Марксизмде еңбек қабілетінің мәні

Кіріспе

Марксизмдегі жұмыс істеу қабілеті

Еңбек күші (Arbeitskraft;) – жұмыс істеу қабілеті, Карл Маркс капиталистік саяси экономиканы сынағанда қолданған маңызды түсінік. Маркс жұмыс істеу қабілетін, яғни еңбек күшін, және жұмыс істеудің өзіндік физикалық процесін, яғни еңбекті ажыратты. Еңбек күші кез келген қоғамда болады, бірақ оның қандай шарттарда саудаланып, немесе тауарлар мен қызметтерді өндіру үшін өндіріс құралдарымен біріктірілетіні тарихи түрде үлкен өзгерістерге ұшырады. Маркс бойынша, капитализмде еңбектің өнімді күштері капиталдың шығармашылық күші ретінде көрінеді. Шындығында, "жұмыс істеп жатқан еңбек күші" капиталдың бір бөлігіне айналады, ол жұмыс капиталы ретінде жұмыс істейді. Жұмыс қарапайым жұмысқа айналады, жұмысшылар абстрактілі еңбек күшіне айналады, ал жұмысты бақылау басқарудың құқығы болып табылады.

Еңбекпен салыстырғанда

Маркс Гегельдің «Құқық философиясының элементтері» еңбегінде еңбек күші (Arbeitskraft) мен еңбек (Arbeit) арасындағы айырмашылықты қабылдап, осы айырмашылыққа жаңа мағына берді. Маркс үшін Arbeitskraft, ол кейде Arbeitsvermögen («еңбек қабілеті» немесе «еңбек сыйымдылығы») деп аталады, – бұл «табиғат күші»: адамдар мен басқа тірі жандардың жұмыс істеуге физикалық қабілеті, соның ішінде зиялы еңбек және қолмен орындалатын жұмыс сияқты дағдылар, сондай-ақ таза физикалық күш-жігер. Еңбек күші осы мағынада капиталистік қоғамда тауарға айналатын және капиталистерге сатылғанда еңбекшілерден бөлінетін еңбектің бір бөлігі болып табылады. Керісінше, «еңбек» – адамдардың (және басқа тірі жаратылыстардың) тауарлар мен қызметтерді (немесе Маркс атаған пайдалы құндылықтарды) өндіруге байланысты кез келген қызметін білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, марксистік экономикадағы еңбектің (өздігінен) қолданылуы неоклассикалық экономикадағы «еңбек қызметтері» ұғымына шамалы ұқсас. Маркс бойынша еңбек пен еңбек күшін ажырату Дэвид Рикардо шеше алмаған мәселені шешуге көмектесті, яғни пайдадан туындаған артық құнның әдетте капиталды (мысалы, жалақы түріндегі ақша капиталын) еңбек күшіне (еңбекшілерден алынған) инвестициялаудан емес, өндірістің өзінен пайда болатынын түсіндіруге мүмкіндік берді. Маркс еңбек күші туралы ұғымын адам капиталымен салыстырғанмен, Маркс өзі «адам капиталы» сияқты ұғымды формализация деп қарастырған болуы мүмкін, оның мақсаты жұмысшылар капиталистердің бір түрі екенін көрсету болды. Мысалы, «Капитал» 2-томда Маркс былай дейді: Апологетикалық экономистер былай айтады: [жұмысшының] еңбек күші оның тауар түріндегі капиталын білдіреді, ол оған үнемі кіріс әкеледі. Еңбек күші оның капиталы емес, оның меншігі (өзін-өзі жаңартатын, көбейтілетін). Бұл оның өмір сүру үшін үнемі сата алатын және сатуға міндетті жалғыз тауар, ол сатып алушы, капиталист қолында ғана капитал (өзгермелі) ретінде әрекет етеді. Адамның өз еңбек күшін, яғни өзін басқа адамға үнемі сатуға мәжбүр болуы, осы экономистердің пікірінше, оның капиталист екенін дәлелдейді, өйткені оның үнемі сатуға «тауарлары» (өзі) бар. Осы мағынада құл да капиталист, бірақ оны басқа біреу тауар ретінде біржола сатады; себебі бұл тауардың, еңбекші құлдың, табиғатында оның сатып алушысы оны күнделікті қайтадан жұмыс істетуге мәжбүрлеу ғана емес, сонымен қатар оны үнемі қайтадан жұмыс істеуге мүмкіндік беретін күнкөріс құралдарын да қамтамасыз ету қажет.

Marx adapted a distinction, in Hegel's Elements of the Philosophy of Right between labour power (Arbeitskraft) and labour (Arbeit) and gave this distinction a new significance. For Marx, Arbeitskraft, which he sometimes instead refers to as Arbeitsvermögen ("labour ability" or "labour capacity") refers to a "force of nature": the physical ability of human beings and other living things to perform work, including mental labour and skills such as manual dexterity, in addition to sheer physical exertion. Labour power is, in this sense, also the aspect of labour that becomes a commodity within capitalist society and is alienated from labourers when it is sold to capitalists. By contrast, "labour" may refer to all or any activity by humans (and other living creatures) that is concerned with producing goods or services (or what Marx calls use values). In this sense, the usage of labour (per se) in Marxian economics is somewhat similar to the later concept, in neoclassical economics, of "labour services". The distinction between labour and labour power, according to Marx, helped to solve a problem that David Ricardo had failed to solve, i. e. explaining why the surplus value resulting from profit normally arises out of the process of production itself—rather than in the investment of capital (e. g. the advance of money capital in the form of wages) in labour power (acquired from labourers). While Marx's concept of labour power has been compared to that of human capital, Marx himself may have considered a concept such as "human capital" to be a reification, the purpose of which was to imply that workers were a kind of capitalist. For instance, in Capital Vol. 2, Marx states: Apologetic economists say: [the worker's] labour power, then, represents his capital in commodity form, which yields him a continuous revenue. Labour power is indeed his property (ever self renewing, reproductive), not his capital. It is the only commodity which he can and must sell continually in order to live, and which acts as capital (variable) only in the hands of the buyer, the capitalist. The fact that a man is continually compelled to sell his labour power, i. e., himself, to another man proves, according to those economists, that he is a capitalist, because he constantly has "commodities" (himself) for sale. In that sense a slave is also a capitalist, although he is sold by another once and for all as a commodity; for it is in the nature of this commodity, a labouring slave, that its buyer does not only make it work anew every day, but also provides it with the means of subsistence that enable it to work ever anew.

Құны

Еңбек күші – ерекше тауар, себебі ол тірі адамдардың қасиеті, олар оны өз тірі денелерінде иеленеді. Олар оны өздерімен бірге иеленгендіктен, оны басқа біреуге толыққанды сата алмайды; әйтпесе, олар құл болар еді, ал құл өзін-өзі иеленбейді. Дегенмен, жұмысшылар өздерін жұмысқа орналастырса да, олар еңбектерін «жалдауға» немесе «жалға беруге» құқылы емес, себебі жұмыс біткен соң белгілі бір уақытта жұмсалған еңбекті қайтарып алуға немесе қайта иеленуге болмайды, сияқты жалға алынған жабдық иесіне қайтарылады. Еңбек жұмсалғаннан кейін ол жоғалады, және қалған жалғыз мәселе – нәтижелерден кім және қанша пайда көреді. Еңбек күші белгілі бір мерзімге сатылатын, саудаға шығарылатын затқа айналуы мүмкін, егер меншік иелері оны еркін сатуға құқылы және еңбек шарты жасасуға қабілетті заңды тұлғалар ретінде танылған жағдайда ғана. Жұмыспен айналысу кезінде пайдаланылған және тұтынылғаннан кейін жұмыс істеу қабілеті толығымен сарқылып, оны толықтырып, қалпына келтіру қажет. Жалпы, Маркс капитализмде еңбек күшінің құны (жұмысқа жұмсалатын күштің нарықтық бағасынан өзгеше) оның қалыпты немесе орташа (қайта өндіру) құнына тең дейді, яғни жұмысшының күн сайын жұмысқа жарамды болып келуі үшін қанағаттандырылуы тиіс орныққан адам қажеттіліктерін қанағаттандыру құнына тең. Бұл қажетті еңбекке немесе қажетті өнімге тең еңбек көлемін білдіретін тауарлар мен қызметтерді қамтиды. Ол – өмір сүрудің орташа құны, орташа өмір сүру деңгейі. «Еңбек күшінің құны» деген жалпы ұғым қажет, себебі еңбек күшін сату шарттары мен жұмысшының жалақыдан түскен ақшаға тауарлар мен қызметтерді сатып алу шарттарына көптеген жағдайлар әсер етуі мүмкін. Мысалы, егер мемлекет тұтыну тауарлары мен қызметтеріне салық салса (қосылған құн салығы немесе тауарлар мен қызметтер салығы сияқты тікелей емес салық), жұмысшының жалақысына сатып ала алатыны азаяды. Немесе, егер баға инфляциясы өссе, жұмысшы жалақысына аз нәрсе алады. Маңыздысы, бұл жұмысшының алған жалақысына қарамастан болуы мүмкін. Сондықтан жұмысшының өмір сүру деңгейі оның жалақысына қарамастан өсуі немесе төмендеуі мүмкін – себебі тауарлар мен қызметтерді сатып алу қымбаттауы немесе арзандауы мүмкін, немесе оларға қол жеткізуге кедергі келтірілуі мүмкін. Еңбек күшінің құнына физикалық компонент (сау жұмысшы үшін ең төменгі физикалық талаптар) және моральдық-тарихи компонент (орташа жұмысшының өмір салтының қалыптасқан бөлігіне айналған физикалық минимумнан тыс қажеттіліктерді қанағаттандыру) кіреді. Еңбек күшінің құны – тарихи норма, ол факторлардың жиынтығының нәтижесі: өнімділік, еңбекке сұраныс пен ұсыныс, адам қажеттіліктерінің қанағаттандырылуы, дағдыларды игеруге кеткен шығындар, ең төменгі немесе ең жоғары жалақыны белгілейтін мемлекеттік заңдар, әлеуметтік топтар арасындағы күштер тепе-теңдігі және т.б. Еңбек күшін сатып алу коммерциялық қызығушылық тудырады, егер ол сатып алу құнынан артық құн тудыратын болса, яғни оны пайдалану инвестицияланған капиталдан оң нәсіл беретін болса ғана. Алайда, Маркс теориясында еңбек күшінің құн құру функциясы ғана емес, ол сонымен қатар капитал құнын сақтауға және беруге де қатысады. Егер жұмыс күші қандай да бір себеппен жұмыс орнынан алынса, капитал активтерінің құны әдетте төмендейді; олардың құнын сақтау үшін жұмыс күшін үздіксіз жұмсау қажет. Материалдар жаңа өнімдерді жасауға қолданылғанда, материалдардың құнының бір бөлігі жаңа өнімдерге де ауысады. Сондықтан еңбек күші «сатып алу құнынан артық құн тудыратындықтан» емес, жай ғана капитал активінің құнын сақтайтындықтан, егер бұл еңбек болмаса, оның құны сақтауға жұмсалған еңбек құнынан әлдеқайда көп азайды; немесе ол капитал активінің құнын бір иесінен екіншісіне беруге қажетті шығын болғандықтан жұмысқа алынуы мүмкін. Маркс мұндай еңбекті «өнімсіз» деп санайды, себебі ол жалпы капитал құнына жаңа қосымша құн тудырмайды, бірақ ол маңызды және қажетсіз еңбек болуы мүмкін, себебі ол болмаса капитал құны азаяды немесе жоғалады. Нақты өндіріске кіріс немесе шығыс емес активтер қоры неғұрлым көп болса, қоғамның элитасы неғұрлым бай болса, еңбек капитал активтерінің құнын арттыруға емес, оның массасын сақтауға ғана жұмсалады.

Labour power is a peculiar commodity, because it is an attribute of living persons, who own it themselves in their living bodies. Because they own it within themselves, they cannot permanently sell it to someone else; in that case, they would be a slave, and a slave does not own himself. Yet, although workers can hire themselves out, they cannot "hire out" or "lease" their labour, since they cannot reclaim or repossess the labour at some point after the work is done, in the same way as rental equipment is returned to the owner. Once labour has been expended, it is gone, and the only remaining issue is who benefits from the results, and by how much. Labour power can become a marketable object, sold for a specific period, only if the owners are constituted in law as legal subjects who are free to sell it, and can enter into labour contracts. Once actualised and consumed through working, the capacity to work is exhausted, and must be replenished and restored. In general, Marx argues that in capitalism the value of labour power (as distinct from fluctuating market prices for work effort) is equal to its normal or average (re )production cost, i. e. the cost of meeting the established human needs which must be satisfied in order for the worker to turn up for work each day, fit to work. This involves goods and services representing a quantity of labour equal to necessary labour or the necessary product. It represents an average cost of living, an average living standard. The general concept of the "value of labour power" is necessary because both the conditions of the sale of labour power, and the conditions under which goods and services are purchased by the worker with money from a salary, can be affected by numerous circumstances. If, for example, the state imposes a tax on consumer goods and services (an indirect tax or consumption tax such as value added tax or goods and services tax), then what the worker can buy with his wage money is reduced. Or, if price inflation increases, then again the worker can buy less with his wage money. The point is that this can occur quite independently of how much a worker is actually paid. Therefore, the standard of living of a worker can rise or fall quite independently of how much he is paid—simply because goods and services become more expensive or cheaper to buy, or because he is blocked from access to goods and services. Included in the value of labour power is both a physical component (the minimum physical requirements for a healthy worker) and a moral historical component (the satisfaction of needs beyond the physical minimum which have become an established part of the lifestyle of the average worker). The value of labour power is thus a historical norm, which is the outcome of a combination of factors: productivity; the supply and demand for labour; the assertion of human needs; the costs of acquiring skills; state laws stipulating minimum or maximum wages, the balance of power between social classes, etc. Buying labour power usually becomes a commercially interesting proposition only if it can yield more value than it costs to buy, i. e. employing it yields a net positive return on capital invested. However, in Marx's theory, the value creating function of labour power is not its only function; it also importantly conserves and transfers capital value. If labour is withdrawn from the workplace for any reason, typically the value of capital assets deteriorates; it takes a continual stream of work effort to maintain and preserve their value. When materials are used to make new products, part of the value of materials is also transferred to the new products. Consequently, labour power may be hired not "because it creates more value than it costs to buy", but simply because it conserves the value of a capital asset which, if this labour did not occur, would decline in value by an even greater amount than the labour cost involved in maintaining its value; or because it is a necessary expense which transfers the value of a capital asset from one owner to another. Marx regards such labour as "unproductive" in the sense that it creates no new net addition to total capital value, but it may be essential and indispensable labour, because without it a capital value would reduce or disappear. The larger the stock of assets which is neither an input nor an output to real production, and the wealthier society's elite becomes, the more labour is devoted only to maintaining the mass of capital assets rather than increasing its value.

Жалақылар

Маркс ақшалай жалақыны және жалақыны еңбек күшінің бағасы ретінде қарастырады (бірақ жұмысшыларға «табиғатта» да төлеуге болады), әдетте жұмыс істеген сағаттарға немесе өндірілген өнімге байланысты. Бұл баға, нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа, біліктілік монополиясына, заңдық ережелерге, келіссөздер жүргізу мүмкіндігіне және т.б. байланысты, еңбек күшінің құнынан жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Әдетте, егер үкімет араласпаса, жоғары жұмыссыздық жалақыны төмендетсе, ал толық жұмыспен қамту жалақыны көтереді, бұл сұраныс пен ұсыныс заңдарына сәйкес келеді. Бірақ жалақыны жоғары баға инфляциясы және тұтынушыларға салынатын салықтар арқылы да төмендетуге болады. Сондықтан, номиналды жалпы жалақы мен салық пен баға инфляциясына сәйкес түзетілген нақты жалақыны әрқашан ажырату қажет, сондай-ақ жанама салықтарды ескеру керек. Жұмыс берушінің еңбекке кеткен шығындары, жұмысшының жұмыс істеу арқылы алатын нақты сатып алу қабілетімен бірдей емес. Жұмыс беруші, әдетте, жұмысқа алынған жұмысшыларға қатысты салықтар мен төлемдерді төлеуге міндетті, оларға әлеуметтік қамсыздандыру жарналары немесе зейнетақы төлемдері кіруі мүмкін. Сонымен қатар, әкімшілік шығындар да болады. Мысалы, АҚШ-та жұмыс берушілердің еңбекке жұмсаған шығындарының шамамен 60%-ын жұмысшылар қолма-қол ақы ретінде алады, ал қалған 40%-ы салықтар, жәрдемақылар және қосымша шығындарды құрайды. Жұмыс берушілер еңбекке байланысты қосымша төлемдердің бір бөлігін түрлі салық жеңілдіктері арқылы немесе кәсіпкерлік табысына салынатын салық мөлшерінің төмендеуі арқылы қайтарып алуға мүмкіндік алады. Жалақы деңгейі мәселесі бойынша жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасында үнемі қақтығыс болып тұрады, себебі жұмыс берушілер жалақы шығындарын шектеуге немесе азайтуға тырысады, ал жұмысшылар жалақыларын арттыруға немесе кем дегенде сақтап қалуға ұмтылады. Жалақы деңгейінің қалыптасуы еңбекке деген сұранысқа, жұмыссыздық деңгейіне және жұмысшылар мен жұмыс берушілердің жалақы талаптары бойынша ұйымдасып, әрекет ету қабілетіне байланысты. Маркс жалақыны еңбек күші құнының «сыртқы түрі» деп қарастырды. Капиталистік қоғамда жұмысшыларға төленетін сыйақы әртүрлі формада болуы мүмкін, бірақ еңбектің төленген және төленбеген бөлігі әрқашан болады. Оның пікірінше, капитализм үшін ең «идеалды» жалақы формасы – тапсырмаға төленетін жалақы, себебі бұл жағдайда капиталист тек өзінің капиталына құн қосып, тікелей өнім шығаратын еңбек үшін ғана төлейді. Бұл еңбек күшін пайдаланудың ең тиімді түрі еді.

Marx regards money wages and salaries as the price of labour power (though workers can also be paid "in kind"), normally related to hours worked or output produced. That price may contingently be higher or lower than the value of labour power, depending on market forces of supply and demand, on skill monopolies, legal rules, the ability of negotiate, etc. Normally, unless government action prevents it, high unemployment will lower wages, and full employment will raise wages, in accordance with the laws of supply and demand. But wages can also be reduced through high price inflation and consumer taxes. Therefore, a distinction must always be drawn between nominal gross wages and real wages adjusted for tax and price inflation, and indirect tax imposts must be considered. The labour costs of an employer are not the same as the real buying power a worker acquires through working. An employer usually also has to pay taxes & levies to the government in respect of workers hired, which may include social security contributions or superannuation benefits. In addition there are often also administrative costs. So, in the United States for example, out of the total expenditure on labour by employers, the workers get about 60% as take home pay, but about 40% consists of taxes, benefits and ancillary costs. Employers may be able to claim back part of the surcharge on labour by means of various tax credits, or because the tax on business income is lowered. There is typically a constant conflict over the level of wages between employers and employees, since employers seek to limit or reduce wage costs, while workers seek to increase their wages, or at least maintain them. How the level of wages develops depends on the demand for labour, the level of unemployment, and the ability of workers and employers to organise and take action with regard to pay claims. Marx regarded wages as the "external form" of the value of labour power. The compensation of workers in capitalist society could take all kinds of different forms, but there was always both a paid and unpaid component of labour performed. The "ideal" form of wages for capitalism, he argued, were piece wages because in that case the capitalist paid only for labour which directly created those outputs adding value to his capital. It was the most efficient form of exploitation of labour power.

Тұтыну

Жұмыс күшін сатып алып, еңбек келісімшартына қол қойылған кезде, әдетте, ол әлі төленбейді. Біріншіден, жұмыс күшін өндіріс процесінде жұмысқа қосу қажет. Еңбек шарты – жұмыс күшін өндіріс құралдарымен біріктірудің ғана шарты. Маркстің пікірінше, сол сәттен бастап жұмыс күші жұмыс істегенде капиталға, нақтырақ айтқанда, құндылықты өндіру процесін іске асыратын өзгермелі капиталға айналады. Өзгермелі капитал ретінде тірі еңбек пайдалы құндылықтарды да, жаңа құндылықтарды да жасайды, тұрақты капитал активтерінің құнын сақтайды және пайдаланылған материалдар мен жабдықтардың құнының бір бөлігін жаңа өнімдерге ауыстырады. Көзделетін нәтиже – инвестицияланған капиталдың құндылығын арттыру, яғни, басқа жағдайлар тең болғанда, капиталдың құны сақталады және тірі еңбектің қызметі арқылы өседі. Жұмыс күнінің соңында жұмыс күші белгілі бір деңгейде жұмсалады, оны демалыс, тамақтану, ішу және ойын-сауық арқылы қалпына келтіру қажет. Медициналық есептеулер бойынша, толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін адамдардың жұмыс стресінен бір жыл ішінде физиологиялық және психологиялық тұрғыдан толыққанды қалпына келуі үшін қажетті орташа демалыс уақыты елдеріңше өзгеше; бірақ шамамен алғанда, үш апталық үздіксіз демалыс орташа жұмысшы үшін физиологиялық жағынан ең оңтайлы. Халықаралық Еңбек Ұйымының статистикасы әртүрлі елдердегі орташа жұмыс уақыты мен орташа демалыс күндерінің кең ауқымын көрсетеді; мысалы, корей жұмысшылары жылына ең көп сағат жұмыс істейді, ал американдықтардың ресми демалыс күндері Батыс Еуропалықтарға қарағанда аз. Алайда, бірнеше зерттеушілер жұмыс уақытын ұзарту еңбектің шекті өнімділігін қаншалықты арттыратынына күмәндік білдіреді. Әсіресе қызмет көрсету саласында бес күнде атқарылатын жұмысты көбінесе төрт күнде де орындауға болады. Жұмыс қарқынын өлшеу ең қиын, бірақ кейбір мамандар еңбек оқиғаларының жиілігін сенімді өлшем деп санайды. Егер жұмысшылар ұйымнан босатылса, бірақ ұйым бұрынғыдай немесе тіпті одан да көп өнім немесе қызметтерді, сол технологияны қолдана отырып, өндіруді жалғастырса, онда жұмыс қарқыны артқан деген қорытындыға келуге болады.

When labour power has been purchased and an employment contract signed, normally it is not yet paid for. First, labour power must be put to work in the production process. The employment contract is only a condition for uniting labour power with the means of production. From that point on, Marx argues, labour power at work is transformed into capital, specifically variable capital which accomplishes the valorisation process. Functioning as variable capital, living labour creates both use values and new value, conserves the value of constant capital assets, and transfers part of the value of materials and equipment used to the new products. The result aimed for is the valorisation of invested capital, i. e. other things being equal, the value of capital is maintained and has also increased through the activity of living labour. At the end of the working day, labour power has been more or less consumed, and must be restored through rest, eating and drinking, and recreation. Medical estimates of the average holiday time necessary for fulltime workers to fully recuperate in a physiological and psychological sense from work stress during the year differ from country to country; but as an approximate gauge, three weeks continuous holiday is physiologically optimal for the average worker. ILO statistics show a wide range of average hours worked and average holidays for different countries; for example, Korean workers work the most hours per year, and Americans have fewer formal holidays than West Europeans. Several researchers have questioned however to what extent additional hours worked really increase the marginal productivity of labour; particularly in services, the work that gets done in five days could often also be done in four. The most difficult aspect to measure is the intensity of work, though some argue the incidence of work accidents are a reliable yardstick. If workers are laid off by an organization, but the organization continues to produce the same amount of output or services as before, or even more, with the same technology, we can often conclude that the intensity of work must have increased.

Мемлекеттің рөлі

Мемлекет еңбек күші құнына да, бағасына да түрлі жолдармен әсер ете алады және әдетте еңбек нарығындағы жалақы мен еңбек жағдайларын белгілі бір дәрежеде реттейді. Ол мысалы: жұмыс үшін ең төменгі және ең жоғары жалақы мөлшерлерін белгілеу арқылы; ең төменгі және ең көп жұмыс уақытын, сондай-ақ зейнетке шығу жасын белгілеу арқылы; жұмыс жағдайларына, жұмыс орнындағы денсаулық пен қауіпсіздік мәселелері және тағы басқаларға қойылатын ең төменгі талаптарды белгілеу арқылы; еңбек келісімшарттарына, кәсіподақтар ұйымдастыруына және жалақы келіссөздеріне қатысты талаптарды белгілеу арқылы; жұмысшылардың азаматтық құқықтары мен міндеттерін заңмен анықтау арқылы; жалақы алушылар мен жұмыс берушілерге арналған тікелей және жанама салық ставкалары, алымдар мен тарифтерді түрлі жолдармен түзету арқылы; әлеуметтік сақтандыру жүйесін, зейнетақы төлемдерін/жиналымдарын және т.б. түзету арқылы; жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақыны және басқа да әлеуметтік жәрдемақыларды енгізу және түзету арқылы; жұмысшыларға немесе олардың жұмыс берушілеріне түрлі жәрдемақылар немесе жалақыға үстеме төлемдер беру арқылы субсидия беру арқылы; фискалдық және ақша-кредиттік саясат арқылы немесе тұтыну тауарлары мен қызметтеріне бағаны реттеу арқылы жалпы баға деңгейіне әсер ету арқылы; жұмысшылардың тауарлар мен қызметтерді тұтынуын реттеу арқылы; жұмыста және жұмыстан тыс уақытта жұмысшыларды қадағалау және жұмысшылардың өміріне қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтарды қудалау арқылы; жас жұмысшылардан белгіленген жалақымен әскери қызметке баруды талап ету арқылы; түрлі саясаттар арқылы қосымша жұмыс орындарын құру немесе жұмыссыздықтың өсуіне жол беру арқылы; еңбек және жұмыс орындарының ұялымдылығын ынталандыру немесе шектеу арқылы; шетелден жұмысшылардың келуіне немесе жұмысшылардың эмиграциясына жол беру немесе оның алдын алу арқылы; жұмысшылардың тұру жағдайларына, денсаулығына, жеке өміріне, отбасылық жағдайына және жүктілігіне қатысты заң талаптарын белгілеу арқылы ықпал етеді. Маркс мұны жақсы білген және «Капитал» еңбегінде көптеген мысалдар келтіреді, олар көбінесе «Көк кітаптар» мен фабрика инспекторларының есептерінен алынған. Мемлекеттің міндеттерінің бірі – жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлік қандай да бір себептермен өздігінен қамтамасыз ете алмайтын жұмысшыларды өндіру және қамтамасыз ету үшін қажетті жалпы (ұжымдық) жағдайларды қамтамасыз ету болып табылады, мысалы, өйткені: осы жағдайларды қамтамасыз ету іс жүзінде бәсекелес мүдделерден жоғары тұратын билікті қажет етеді; бұл шарттарға сәйкес келу жеке агенттіктер үшін тым қымбатқа түседі және оларға қолжетімді емес инвестициялық қаражатты қажет етеді; техникалық тұрғыдан осы шарттарды жекешелендіру мүмкін емес; ұсынылатын шарттар жеке агенттіктер үшін жеткілікті тиімді емес немесе тым тәуекелді; мемлекеттің араласуына нақты саяси немесе моральдық себептер бар. Алайда, Маркс мемлекет пен еңбек нарығы туралы жалпы теория ұсынған жоқ. Ол жалақы мен еңбек нарығы тақырыбында жеке кітап жазуды жоспарлаған (қараңыз «Капитал» 1-том, Penguin басылымы, 683-бет), бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты оны аяқтамады. Дегенмен, Маркс капитализмнің «өзіне қажет болған еңбек күшін сатып алу немесе иеленуге кедергі келтіретін барлық заңдық немесе дәстүрлі кедергілерді жоятынына» сенімді екенін анық көрсетті (сонда, 1013-бет). Ол денсаулығының нашарлығына байланысты мемлекеттің жалпы сын-қабылдануын жазбаған болуы мүмкін, өйткені ол Ұлыбританияда эмигрант ретінде өмір сүрді, сондықтан ол өз жазбаларында британдық мемлекет қабылдамайтын тәсілдермен мемлекетті сынаған жағдайда жеке өзі қиындыққа тап болуы мүмкін еді. Қазіргі заманда мемлекеттің жалақыға және еңбек күші құнына тигізетін үлкен әсері әлеуметтік жалақы және ұжымдық тұтыну тұжырымдамаларының пайда болуына әкелді. Егер мемлекет жұмысшылардан салықтар мен алымдар арқылы оларға төлейтін ақшаның көп бөлігін жинаса, онда мемлекет шынымен «әлеуметтік жалақы төлейді» деген күмәнді. Алайда, көбінесе мемлекет бір топтан немесе жұмысшылардан екінші топқа табысты қайта бөледі, кейбіреулердің табысын төмендетіп, басқаларының табысын арттырады.

The state can influence both the value and price of labour power in numerous different ways, and normally it regulates wages and working conditions in the labour market to a greater or lesser extent. It can do so for example by:

Stipulating minimum and maximum wage rates for work. Stipulating maximum and minimum working hours, and the retirement age. Stipulating minimum requirements for working conditions, workplace health and safety issues and the like. Stipulating requirements for labour contracts, trade union organization and wage bargaining. Legally defining the civil rights and entitlements of the workers. Adjusting direct and indirect tax rates, levies and tariffs for wage earners and employers in various ways. Adjusting social insurance policies, pension charges/claims and the like. Instituting and adjusting unemployment benefits and other social benefits. Subsidizing workers or their employers in various ways through eligibility to various benefits or supplements to salary. Influencing the general price level, by means of fiscal policy and monetary policy, or by instituting price controls for consumer goods and services. Regulating the consumption of goods and services by workers. Policing workers on the job and off work, and prosecuting criminal activity with respect to workers' lives. Requiring military service from young workers at fixed pay rates. Creating additional jobs and employment by means of various policies, or, permitting unemployment to grow. Encouraging or preventing labour mobility and job mobility. Permitting or preventing the inflow of immigrant workers, or the emigration of workers. Stipulating legal requirements relating to the accommodation, health, sex life, family situation and pregnancy of workers. Marx was very aware of this and in Das Kapital provides many illustrations, often taken from the Blue Books and factory inspector's reports. Part of the role of the state is to secure those general (collective) conditions for the reproduction and maintenance of workers which individuals and private enterprise cannot secure by themselves for one reason or another—for example, because:

providing those conditions practically requires an authority which stands above competing interests. meeting the conditions is too costly for private agencies, requiring investment funds not available to them. it is technically not possible to privatize those conditions. the conditions that have to be supplied are not sufficiently profitable, or too risky for private agencies. there is a specific political or moral reason why the state should intervene. However, Marx did not provide a general theory of the state and the labour market. He intended to write a separate book on the subject of wages and the labour market (see Capital Vol. 1, Penguin edition, p. 683), but did not accomplish it, mainly because of bad health. Nevertheless, Marx made quite clear his belief that capitalism "overturns all the legal or traditional barriers that would prevent it from buying this or that kind of labour power as it sees fit, or from appropriating this or that kind of labour" (Ibid., p. 1013). It is possible—apart from bad health—that he did not write a general critique of the state, because he lived himself as an exile in Britain, and therefore, he might have got into major trouble personally, if he had criticized the state publicly in his writings in ways not acceptable to the British state. In modern times, the fact that the state has a big effect on wages and the value of labour power has given rise to the concepts of the social wage and collective consumption. If the state claims just as much money from workers through taxes and levies as it pays out to them, then it is of course doubtful whether the state really "pays a social wage". However, more often the state redistributes income from one group or workers to another, reducing the income of some and increasing that of others.

Маркстың еңбек күші мен классикалық саяси экономиканың құндылығы туралы сөздері

Классикалық саяси экономика күнделікті өмірден "еңбек ақысы" санатын ешқандай сынсыз қабылдап, содан кейін қарапайым ғана "осы ақы қалай анықталады?" деген сұрақ қойды. Ол тез арада сұраныс пен ұсыныс арақатынасының өзгеруі еңбек ақысына қатысты, барлық басқа тауарлар сияқты, тек оның өзгеруін ғана түсіндіретінін, яғни нарықтық бағаның белгілі бір орташа шамадан жоғары немесе төмен тербелуін мойындады. Егер сұраныс пен ұсыныс тепе-тең болса, бағаның тербелуі тоқтатылады, басқа барлық жағдайлар өзгермейді. Бірақ сонда сұраныс пен ұсыныс та ештеңе түсіндірмейді. Сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдікте болған кездегі еңбек ақысы – оның табиғи ақысы болып табылады, ол сұраныс пен ұсыныс арақатынасына тәуелсіз анықталады. Ал осы ақы қалай анықталады деген сұрақ туындайды. Немесе нарықтық бағаның тербелуінің үлкен кезеңін, мысалы, бір жылды қарастырсақ, олар бір-бірін жояды, салыстырмалы түрде тұрақты шаманы, орташа мөлшерді қалдырады. Бұл, әрине, өзінің өтемақылық тербелулерімен емес, басқа жолмен анықталуы керек еді. Еңбек ақысының кездейсоқ нарықтық бағаларына үнемі басымдық беретін және оларды реттейтін бұл ақы, "қажетті ақы" (физиократтар) немесе "табиғи ақы" (Адам Смит) басқа тауарлар сияқты, ақшамен өлшенген құннан басқа ештеңе болмайды. Осылайша саяси экономика еңбек ақысының кездейсоқ бағалары арқылы оның құнына енуді күтті. Басқа тауарлардағыдай, бұл құн өндіріс шығындарымен анықталады. Бірақ жұмысшының өндіріс шығындары, яғни жұмысшының өзін өндіру немесе қайта өндіру шығындары қандай? Бұл сұрақ саяси экономикада бастапқы сұрақтың орнына өздігінен пайда болды, себебі еңбектің өндіріс құнын іздеу айналма жолмен жүріп, ешқашан орнынан қозғалмады. Экономистер еңбек ақысын еңбек деп атайды, бірақ шын мәнінде ол жұмысшының тұлғасында бар еңбек күші, ол еңбектен, машинаның атқаратын жұмысынан мүлдем өзгеше. Олар еңбек ақысының нарықтық бағасы мен оның осылай аталған құнының арасындағы айырмашылықпен, осы құнның пайда мөлшеріне, еңбек арқылы өндірілген тауарлардың құнына қатынасымен және т.б. айналысып, талдау барысының еңбек ақысының нарықтық бағасынан оның болжамды құнына ғана емес, сонымен қатар еңбек ақысының өзінің еңбек күшінің құнына ажыратылғанын ешқашан анықтаған жоқ. Классикалық экономика өзінің талдауының нәтижелеріне саналы түрде жете алмады; ол "еңбек ақысының құны", "еңбек ақысының табиғи бағасы" және т.б. санатын сынсыз қабылдады, осылайша қарастырылып отырған құндылық қатынастың соңғы және толық көрінісі ретінде қарастырылды және осылайша, кейіннен көрінетіндей, шешілмейтін шатасу мен қайшылыққа әкелді, ал ол қарапайым экономистерге олардың ойсыздығы үшін сенімді негіз ұсынды, олар қағида бойынша тек сыртқы көрініске табынады.

"Classical Political Economy borrowed from every day life the category "price of labour" without further criticism, and then simply asked the question, how is this price determined? It soon recognized that the change in the relations of demand and supply explained in regard to the price of labour, as of all other commodities, nothing except its changes i. e., the oscillations of the market price above or below a certain mean. If demand and supply balance, the oscillation of prices ceases, all other conditions remaining the same. But then demand and supply also cease to explain anything. The price of labour, at the moment when demand and supply are in equilibrium, is its natural price, determined independently of the relation of demand and supply. And how this price is determined is just the question. Or a larger period of oscillations in the market price is taken, e. g., a year, and they are found to cancel one the other, leaving a mean average quantity, a relatively constant magnitude. This had naturally to be determined otherwise than by its own compensating variations. This price which always finally predominates over the accidental market prices of labour and regulates them, this "necessary price" (Physiocrats) or "natural price" of labour (Adam Smith) can, as with all other commodities, be nothing else than its value expressed in money. In this way Political Economy expected to penetrate to the value of labour through the medium of the accidental prices of labour. As with other commodities, this value was then further determined by the cost of production. But what is the cost of production of the labourer, i. e., the cost of producing or reproducing the labourer himself? This question unconsciously substituted itself in Political Economy for the original one; for the search after the cost of production of labour as such turned in a circle and never left the spot. What economists therefore call value of labour, is in fact the value of labour power, as it exists in the personality of the labourer, which is as different from its function, labour, as a machine is from the work it performs. Occupied with the difference between the market price of labour and its so called value, with the relation of this value to the rate of profit, and to the values of the commodities produced by means of labour, &c., they never discovered that the course of the analysis had led not only from the market prices of labour to its presumed value, but had led to the resolution of this value of labour itself into the value of labour power. Classical economy never arrived at a consciousness of the results of its own analysis; it accepted uncritically the categories "value of labour," "natural price of labour," &c.,. as final and as adequate expressions for the value relation under consideration, and was thus led, as will be seen later, into inextricable confusion and contradiction, while it offered to the vulgar economists a secure basis of operations for their shallowness, which on principle worships appearances only."

Еңбек нарығын икемдеу

Адам еңбек күшінің коммерциялық құны азамат ретінде жұмысшылардың адам қажеттіліктерін жақтауымен тығыз байланысты. Бұл жерде тек сұраныс пен ұсыныс мәселесі емес, қанағаттандырылуы тиіс адам қажеттіліктері туралы сөз болады. Сондықтан еңбек құны ешқашан тек "экономикалық" немесе "коммерциялық" мәселе болған жоқ, сонымен қатар моральдық, мәдени және саяси мәселе де болып табылады. Бұл өз кезегінде, үкіметтердің еңбек күшін сатуды еңбек келісімшарттарына қатысты заңдар мен ережелер арқылы қатаң реттеуіне алып келді. Осы заңдар мен ережелер, мысалы, ең төменгі жалақы мөлшеріне, жалақы бойынша келіссөздерге, кәсіподақтардың жұмыс істеу тәртібіне, жұмыс берушілердің қызметкерлерге қатысты міндеттемелеріне, жұмысқа қабылдау және босату процедураларына, еңбек салығына және жұмыссыздық жәрдемақысына әсер етеді. Бұл, жұмыс берушілердің еңбек нарығы тым көп реттелгендігіне және жұмысшыларды жалдаудың құны мен міндеттері оларға тым ауыр салмақ түсіргендігі туралы сын-пікірлеріне әкелді. Сонымен қатар, шамадан тыс реттеу еңбек күшінің еркін қозғалысына кедергі келтіреді, себебі ол шынымен қажетті жерге жетуіне бөгет жасайды. Егер еңбек нарығын шектен тыс заңдық шектеулерді алып тастау арқылы дерегуляциялауға болады, онда бизнестің шығындары төмендеп, көбірек еңбек күші жұмысқа алынып, осылайша жұмыспен қамту мүмкіндіктері мен экономикалық өсім артады делінеді. Алайда, кәсіподақ өкілдері көбінесе дерегуляцияның нақты салдары – жұмысшылардың жалақысы мен еңбек жағдайларын нашарлату екенін, бұл өнімдерге сұраныстың төмендеуіне әкелетінін айтады. Бұдан экономикалық өсімнің төмендеуі, өмір сүру деңгейінің төмендеуі, еңбектің уақытша сипатының артуы және "шартты еңбек" деңгейінің өсуі ықтимал. Нарықтағы жұмысшылар мен жұмыс берушілердің тең емес жағдайына байланысты (жұмыс беруші үшін жұмысшыны босату, жұмысшы үшін жұмыс берушіні босатуға қарағанда әдетте оңайрақ болады), жұмысшылардың заң жүзіндегі әділсіз пайдаланудан қорғалуы қажет. Әйтпесе, жұмыс берушілер азаматтардың қажеттіліктерін ескермей, өздеріне ыңғайлы болған кезде жұмысшыларды жұмысқа алады. Кейбір елдерде кәсіподақтар саяси құрылымның бір бөлігі болып табылады және жеке жұмысшылардан шағымдар мен ұсыныстар жинауға, алынған жарналарға пропорционалды штаттық қызметкерлерді жұмысқа алуға, жұмысшылардың сот істерін қолдауға немесе қоғамдық мәлімдемелерінде жағдайды ушықтыруға мүдделі емес. Мысалы, Қытайда кейбір жұмысшылар ресми кәсіподақтарды сынағандары үшін түрмеде отыр. Көбінесе "еңбек нарығының икемділігі" туралы талап қатаң иммиграциялық бақылау талабымен біріктіріледі, бұл капитал жинақтау үшін ғана ауыртпалық болатын еңбек күшінің кез келген қозғалысын тоқтату мақсатында жасалады. "Икемділік" термині қолданылады, себебі капитал әлемде еркін қозғалуға мүмкіндік алса, еңбек күшінің қозғалысы қатаң бақылауда болуы керек. Егер мұндай бақылау болмаса, жұмыс берушілер мен салық төлеушілер үшін қосымша шығындар туындауы мүмкін.

The commercial value of human labour power is strongly linked to the assertion of human needs by workers as citizens. It is not simply a question of supply and demand here, but of human needs which must be met. Therefore, labour costs have never been simply an "economic" or "commercial" matter, but also a moral, cultural and political issue. In turn, this has meant that governments have typically strongly regulated the sale of labour power with laws and rules for labour contracts. These laws and rules affect e. g. the minimum wage, wage bargaining, the operation of trade unions, the obligations of employers in respect of employees, hiring and firing procedures, labour taxes, and unemployment benefits. This has led to repeated criticism from employers that labour markets are over regulated, and that the costs and obligations of hiring labour weigh too heavily on employers. Moreover, it is argued that over regulation prevents the free movement of labour to where it is really necessary. If labour markets were deregulated by removing excessive legal restrictions, it is argued that costs to business would be reduced and more labour could be hired, thereby increasing employment opportunities and economic growth. However, trade union representatives often argue that the real effect of deregulation is to reduce wages and conditions for workers, with the effect of reducing market demand for products. In turn, the effect would be lower economic growth and a decline in living standards, with increased casualisation of labour and more "contingent labour". It is argued that, because the positions of employees and employers in the market are unequal (it is usually easier for an employer to loose an employee than an employee to loose an employer), employees must be legally protected against undue exploitation. Otherwise employers will simply hire workers as and when it suits them, without regard for their needs as citizens. A further twist in some countries is that unions are part of the political establishment, and not interested in collecting complaints and suggestions from individual employees, employing staff in proportion to dues received, backing employees' legal cases, or rocking the boat in their public statements. For example, in China some workers are in prison for criticising the official unions. Often the demand for "labour market flexibility" is combined with the demand for strong immigration controls, to block any movement of labour which would be only a burden for capital accumulation. The term "flexibility" is used because, while capital must be able to move freely around the globe, the movement of labour must be strictly controlled. If that control does not exist, it is argued, it could mean additional costs to employers and taxpayers.

Сын

Иан Стидман Маркстің еңбек күшінің өзіндік түсінігінің шын мәнінде Дэвид Рикардо мен Адам Смиттің түсінігіне өте ұқсас екенін, демек Маркс жаңа ештеңе айтпағанын дәлелдеді. Дегенмен, Маркстің түсіндірмесі (оның өзі айтқандай) классикалық саяси экономистердің «еңбектің табиғи бағасынан» өзгеше, себебі «нарық күштерінің еркін ойнауы» еңбек күшінің «табиғи бағасына» (құнына) өздігінен және автоматты түрде ұмтылмайды. Еңбек күші – тірі жұмысшыда орналасқан бірегей және ерекше тауар болғандықтан, ол басқа тауарларға тән заңдардың бәріне де сәйкес келмейді. Әлеуметтік жағдайларға байланысты еңбек күші нақты құнынан айтарлықтай жоғары немесе төмен бағамен тұрақты түрде саудалануы мүмкін. Маркс еңбек күші құнына сәйкес сатылады деп есептеді, тіпті солай болған жағдайда да жұмысшы экономикалық тұрғыдан құрылыққа ұшырайтынын көрсету үшін. Бірақ ол еңбек күшінің көбінесе құнына сәйкес саудаланбайтынын жақсы білді, себебі бұл жағымсыз жалақы келісімдеріне немесе еңбек күшінің жетіспеушілігіне байланысты болатын. Профессор Марсель ван дер Линденнің соңғы сын-пікірі мынадай: «Маркстің тезисі екі күмәнді болжамға негізделген, атап айтқанда, еңбекті осындай еңбектің нақты иесі және ұстаушысы сатуға ұсынуы керек, және еңбекті сатушы басқа ештеңе сатпайды. Мұндай болуының себебі неде? Неліктен еңбекті иесінен өзге біреу сата алмайды? Еңбекпен қамтамасыз етуші адамға (өзінің немесе басқа біреудің) еңбек және еңбек құралдарын біріктіретін жиынтықтарды ұсынуға не кедергі жасайды? Неліктен құл өзінің қожайыны үшін үшінші тараптың жерінде жалақылы еңбек атқара алмайды?» Бұл қиындық алғаш рет 1980 жылдары Том Брасс жүргізген зерттеуде белгілі болды, ол 1999 жылы жинақталды. Адамның еңбек күшін сатып алу және сату Маркс мойындағаннан гөрі көптеген түрлі формаларға ие болуы мүмкін, әсіресе қызмет көрсету саласында. Қазіргі заманғы ақпараттық қоғам жаңа түрдегі табыс табудың алуан түрлерін мүмкін етеді. Маркс өзі айтқандай: «Ең бастысы [капитализм] оған осы немесе сол еңбек күшін сатып алуға немесе осы немесе сол еңбекті игеруге кедергі келтіретін барлық заңдық немесе дәстүрлі кедергілерді жояды». Еңбек күшінің құны туралы түсінік – негізгі экономикалық қатынасты білдіреді, оны барлық еңбек шарты түрлерінің формальдылықтарымен шатастыруға болмайды.

It has been argued by Ian Steedman that Marx's own concept of labour power was in truth very similar to that of David Ricardo and Adam Smith and, therefore, that Marx was not saying anything really new. However, Marx's interpretation is (as he himself said) different from the "natural price of labour" of the classical political economists, because the "free play of market forces" does not gravitate spontaneously and automatically toward the "natural price" (the value) of labour power. Precisely because labour power is a unique and peculiar commodity, being lodged in the living worker, it does not conform to all the same laws as other kinds of commodities. Depending on social conditions, labour power may durably trade at prices well above, or below, its real value. Marx only assumed that labour power traded at its value, in order to show that even if that was the case, the worker was still economically exploited. But he was well aware that often labour power did not trade at its value, either because of unfavourable wage bargaining conditions or because of labour scarcity. A recent criticism by Prof. Marcel van der Linden is as follows: "Marx's thesis is based on two dubious assumptions, namely that labour needs to be offered for sale by the person who is the actual bearer and owner of such labour, and that the person who sells the labour sells nothing else. Why does this have to be the case? Why can labour not be sold by a party other than the bearer? What prevents the person who provides labour (his or her own or that of somebody else) from offering packages combining the labour with labour means? And why can a slave not perform wage labour for his master at the estate of some third party?" This difficulty was first noted in research conducted during the 1980s by Tom Brass, gathered together in his 1999 book. The buying and selling of human work effort can and has taken many more different forms than Marx acknowledges—especially in the area of services. A modern information society makes possible all kinds of new forms of hustling. Marx said himself that "Above all [capitalism] overturns all the legal or traditional barriers that would prevent it from buying this or that kind of labour power as it sees fit, or from appropriating this or that kind of labour". The concept of the value of labour power referred to the underlying economic relationship, not to be confused with the formalities of all the kinds of labour contracts which are possible.