Кіріспе
Жеке тұлғаның қайтыс болуына байланысты мүліктің берілуі – адам өлгеннен кейін мүлік, құқықтар, міндеттемелер, атақтар, қарыздар, жеңілдіктер және басқа да игіліктерді алу практикасы. Мұрагерлік туралы ережелер әр қоғамда әртүрлі болып келеді және уақыт өте өзгеріп отырады. Жеке мүлікті және/немесе қарызды нотариус куәландырған өсиет арқылы немесе заңмен белгіленген басқа тәсілдермен мұрагер қалдыруға болады.
passing on of property or other rights or obligations after a person's death
Inheritance is the practice of receiving private property, titles, debts, entitlements, privileges, rights, and obligations upon the death of an individual. The rules of inheritance differ among societies and have changed over time. Officially bequeathing private property and/or debts can be performed by a testator via will, as attested by a notary or by other lawful means.
Терминология
Заң бойынша "мұрагер" – қайтыс болған адамның мүлкінен үлес алуға құқығы бар адам, қайтыс болған адамның азаматтығы бойынша немесе қайтыс болған, мүлігі болған жердегі мұрагерлік ережелеріне сәйкес. Мұрагерлік, қайтыс болған адамның өсиеті арқылы немесе егер өсиет болмаса, мұрагерлік заң бойынша жүзеге асырылады. Дегенмен, өсиет жасалған кездегі заңнамаға сәйкес болуы керек, әйтпесе жарамсыз деп танылады (мысалы, кейбір мемлекеттерде қолмен жазылған өсиеттер жарамсыз деп есептеледі немесе белгілі бір жағдайларда ғана мойындалады) және мұрагерлік заң қолданылады. Бұрынғы өсиетте мұрагер болған немесе мұрагер болуға тиіс адамның мұрагерліктен шығарылуы "мұрадан айыру" деп аталады. Адам мұрагер бола алмайды, себебі мұрагерлік құқы бар адамдар кімдер екені тек содан кейін анықталады. Биліктегі ақсүйек немесе патшалық үйдің мұрагері болуы күтілетін мүшелері, егер бірінші кезекте болса және басқа талаппен мұрагерліктен шеттетілмесе, "мүмкін мұрагер" деп аталады, әйтпесе – "болжамды мұрагер". Барлық мұрагерлерден бірі бас тартқан кезде, ортақ мұрагерлік пайда болады, ол "копарценя" деп аталады. Қазіргі заманғы заңда мұрагерлік және мұрагер терминдері тек қайтыс болған адамның мүлігін мұрагерлік заң бойынша алумен байланысты. Өсиет бойынша мүлік алғандар жалпы түрде "пайда алушылар" деп аталады, ал жылжымайтын мүлік үшін – "мүлікті берушілер", жеке мүлік үшін (ақшадан басқа) – "сыйлық берушілер", ал ақша үшін – "легаттар". Кейбір заңнамаларда адамды мұрадан айыруға болмайды (мысалы, АҚШ-тың Луизиана штаты, мұрадан айыруға тек нақты жағдайларда ғана рұқсат береді), мұрагерлік заң бойынша мұрагер болуға тиіс адам өсиет бойынша толығымен мұрадан айырылуы мүмкін (мысалы, комедиялық актер Джерри Льюис өсиеті; ол өсиетінде бірінші әйелінен туған алты баласын және олардың ұрпақтарын мұрадан айырып, барлық мүлкін екінші әйеліне қалдырды).
Тарих
Толыққанды антропологиялық және әлеуметтанулық зерттеулер жүргізілді, онда тек ер балалар ғана мұрагер бола алатын рулық мұрагерлік салты қарастырылған. Кейбір мәдениеттер аналық желі бойынша мұрагерлік жүйені қолданады, онда мүлік тек әйелдер арқылы беріледі, көбінесе қайтыс болғанның қарындасының ұлдарына; бірақ кейбір қоғамдарда анасынан қыздарына да берілуі мүмкін. Ал кейбір ежелгі қоғамдар мен көптеген қазіргі мемлекеттер тең мұрагерлік жүйесін қолданады, онда жынысқа және/немесе туған ретіне қарай кемсітушілік болмайды.
Яһуди заңдары
Мұралық - ата-тегілік мұра. Әке – яғни, жердің иесі – тек қана еркек балаларына мұра қалдырады, сондықтан Уәде етілген жер яһуди әкесінен ұлдарына беріледі. Мұса заңы бойынша, тұңғыш ұлға басқа ұлдарға қарағанда екі есе көп мұра алуға құқық берілген (Заңды қайталау 21:15-17 (HE)). Егер тірі ұлдар болмаса және бұрынғы ұлдардың ұрпақтары болмаса, мұра қыздарға өтеді. Санақ кітабының 27-тарауында Зелофехадтың бес қызы Мұсаға келіп, ағалары болмағандықтан, әкесінің мұрасын беруді сұрайды. Мұрагерлік реті мынадай: алдымен ұлдар мұра алады, егер ұлдары болмаса – қыздары, балалары болмаса – бауырлары, және т.б. Кейін, Санақ кітабының 36-тарауында, Манаса тайпасының басшыларының бір бөлігі Мұсаға келіп, егер қыз мұрагер болып, содан кейін әкесінің тайпасынан емес адамға үйленсе, оның жері туған тайпасының мұрасынан күйеуінің тайпасына өтетінін көрсетеді. Сондықтан қосымша ереже енгізілді: егер қыз мұрагерлік жерді мұраға алса, ол әкесінің тайпасынан біреуге үйленуі керек. (Зелофехадтың қыздары әкелерінің бауырларының ұлдарына үйленді. Бұл олардың таңдауы болмағанын көрсететін ештеңе жоқ.) Яһуди мұрагерлік заңдары Талмудта, Мишне Торада және Саадия бен Йосефтің еңбектерінде, сондай-ақ басқа да көздерде талқыланады. Бұл көздердің бәрінде тұңғыш ұлдың әкесінің мүлкінен екі есе үлес алуға құқығы бар екені айтылады. Мысалы, егер әке бес ұл қалдырса, тұңғышына мұраның үштен бір бөлігі, ал қалған төртеуіне әрқайсысына алтыдан бір бөлігі тиеді. Егер ол тоғыз ұл қалдырса, тұңғышына бестен бір бөлігі, ал қалған сегізіне әрқайсысына оннан бір бөлігі тиеді. Егер ең үлкен тірі ұл тұңғыш ұл болмаса, ол екі есе үлес алуға құқылы емес. Александриялық Филон мен Иосиф Флавий де яһуди мұрагерлік заңдары туралы пікір білдіріп, оларды сол замандағы басқа заң кодекстерінен жоғары бағалаған. Олар да тұңғыш ұлдың әкесінің мүлкінен екі есе үлес алуы керек екеніне келіскен.
Христиандық заңдар
Алғашында христиан дінінің яһуди дінінен ерекшеленетін мұралық дәстүрлері болған жоқ. 306 жылы император Константин билікке келгеннен кейін, христиандар яһуди дінінен алшақтады және сонымен бірге зайырлы институттардың заңдары мен тәжірибелеріне әсер ете бастады. Бұл мұрагерлікке де қатысты. Римдіктердің асырап алу тәжірибесі нақты нысанаға алынды, себебі ол бірінші туған баланың құқығын қорғайтын яһуди-христиандық доктринасымен қайшы келеді деп есептелді. Стефани Куонцтың "Неке, тарих" (Пингвин, 2006) еңбегінде көрсетілгендей, мұрагерлік ғана емес, сонымен қатар неке, бала асырап алу, заңдылық, туыстық және мұрагерлік сияқты құқықтар мен тәжірибелердің толық жиынтығы Батыс Еуропада грек-римдік үлгіден яһуди-христиандық үлгіге өзгерді, бұл Киелі кітап пен дәстүрлі яһуди-христиандық принциптерге негізделген. Бұл трансформация орта ғасырларда толыққанды аяқталды, бірақ ағылшын тілді елдерде протестантизмнің ықпалымен қосымша дамулар болды. Еуропа дінсізденгенімен және христиан діні екінші планға түскенімен де, христиандық әлемнің құқықтық негізі сақталды. Тек қазіргі заманғы құқықта ғана маңызды өзгерістер орын алды.
Ислам заңдары
Құран мұрагерлік мәселелеріне қатысты бірқатар құқықтар мен шектеулерді енгізді, соның ішінде сол кезде Арабия түбегінде болған исламға дейінгі қоғамдармен салыстырғанда әйелдер мен отбасылық өмірге қатысты жалпы жақсартулар жасады. Сонымен қатар, Құран исламға дейінгі дәуірде мұрагерлікке құқығы жоқ қосымша мұрагерлерді таныстырды, олардың ішінде тоғыз туыс аталды, олардың алтауы әйел, ал үшеуі ер адам. Дегенмен, әйелдердің мұрагерлік құқығы еркектерге қарағанда төмен болды, себебі исламда әйелдің күнкөрісін қамтамасыз ету жауапкершілігі әрқашан біреуде болады. Мысалы, Құранның 4:11 аятында ұлдың мұрасы қыздың мұрасынан екі есе көп болуы көрсетілген. Құран мұрагерлік заңдарын бекітуге күш салды, осылайша толыққанды құқықтық жүйе құрылды. Бұл исламға дейінгі қоғамдармен қарама-қайшы болды, онда мұрагерлік ережелері айтарлықтай өзгеше болған. Алайда, мұсылман заңгерлері осы ақпаратты бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, хадис пен қияс сияқты заңгерлік ойлау әдістерін қолдана отырып, мұрагерлік заңдарын одан әрі кеңейтті. Бүгінде мұрагерлік шариғат заңдарының негізгі бөлігі саналады және мұсылмандар үшін міндетті түрде қолданылуға тиіс, бірақ мұсылман болса да, көптеген халықтарда мұрагерлікке қатысты өзгеше дәстүрлер бар.
Теңсіздік
Мұрагерлік байлықты бөлу әр түрлі мәдениеттер мен құқықтық дәстүрлер арасында кеңінен өзгеріп келді. Азаматтық құқық қолданылатын елдерде, мысалы, балалардың ата-аналарынан белгілі бір пропорцияда байлық мұраға алу құқығы заңмен бекітілген, тіпті бұл принцип Хаммураби кодексінде (шамамен б.з.б. 1750 ж.) де кездеседі. АҚШ-тың Луизиана штатында, Наполеон кодексіне негізделген жалғыз құқықтық жүйеге ие штат, бұл жүйе "міндетті мұрагерлік" деп аталады, ол ересек балаларды мұрадан айыруға тыйым салады, егер ата-анасы мұны дәлелдей алатын бірнеше шектеулі себептер болмаса. Басқа құқықтық дәстүрлер, әсіресе жалпы құқық қолданылатын елдерде, мұраны қалауынша бөлуге немесе кез келген себеппен балаларды мұрадан айыруға рұқсат береді. Мұрагерлік теңсіздік жағдайында көпшілікке аз сома берілсе, азыншылыққа үлкен сома бұйырады. Мұра сомасы көбінесе ұлға бастапқыда берілген бизнестің құнынан әлдеқайда төмен болады, әсіресе ұл өркендеген көп миллиондық бизнесті басқарса, ал қызына берілген мұраның қалдығы бизнестің құнынан кем болады. Бұл көбінесе ескі мәдениеттерде байқалады, бірақ бүгінгі күнге дейін көптеген отбасыларда сақталып қалған. Міндетті мұрагерлікті жою туралы аргументтер мүлік құқығын және капиталды мемлекеттік тәркілеу мен қайта бөлуден жеке үлестірудің тиімділігін қамтиды, бірақ бұл кейбір адамдардың тең емес мұрагерлік мәселесі деп сипаттайтын мәселені шешпейді. Мұрагерлік теңсіздігі тұрғысынан кейбір экономистер мен әлеуметтанушылар табыстың немесе байлықтың ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне назар аударады, бұл адамның әлеуметтік мобильдігіне (немесе оның болмауына) және қоғамдағы әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етеді. Елдер байлықты беруді реттейтін саяси құрылым мен саясат бойынша өзгешеліктерді көрсетеді. 1985 жылы Марк Занди жинаған АҚШ федералдық үкіметінің статистикасына сәйкес, АҚШ-тағы орташа мұра 39 000 долларға тең болды. Келесі жылдары жылдық мұраның жалпы сомасы екі еседен асып, 200 миллиард долларға жетті. 2050 жылға қарай ұрпақтан-ұрпаққа 25 триллион долларлық мұра беріледі деп күтілуде. Кейбір зерттеушілер бұл өсімді "бейби-бумерлер" ұрпағымен байланыстырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, "бейби-бумерлер" – екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дүниеге келген балалардың ең көп саны. Осы себепті Томас Шапиро бұл ұрпақтың "тарихтағы ең үлкен байлық мұрасынан пайда көруде" екенін айтады. Мұрагерлік байлық американдықтардың байып кетуіне "алдын ала үлкен артықшылық" болған болуы мүмкін екенін түсіндіруге көмектеседі. 2012 жылдың қыркүйегінде Саясатты зерттеу институтының мәліметі бойынша, Forbes журналының бай 400 американдығының "60 пайызынан астамы" "көптеген артықшылықтармен өскен", және көбінесе (бірақ әрқашан емес) айтарлықтай мұрагерлік алған. Басқа зерттеулер көрсеткендей, көптеген мұралар, үлкен не кішкентай, тез ысырапқа салынды. Сондай-ақ, талдау көрсеткендей, жоғары байлыққа ие отбасылардың үштен екісі екі ұрпақ ішінде байлығын жоғалтады, ал бай ата-аналардың 80% -ы "келесі ұрпақ мұрагерлікпен айналысу үшін қаржылық жағынан жеткілікті жауапты емес деп санайды".
Әлеуметтік қабаттану
Мұрагерлік әлеуметтік қабаттануға маңызды әсер етеді деп саналады. Мұрагерлік – отбасылық, экономикалық және құқықтық институттардың ажырамас бөлігі, сондай-ақ таптық жіктелудің негізгі механизмі. Ол қоғамдық деңгейде байлықтың таралуына да әсер етеді. Осы мәселені зерттеген ғалымдардың пікірінше, мұрагерліктің қабаттану нәтижелеріне тигізетін жалпы жиынтық әсері үш түрлі болады. Мұрагерліктің бірінші түрі – мәдени капиталдың мұрагерлігі (яғни, тілдік ерекшеліктер, жоғары мәртебелі әлеуметтік байланыстар және эстетикалық талғамдар). Мұрагерліктің екінші түрі – тірі кезінде жасалатын мүлік берулер (inter vivos) арқылы отбасылық араласу, әсіресе өмірдегі шешуші кезеңдерде. Мысалдарға баланың өміріндегі маңызды оқиғалар, мысалы, жоғары оқуға түсу, үйлену, жұмысқа орналасу және үй сатып алу жатады. Теңсіздіктің тұрақтылығының бастауы материалдық (адамның иеленген жеке мүлігі) және мәдени – әлеуметтік класс пен экономикалық жағдайға сәйкес әлеуметтендіруге бағытталған бала тәрбиесінің әртүрлі тәсілдеріне байланысты. Мұрагерлікпен келген байлықты иеленушілердің бала тәрбиесі әлеуметтік иерархияның төменгі сатысындағылардың есебінен кейбір топтарға артықшылық беруге бағытталуы мүмкін.
Мұрагерлік теңсіздіктің әлеуметтік және экономикалық әсерлері
Сонымен қатар, экономикалық жағдайы мен мұраның ұрпақтан-ұрпаққа берілу деңгейі адамның қоғамдағы өмірлік мүмкіндіктерін анықтайды делінеді. Көптеген адамдар әлеуметтік тегі мен білім деңгейінің өмірдегі мүмкіндіктермен байланысты екенін айтса да, білім экономикалық мобильділіктің ең маңызды көрсеткіші бола алмайды. Шындығында, жақсы жағдайдағы ата-аналардың балалары әдетте жақсы білім алады және материалдық, мәдени және генетикалық мұраның артықшылықтарын пайдаланады. Сол сияқты, білім деңгейі көбінесе ұрпақтан-ұрпаққа жалғасады, ал мұрасы мол отбасылар жоғары деңгейдегі адам капиталын жинап, оны ұрпақтарына жеткізе алады. Адам капиталы мен мұраның жетіспеуі тұрғын үй нарығындағы және жоғары білім берудегі теңсіздікті күшейте түседі. Зерттеулер мұраның тұрғын үй байлығының қалыптасуында маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мұра алған адамдар, мұраның көлеміне қарамастан, мұра алмағандарға қарағанда үй иесі болуға бейім. Көбінесе нәсілдік немесе діни азшылықтар мен әлеуметтік жағдайы нашар адамдар мұра мен байлықтан аз үлес алады. Осының салдарынан, аралас нәсілділер мұрагерлік артықшылықтарынан шеттетілуі мүмкін және үйді жалға алуға немесе кедей аудандарда тұруға, сондай-ақ Америкадағы ақ нәсілділерге қарағанда төмен білім алуға бейім. Көп байлыққа және мұраға ие адамдар көбінесе өз байлықтарын сақтау және мұраның ұрпақтан-ұрпаққа үздіксіз берілуін қамтамасыз ету үшін өз әлеуметтік тобынан адамдармен үйленеді, осылайша артықшылықтар циклын жалғастырады. Табыс пен байлықтағы ең жоғары теңсіздікке ие елдерде әдетте қылмыстар мен аурулардың (семіздік, қант диабеті және гипертония сияқты) көрсеткіші жоғары болады, бұл жоғары өлім-жітімге әкеледі. New York Times газетінде жарияланған мақалада АҚШ әлемдегі ең бай ел екені айтылады, бірақ "өмір сүру ұзақтығы бойынша Иордания мен Босниядан кейін 29-шы орында" және "салыстырылатын ЕЭДБ елдері арасында өлім-жітім көрсеткіші бойынша екінші орында" тұр. Бұл елдегі мұрагерлік теңсіздігінің айқын айырмашылығына байланысты деп есептеледі, бірақ денсаулық сақтаудың қолжетімділігі сияқты басқа да факторлар да бар екені анық. Мұрагерлікке негізделген әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктер отбасы, білім, дін сияқты ірі әлеуметтік институттар арқылы сақталғанда, осы әртүрлі өмірлік мүмкіндіктер әр ұрпаққа беріледі делінеді. Нәтижесінде, бұл теңсіздік жалпы әлеуметтік құрылымның бір бөлігіне айналады деп саналады.
Династиялық байлық
Династиялық байлық – еңбек етпеген ұрпақтарға беріліп келе жатқан ақшалай мұра. Династиялық байлық плутократия терминімен байланысты. Француз экономисі Томас Пикеттидің "Екі жүз бірінші ғасырдағы капитал" атты бестселлер кітабы және осы тақырыпта жазылған көптеген еңбектерде династиялық байлықтың өркендеуі мен ықпалы туралы кеңінен айтылған. Билл Гейтс "Неге теңсіздік маңызды" деген мақаласында осы терминді қолданады.
Советтердің мұрагерлікке қарсы әрекеті
Коммунизм Марксистік еңбек құны теориясына негізделгендіктен, адамның өмірі бойы еңбегінің нәтижесі арқылы табылған кез келген ақша, ешқандай басқаларды қанау есебінен емес, толық ақталады. Осы себепті, Ресей революциясынан кейін құрылған алғашқы коммунистік үкімет мұрагерлік құқығын, кейбір ерекшеліктермен бірге жоюға бекінді.
Салық салу
Көптеген штаттарда мұраға алу салығы немесе мүлік салығы болады, оған сәйкес кез келген мұраның немесе мүліктің бір бөлігі мемлекеттік кіріс ретінде қарастырылады.