Кіріспе
Мүліктік құқықтағы ұзақ мерзімді уақытша мүдделерді тыйым салатын құқықтық ереже – мәңгілікке қарсы ереже. Бұл ереже жалпы құқықта, адамдардың жеке меншіктің иелігін бақылау үшін заңды құралдарды (әдетте, келісімшарт немесе өсиет) пайдалануына тыйым салады, осылайша мүліктің иелігіне қатысты бақылауды, құжат жасалған кезде тірі болған адамдардың өмірінен әлдеқайда ұзақ сақтауға болмайды. Нақты айтқанда, ереже адамға болашақта пайда болатын мүдделерді (дәстүрлі түрде шартты қалдықтар мен орындаушылық мүдделер) құруға тыйым салады, егер мүдде пайда болған кезде, мүліктің иесі болған адамдардың өмірінен кейін 21 жылдан асса, мұндай мүдде жарамсыз болады. Бұл көбінесе «болудағы өмір плюс жиырма бір жыл» деп аталады. Негізінде, ереже адамның өлімінен кейін де мүлікке ие болу құқығына әсер ететін талаптар мен критерийлерді келісімшартқа немесе өсиетке енгізуіне кедергі келтіреді. Бұл ұғымды көбінесе «өлген адамның қолымен басқару» немесе «мёртмейн» деп атайды. Мәңгілікке қарсы ережелердің негізгі элементтері 17 ғасырда Англияда пайда болды және 19 ғасырда бірыңғай ережеге «жинақталды». Американдық заңгер Джон Чипман Грей 1886 жылы осы ереженің классикалық тұжырымын берді:
> Егер мүдде, егер пайда болса, мүліктің иесі болған кезде тірі болған адамдардың өмірінен кейін жиырма бір жылдан кешіктірмей пайда болуы керек болса, онда ол жарамсыз.
Автор: Джон Чипман Грей. Бұл іс 22-ші Арундл графы Генриге қатысты, ол өзінің мүлкінің бір бөлігін үлкен ұлына (ақыл-есі кем болғандықтан) және содан кейін екінші ұлына, ал қалған мүлкін екінші ұлына, содан кейін төртінші ұлына беруге тырысты. Мүліктік жоспарға кейбір шарттар орындалған жағдайда, мүліктің көптеген ұрпақтардан кейін ауысуына қатысты ережелер де кірді. Екінші ұлы Генрих ағасының мүлкін иемденгеннен кейін, қалған мүлкін кіші ұлы Чарльзге беруге ниет білдірмеді. Чарльз өзінің мүддесін қорғау үшін сотқа жүгінді, ал сот (нақтырақ айтқанда, Лордтар палатасы) мұндай ауыспалы шарт шексіздікке дейін сақталуы мүмкін емес деп шешті. Сотталушылар мүлікті сол кезде тірі адамдардың өмірінен тым ұзақ уақытқа байланыстыру дұрыс емес деп санайды, бірақ нақты мерзім 150 жылдан кейін Каделл Палмерге қарсы істе анықталды. Мәңгілікке қарсы ереже жалпы мүліктік құқықтағы тағы бір доктринамен, яғни мүлікті иеліктен шығаруға қатысты негізсіз шектеулерге қарсы ережемен тығыз байланысты. Екеуі де меншік құқықтарына шектеулерді мақұлдамайтын жалпы құқықтың негізгі қағидасынан туындайды. Алайда, мәңгілікке қарсы ереже бұзылса, ол иеліктен шығаруға қатысты негізсіз шектеулерге қарсы ереже бұзылғанын білдірмейді, керісінше де дұрыс емес. Бірде былай делінген: «Мәңгілікке қарсы ереже – бұл ежелгі, бірақ әлі де маңызды мүліктік құқық ережесі, ол мүліктік мүдделердің сатуға қойылуын шектеу арқылы олардың сатуға қойылуын арттыруға бағытталған». Осы себепті басқа сот ережедегі ережелер «қоғамдық мүддеге» негізделгенін және осылайша «өзгертуге болмайтын, заңмен белгіленген тыйымдарды» құрайтынын мәлімдеді.
The rule against perpetuities is a legal rule in common law that prevents people from using legal instruments (usually a deed or a will) to exert control over the ownership of private property for a time long beyond the lives of people living at the time the instrument was written. Specifically, the rule forbids a person from creating future interests (traditionally contingent remainders and executory interests) in property that would vest beyond 21 years after the lifetimes of those living at the time of creation of the interest, often expressed as a "life in being plus twenty one years". In essence, the rule prevents a person from putting qualifications and criteria in a deed or a will that would continue to affect the ownership of property long after he or she has died, a concept often referred to as control by the "dead hand" or "mortmain". The basic elements of the rule against perpetuities originated in England in the 17th century and were "crystallized" into a single rule in the 19th century. The rule's classic formulation was given in 1886 by the American legal scholar John Chipman Gray:
Blockquote
|text=No interest is good unless it must vest, if at all, not later than twenty one years after some life in being at the creation of the interest. |author=John Chipman Gray
|source=Rule Against Perpetuities § 201. That case concerned Henry, 22nd Earl of Arundel, who had tried to create a shifting executory limitation so that some of his property would pass to his eldest son (who was mentally deficient) and then to his second son, and other property would pass to his second son, but then to his fourth son. The estate plan also included provisions for shifting property many generations later if certain conditions should occur. When his second son, Henry, succeeded to his elder brother's property, he did not want to pass the other property to his younger brother, Charles. Charles sued to enforce his interest, and the court (in this instance, the House of Lords) held that such a shifting condition could not exist indefinitely. The judges believed that tying up property too long beyond the lives of people living at the time was wrong, although the exact period was not determined until another case, Cadell v. Palmer, 150 years later. The rule against perpetuities is closely related to another doctrine in the common law of property, the rule against unreasonable restraints on alienation. Both stem from an underlying principle or reference in the common law disapproving of restraints on property rights. However, while a violation of the rule against perpetuities is also a violation of the rule against unreasonable restraints on alienation, the reciprocal is not true. As one has stated, "The rule against perpetuities is an ancient, but still vital, rule of property law intended to enhance marketability of property interests by limiting remoteness of vesting." For this reason, another court has declared that the provisions of the rule are predicated upon "public policy" and thus "constitute non waivable, legal prohibitions."
Жалпы құқық
Блэк заң сөздігі мәңгілікке қарсы ережені "[мүлікті беруді шектеуші ортақ құқық ережесі] – егер мүдде пайда болса, ол мүдде пайда болған кезде тірі болған адамның өлімінен кейін 21 жылдан (кейбір жағдайларда, кейіннен туған балаларды қамту үшін жүктілік мерзімі қосылады) кешіктірілмеуі тиіс" деп анықтайды. Ортақ құқық бойынша, мерзім мүдде пайда болған кезде тірі болған анықталған адамның өлімінен кейін 21 жылға белгіленген. Бұл көбінесе "тірі адамдардың өмірі плюс жиырма бір жыл" деп айтылады. Ортақ құқық ережесіне сәйкес, мүдде тірі адамдардың өмірінен кейін 21 жылдан асса, оның іс жүзінде пайда болатынына қарамастан, қарастырылмайды. Егер мүдде мәңгілік мерзімнен тыс пайда болуының кез келген мүмкіндігі болса, қаншалықты ықпалсыз немесе алыс болса да, мүдде жарамсыз деп есептеледі және беруден алынып тасталады. Бұл ереже берушінің өзіне қатысты мүдделерге қолданылмайды. Мысалы, "А үшін, үй-жайда алкоголь сатылмағанша, содан кейін В-ға" деген беру В-ға қатысты ережені бұзар еді. В-ға жасалған беру алынып тасталады, нәтижесінде "А үшін, үй-жайда алкоголь сатылмағанша" деген жағдай қалады. Бұл А-да белгілі бір мүліктік құқық тудырады, ал берушіде (немесе оның мұрагерлерінде) қайтару мүмкіндігі болады. А, В және берушінің өлімінен кейін 21 жылдан кейін үй-жайда алкоголь сатылуы мүмкін болғандықтан, В-ға жасалған беру жарамсыз болып есептеледі. Алайда, ереже берушілерге қолданылмайтындықтан, берушіде (немесе оның мұрагерлерінде) қайтару мүмкіндігі жарамды болады.
АҚШ-тағы қолданылуы
Мәңгілікке тыйым салу ережесі – құқық факультеті студенттері үшін ең қиын тақырыптардың бірі. Оны дұрыс қолдану өте қиын: 1961 жылы Калифорния Жоғарғы соты адвокаттың жасаған өсиетінің ережеге сәйкес келмегендігіне байланысты заңгерлік қателік деп танымады. АҚШ-та Аляска, Айдахо, Нью-Джерси, Пенсильвания, Кентукки, Род-Айленд және Оңтүстік Дакота штаттарында бұл жалпы құқық ережесі заңмен жойылды. 1986 жылы АҚШ-та мәңгілікке қарсы жаңа бірыңғай заңдық ереже жарияланды, ол «күтіп-көру» тәсілін қабылдайды және «өмір бойында болу ережесі» мен 21 жылдың орнына 90 жылдық күту мерзімін белгілейді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, 31 юрисдикция жаңа ережені қабылдады: Алабама, Аляска, Аризона, Арканзас, Калифорния, Колорадо, Коннектикут, Флорида, Джорджия, Гавай, Индиана, Канзас, Массачусетс, Миннесота, Монтана, Небраска, Невада, Нью-Джерси, Нью-Мексико, Солтүстік Каролина, Солтүстік Дакота, Орегон, Оңтүстік Каролина, Оңтүстік Дакота, Теннесси, Юта, Вирджиния, Вашингтон және Батыс Вирджиния, Колумбия округі және АҚШ-тың Вирджин аралдары. 2015 жылы Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы жаңа ережені қабылдау мәселесін қарастырды. Басқа юрисдикциялар «ципрес» доктринасын қолданады, ол шартты мүліктік құқықтар мен орындаушылық мүдделерді жарамды деп мойындайды. Дәстүрлі ереже бойынша, белгілі бір жағдайларда бұл құқықтар жарамсыз деп есептелер еді. Жылжымайтын мүлік саласындағы кәсіпкер Генри Г. Фриман Генри Г. Фриман-кішінің «Pin Money» қорын құрды, ол АҚШ-тың бірінші ханымына жылына 12 000 доллар мөлшерінде жарнама төлеуге арналған еді. Фриман 1917 жылы қайтыс болды, бірақ президент әйелі ешқайсысы Фриманның сол кездегі ұрпақтарының қайтыс болуына дейін, яғни 1989 жылға дейін қордан ешқандай төлем алмады. Фриманның өсиетінде төлемдердің «осы даңқты үкімет бар болғанша жалғасуы» тиіс екені көрсетілгенімен, қордың қамқорлары 1989 жылдан кейін 21 жылдан астам уақыт бойы сенімгерлік сақталса, мәңгілікке қарсы ереже бұзылатынын шешті. 2010 жылы сол кездегі бірінші ханым Мишель Обамамен келісімге отырып, қорды қайырымдылыққа беру үшін сенімгерлік тоқтатылды. Осылайша, қордан барлығы төрт бірінші ханым ғана ақша алды. 2023 жылы «Уолт Дисней» компаниясы мен «Риди Крик» жақсарту ауданы Флоридадағы «Дисней» мүліктеріне қатысты округтің басқару билігін шектеу мақсатымен шектеу шарттарын енгізетін даму келісіміне қол қойды, бұл округ басқармасын мемлекеттік билікке беруге тікелей байланысты болды. Келісімде мәңгілік мерзім жарамсыз деп табылған жағдайда, келісім «Англия королі III Карлдың тірі ұрпақтарының соңғы өкілінің қайтысынан кейін жиырма бір (21) жылға дейін жалғасады» деп, мәңгілікке қарсы ережеге сілтеме жасалды.
Қайырымдылық ұйымнан қайырымдылық ұйымға ерекшелік
Бұл ереже қайырымдылық ұйымға берілген мүлікке қойылған шарттарға ешқашан қолданылмайды, егер шарт бұзылса, мүлік басқа қайырымдылық ұйымға беріледі. Мысалы, "Қызыл Крестке, олар мүлікте кеңсе ашқанша, әйтпесе Дүниежүзілік Жабайы Табиғат Қорына" деген беру ереже бойынша жарамды болады, себебі екі тарап та қайырымдылық ұйымдары. Тіпті қордың мүддесі жүздеген жылдар бойы белгілі болмаса да, бұл келісім жарамды деп есептеледі. Дегенмен, егер шарт бұзылған жағдайда мүлік бір қайырымдылық ұйымнан екінші қайырымдылық ұйымға берілмесе, бұл ерекшелік қолданылмайды. Осылайша, "Джон Смитқа, ол жерде ешкім спирттік ішімдік сата алмайынша, бірақ егер біреу сатса, онда Рим Католик Шіркеуіне" деген тапсырыс ережеге қайшы келеді. Бұл ерекшелік Джон Смиттен Рим Католик Шіркеуіне жасалған аударымға қатысты емес, өйткені Джон Смит қайырымдылық ұйым емес. Сондай-ақ, егер бастапқы тапсырыс "Джон Смит пен оның мұрагерлеріне, Джон Смит немесе оның мұрагерлері бұл үй-жайды спирттік ішімдік сату үшін пайдаланбағанша, бірақ пайдаланса, онда Қызыл Крестке" болса, бұл ережеге қайшы келеді, себебі Қызыл Крестке деген мүдде 21 жылдан астам уақыттан кейін ғана пайда болуы мүмкін, демек, олардың мүддесі жойылды. Осылайша Джонға шектеулі меншік құқығы және берушіге қайтару құқығы беріледі. Бұл ерекшеліктің танымал мысалы Гарвардтың Уайденер кітапханасына қатысты. Кітапхананың меценаты Элеанор Элкинс Уайденер ғимараттың фасадына "қосымшалар немесе өзгерістер" енгізуге тыйым салды. Егер университет фасадын өзгертетін болса, ғимарат Бостон қалалық кітапханасына өтеді. Гарвард пен Бостон қалалық кітапханасы екеуі де қайырымдылық ұйымдары болғандықтан, бұл шектеу мерзімсіз қолданылуы мүмкін. Керісінше, егер Бостонның Изабелла Стюарт Гарднер мұражайы өсиеттама авторының және негізін қалаушының өсиетімен белгіленген шарттарды бұзса, Гарвард пайда көреді. Оның өсиетінде егер мұражай маңызды өзгерістерге ұшыраса, егер ол орналастырған өнер туындылары мұражайдың басқа бөлігіне немесе қабырғалардан алынса, егер оның коллекциясындағы туындылардың кез келгені сатылса немесе басқаларға берілсе, бүкіл коллекция және мұражай ғимараты Гарвардтың меншігіне өтеді.
Сақтау шарты
Тұрақтылыққа қарсы ережені орындау үшін, адамдар тобы шектеулі және анықталатын болуы керек. Сондықтан, мүлікке қатысты құжатта "әлемдегі соңғы тірі адам өлгенше, соған 21 жыл қосылсын" деп айтуға болмайды. Дұрыс жазылмаған құқықтық құжаттардың салдарынан туындайтын мәселелерден қашу үшін, кейбір заң жүйелеріндегі мамандар жауапкершіліктен бас тартудың бір түрі ретінде "сақтау шартын" көбінесе қолданады. Бұл стандартты шарт "Кеннеди шарты" немесе "Рокфеллер шарты" деп аталады, себебі анықталатын "тірі ұрпақтар" Джозеф П. Кеннедидің (Джон Ф. Кеннедидің әкесі) немесе Джон Д. Рокфеллердің ұрпақтары ретінде көрсетіледі. Екеуі де көптеген ұрпақтары бар танымал отбасыларды білдіреді, сондықтан олар аталған, анықталатын тірі ұрпақтар үшін қолайлы. Бір кезде патшалық ұрпақтар шартын қолдану және мүлікке қатысты құжаттың мерзімін (мысалы) қазір тірі Виктория патшайымның соңғы ұрпағы қайтыс болғанға дейін, соған 21 жыл қосып белгілеу кең таралған еді.
Қатынасты ережелер
Заңнамалық органдар иемдену мерзімдерін шектеуге болады. Мысалы, егер компания шаңғы жолын салса және пайдалану құқығын (уфрукт) корпоративтік серіктестеріне сыйлық ретінде берсе, бұл құқық мәңгілік бола алмайды, бірақ белгілі бір мерзімнен кейін, мысалы 10 жылдан кейін тоқтатылуы тиіс. Мәңгілік уфруктқа тыйым салынған, ал "мәңгілік" ұзақ, бірақ шектеулі мерзімді білдіруі мүмкін, мысалы 99 жыл. Осы жағдайда уфрукт, мәңгілік сақталатын үлеспен салыстырғанда ерекшеленеді.
Суреттер
Жемісті сексен жастағы адам және туылмаған жесір – бұл жылжымайтын мүлік (және траст) заңынан туындаған екі заңдық құрал, олар мүлікке қатысты құқықтың жойылуына себеп болу үшін мәңгілікке қарсы қағиданы қолдануға немесе, көбінесе, осы қағиданың салдарынан туындайтын көңілді қозғайтын нәтижелерді көрсетуге пайдаланылады. Қағиданың өзі, ең қарапайым түрінде, егер мүдде пайда болған кезде тірі болған адамның өмірі аяқталғаннан кейін 21 жыл ішінде мүдде пайда болмауы немесе күшін жоюы мүмкін екені логикалық тұрғыдан дәлелденсе, болашақ мүлік құқығы жарамсыз болады.
Жемісті сексен жастағы әйел
Жемісті сексен жастағы адам – мәңгілікке қарсы қағиданы қолданғанда туындайтын шартты кейіпкер. Бұл қағида кез келген адамның, тіпті сексенге толған (яғни 80 мен 90 жас аралығындағы) адамның, жынысына немесе денсаулығына қарамастан, бала тууы мүмкін деп есептейді. Мысалы, «Блэкэкр» деп аталатын жерді «А-ға өмір бойына, содан кейін А-ның 25 жасқа толған алғашқы баласына» мұрагерлік етіп беруді қарастырайық. А өсиеттің заңды күшіне енген кезде 85 жастағы әйел. Мәңгілікке қарсы қағиданы қолдануда, шебер заңгер (және сот осы жалпы құқық ережесі бойынша қабылдауы тиіс) А 86 жасында бала тууы, содан кейін 87 жасында А-ның қалған балаларының қайтыс болуы, ал 88 жасында А-ның өзі қайтыс болуы мүмкін екенін дәлелдейді. Мүдделік құқық оның жаңа баласы 25 жасқа толғанға дейін жүзеге аспайды, ал бұл А мен оның басқа балаларының (бірге «өмірдегі адамдар» құрады, оларға қағида сілтеме жасайды) қайтыс болғаннан кейін 21 жылдан астам уақыт өткен соң ғана мүмкін болады. Сондықтан, мәңгілікке қарсы қағида «А-ның 25 жасқа толған алғашқы баласына» жасалған бүкіл сыйлықты жарамсыз деп жариялайды. А «Блэкэкрді» өмір бойына иеленеді, содан кейін мүлік бастапқыда А-ға кім мұрагерлік еткен болса, соның меншігіне қайтады. (Шындығында, ол сол адамның мұрагерлігіне өтеді, өйткені өсиет олардың қайтыс болғаннан кейін ғана заңды күшіне енді.) Асырап алуға заңмен белгіленген ең жоғары жас шегінің жоқтығы рас, және асырап алынған балалар көбінесе туған балалармен теңестіріледі, сондықтан жаңа туған баланы асырап алған 86 жастағы әйел заңды жағынан 86 жастағы бала туған әйелмен бірдей жағдайда болады. Жемісті сексен жастағы адам туралы заңдық ойдан шығарылған жағдай, жынысына, жасына немесе физикалық жағдайына қарамастан, тірі адамның әрқашан бала тууы мүмкін екенін болжайды, осылайша мүдделік құқық мүліктің берілген күніндегі барлық «өмірдегі адамдар» қайтыс болғаннан кейін 21 жыл өткен соң жүзеге асуына мүмкіндік береді. Сексен жасқа жуық адамдардың үйленген жағдайлары белгілі. Кейбір жерлерде бұл болжам заңмен белгіленген нақты жас шегімен шектеледі. Сонымен қатар, көптеген сот юрисдикциялары «жемiстi сексен жастағылар» сияқты ескі жалпы құқықтық ойдан шығарылғандарды жойды. Бұған байланысты заңдық ойдан шығарылған, тірі адамның туған сәттен бастап жемісті деп есептелетін, «ерте жастағы бала» деп аталады.
Тумаған жесір
Тумаған жесір әйел мәселесі – мүлікке иелік ету мерзімін шектеудің дәстүрлі ережелерінің күлкілі салдарының жиі келтірілетін мысалы. Тумаған жесір ережесі белгісіз жесір әйелді мерзімді анықтаушы тұлға ретінде қарастыруға тыйым салады. Мысалы, егер мүлік берушінің өсиеті «ұлымның өміріне дейін, содан кейін оның әйеліне (немесе жесіріне) өміріне дейін, содан кейін оның өліміне дейін тірі қалған балаларына» деп көрсетілсе, мүлік берушінің ұлы қарт және бұрыннан үйленген болса да, балаларының шартты мүліктік құқығы (жесір әйелдің өліміне дейін «тірі» болуларына байланысты) жарамсыз болып танылады. Мүлік берушінің ұлының жасы қанша болса да, ол қазіргі әйелімен ажырасып немесе қайтыс болып, содан кейін одан бұрын туылмаған басқа әйелге үйленуі мүмкін; осылайша, одан кейін өмір сүрген жесір мүлік беру кезінде сөзсіз тірі болмайды.
Басқа мысалдар
Басқа гипотетикалық маңызды мүмкіндіктер, олар дерлік ешқашан іс жүзінде орын алмайды, бірақ заңгерлер немесе соттар мәңгілікке қарсы ереже бойынша аударымдарды жарамсыз деп тану үшін пайдаланған, мысалы: ұқыпсыз атқарушы (құжат иесінің қайтысынан кейін көп жылдар бойы өсиетті күшіне енгізбеу жағдайы), сиқырлы құм карьері (құм карьері құмнан таусылғаннан кейін жасалатын аударым жүздеген жылдар бойы күшін алмай қалуы мүмкін), бітпейтін соғыс (соғыс аяқталғанда жасалатын аударым ешқашан орындалмауы мүмкін) және осыған ұқсас басқа жағдайлар.
Сын-пікір және әзіл
Осы гипотетикалық сценарийлер, өте қиын оқиғаға негізделген ақылға қонымды сыйлықтың қалай күштен шығатынын көрсеткендіктен, заң ғалымдары арасында көп сын тудырды, соның салдарынан көптеген юрисдикцияларда мәңгілікке қарсы ереже заңмен жойылды. АҚШ-тың көптеген штаттары соттардың бірнеше жыл бойы, кейде 360 жылға дейін "күтіп көруін" талап ететін заңдар қабылдады, бұл өсиет авторымен бір уақытта тіршілік еткен кез келген адамның өмірінде сот процесінің басталу мүмкіндігін жоққа шығарады. Кейбір юрисдикциялар осы ереженің нақты проблемаларын жеңілдету үшін заңдық болжамдар құру арқылы оның кемшіліктерін азайтуға тырысты. Мұндай заңдар бойынша, мысалы, әйелдің белгілі бір жасқа (әдетте 55 жасқа) жеткеннен кейін бала туу қабілеті жоқ деп есептеледі, ал адамның әйеліне немесе күйеуіне сыйлық берілген кезде, сол уақытта оның жұбайы кім болса, соған берілгені деп қарастырылады. Бұл ережелер де көптен бері заң әзілшілерінің қызығушылығын тудырып келеді.
Мәдени сілтемелер
Мәңгілікке қарсы ереже 1981 жылғы "Дене қызуы" фильмінің маңызды сюжеттік торабы болып табылады. Сондай-ақ, ол 2011 жылғы "The Descendants" фильміндегі қосымша сюжет желісі ретінде де пайда болды.