтеруге беретін құқық. 1539 жылғы Лисл хаттарынан алынған хат оның қолданылу жағдайларын сипаттайды: Мен сіздің ханымыңыздың хатын алдым, онда сіз мені леди Коффинмен Девон графтығындағы Шығыс Хаггинтон қаласындағы оның құқығы үшін сөйлесуге шақырды, оның денесінен туған ұрпақтарына және мұрагерлеріне бір мүлік болған еді; ал қазір ол денесінен ұрпақ қалдырмай қайтыс болды, сондықтан мүлік Джон Бассетке және оның мұрагерлеріне қайтарылуы керек, егер сэр Уильям Коффин өмірінде оған кедергі келтірмесе. Бірақ сэр Уильям Коффиннің жақын туысы Ричард Коффин, оның ағасынан оған және оның мұрагерлеріне берілген мүлік құқығы арқасында, осы мүлікті талап етуде, сондықтан заң Джон Бассеттің мүлікке ие болуына жол бермейді және оны «форма төмен» ісін бастауға мәжбүрлейді, бұл Бассеттің өзі білгендей, өте ұзаққа созылатын процесс.

Гертфорд маркизі

Ақы төлеудің ағылшын мысалы – бай өнер жинаушы Ричард Сеймур Конвейдің, 4-ші Гертфорд маркизінің (1870 жылы қайтыс болған) негізгі мүлігі болуы мүмкін. Оның жалғыз баласы – заңсыз туған ұлы, 1-ші барон сэр Ричард Уоллес болды, оған ол мүмкіндігі шегінде көп мүлкін қалдырды. Негізгі жерлер мен Рагли Холл 1794 жылы қайтыс болған 1-ші маркиздің кіші ұлынан тараған Гертфордтың 5-ші маркизі Фрэнсис Сеймурға мұра болып өтті. 4-ші маркиздің өнер жинағының көп бөлігі өзі немесе әкесі сатып алған, Уоллеске тиді және қазір Уоллес жинағы деп белгілі. Дегенмен, басқа туындылар ақы төлеу шартымен қамтылғандықтан, 5-ші маркизге берілді.

Пемброк графлығы

Тағы бір мысал – 1827 жылы қайтыс болған Джордж Герберт, Пемброк графының 11-ші графы. Ол аға ұлымен, кейіннен 12-ші графпен қарым-қатынасын үзген болатын және өзінің мұраға берілмеген мүлкін екінші некесінен туған ұлы Сидни Гербертке қалдырды.

Менмендік пен алалаушылық

"Гордость и предубеждение" мүлкіне қол сұғушылықтан туындайтын мәселелердің ерекше мысалын келтіреді. Басты кейіпкер Элизабет Беннеттің әкесі, Беннет мырзаның Лонгбурн иелігінде тек өмірлік құқығы болды, бұл отбасының үйі және негізгі табыс көзі еді. Ол қайтыс болғаннан кейін мүлік кімге өту керектігін шеше алмайтын, себебі ол міндетті түрде келесі еркек мұрагерге берілуі керек еді. Егер Беннет мырзаның ұлы болғанда, ол оған тиер еді, бірақ баласы болмағандықтан, ол бес қызының ешқайсысына да өтпейтін еді. Оның орнына, мүлікке ең жақын еркек мұрагер ие болар еді – Беннеттің туысы, Уильям Коллинз, жиырмадан ассан, әдепсіз мінезді дін қызметкері. Лонгбурн мүлігінің мұрагерлікке өтуі Беннеттің бес қызын толығымен мүліктен айырды, олар әкелерінің қайтысымен үйлерінен және табыстарынан қол үзіп қалар еді. Қыздарының болашақ қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тиімді неке жасауы романдағы көптеген эпизодтардың басты себебі болып табылады. Көптеген мұрагерлік ақылар неке шартынан емес, өсиеттерден туындады, олар әдетте қыздарға қамқорлық жасауды көздеді. Остин мұрагерлік заңымен жақсы таныс еді; оның ағасы, Эдвард, 1737 жылы қайтыс болған Элизабет Найттың өсиеті бойынша алыс туыстарынан Чаутон, Годмершем және Винчестердегі мүлікті мұраға алған. Заң профессоры Морин Б. Коллинз (2017) Остин мұрагерлікті бейнелеуінің дәлдігін талқылаған бірнеше авторларды атап көрсетеді, олардың ішінде Аппель (2013), Треитель (1984), Редмонд (1989) және Гровер (2014) бар. Феодалдық иелікті жою туралы заң (Шотландия) 2000 жылғы (50-бап) феодалдық иеліктің барлық түрлерін, соның ішінде мұрагерлікті жойды. Бүгінде заң бойынша мүліктің иесі балалары болғанда немесе күйреуі бар болғанда, оны отбасынан тысқарыға беруге шектеулер қойылады. Шотландиядағы мұрагерлікке мысал – Альфред Дуглас Гамильтон, 13-ші Гамильтон герцогы, ол 1895 жылы 12-ші герцогтан мұрагерлік алған, оның төртінші туысы, ол өз қызын мұрагерге үйлендіруге тырысқан.

Ирландия

Ирландия Республикасында 2009 жылғы Жер және мүлік құқығын реформалау туралы заңның 13-бабы мұрагерлік құқығын (fee tail) көбінесе жойып, қолданыстағы мұрагерлік құқықтарды толық мүлік құқығына (fee simple) ауыстырды. Конституциялық себептерге байланысты, осы бапта сақтау шарты қолданылады, ол мұрагерлік құқықты толық мүлік құқығына айналдыруға мүмкіндік бермейді, егер сенімді сақтаушы (protector of the settlement) әлі тірі болса. Сондықтан мемлекетте әлі де кейбір мұрагерлік құқықтар сақталып қалды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та төрт штатты қоспағанда, барлық штаттарда иелік құқығының шектеулі түрі (fee tail) жойылған: Массачусетс, Мэн, Делавэр және Род-Айленд. Алайда, алғашқы үш штаттың бірінде мүлікті кез келген басқа мүлік сияқты сатуға немесе өтеуге болады, ал иелік құқығының шектеулі түрі тек өсиеттамасыз қайтыс болған жағдайда ғана қолданылады. Род-Айленд штатында иелік құқығының шектеулі түрі өмірлік иелік ретінде қарастырылады, ал қалған құқық – өмірлік иелік иесінің балаларына тиесілі болады. Нью-Йорк 1782 жылы иелік құқығының шектеулі түрін жойды, ал АҚШ-тың көптеген басқа штаттары оны ешқашан мойындаған жоқ. АҚШ-тың көптеген штаттарында иелік құқығының шектеулі түрін құруға тырысылса, толық иелік құқығы (fee simple) туындайды; тіпті әлі де иелік құқығының шектеулі түрін рұқсат ететін төрт штаттың өзінде де, мүлік иесі өмір бойында иелік құқығының шектеулі түрін толық иелік құқығына өзгерте алады. Луизианада жерге қатысты ортақ құқықтың ұғымы ешқашан болған емес. Мәжбүрлі мұрагерлік және жұбайлық үлес тұжырымдары мұрагерлерді және күйеуін немесе әйелін қайтыс болған адамның мүлкі құнының толық жоғалуынан қорғайды, сондай-ақ олардың күтімін қамтамасыз ету міндеті бар. Иелік құқығының шектеулі түрі сияқты шектеулер шартық міндеттемелер арқылы да сақталады. Мысалы, мемлекеттік жерлердегі иеліктердің иелеріне жерлерін отбасы мүшелері емес адамдарға сатуға немесе беруге тыйым салынуы мүмкін. Бұл жағдайда шектеулер мемлекет пен жер иесі арасындағы келісімнен туындайды және ол мүлік құжатының немесе келісімнің бөлігі емес.

Басқа

Басқа еуропалық құқықтық жүйелерде, әсіресе Испания мен Пруссия сияқты Солтүстік Еуропа елдерінде, мүлікті сақтау үшін ұқсас механизмдер болды. Олар рим құқығындағы заңдық институт – fideicommissum-нан туындаған. Көптеген ағылшын аристократтарынан өзгеше, пруссиялық юнкерлер мүліктік құйрық жүйесін қолдады және жақындағы Конституцияда жойылғаннан кейін 1853 жылы оны қайта орнатуға қол жеткізді. Германия мен Австрияда Familienfideikommiss тек 1938 жылы жойылды, ал Скандинавияда олар одан да кейін сақталды – бүгінгі күнге дейін бірнеше ескі швед мүліктік құйрықтары күшінде, бірақ жаңаларын құруға рұқсат етілмейді. Неміс және австриялық fideicommiss заңдары үшін неміс құқық ғалымы Филипп Книпшильдт жазған 862 беттік нұсқаулық, «Tractatus de fideicommissis nobilium familiarum – von Stammgütern» стандартты анықтамалық еңбек болды. Алғаш рет 1654 жылы жарияланған, бұл заңдық пікірлердің толық жүйеленуі жиі қайта басылып, 19 ғасырдың соңына дейін кеңінен пайдаланылды.