Кіріспе

Айға алдын ала роботпен ұшу бағдарламасы (LPRP) – НАСА-ның Айға болашақ экипажды ұшуларға дайындық үшін роботтық ғарыш аппараттарын пайдаланатын бағдарламасы. Бағдарлама ай сәулеленуі, беткейдің суреті, ғылыми қызығушылық тудыратын аймақтар, температура және жарық жағдайлары, сондай-ақ әлеуетті ресурстарды анықтау сияқты деректерді жинайды. 2009 жылдың маусым айында екі LPRP миссиясы – Айды барлау орбиталық аппараты (LRO) және Ай кратерлерін бақылау және сезімделу спутнигі (LCROSS) іске қосылды. 2009 жылдың 18 маусымында Флорида штатындағы Кеп-Канаверал әуе күштері базасынан ұшырылған аппарат сәтті болды. Адамсыз «Атлас V» зымыраны екі ғарыш зондын Айға қарай ұшырды, онда олар 3D картаны ұсынады және 2009 жылдың 17 маусымында ұшырылған Хаббл ғарыш телескопымен бірлесіп су іздейді. Бұл айлық бағдарлама АҚШ-тың он жылдан астам уақыттан бері Айға жасаған алғашқы миссиясын белгіледі. Нил Армстронгтың Айға алғашқы қадамы 1969 жылдың 20 шілдесінде жасалды, ал бұл ұшырылған күні оның 40 жылдығына 32 күн қалған еді. LRO Айдың төменгі орбитасына енді, ал LCROSS миссиясы «арқалап өту» маневрін жасап, бірнеше айдан кейін Ай бетімен соқтығысу үшін басқа орбитаға кірді. Centaur және LCROSS ғарыш аппараттарының Айға болжамды соқтығысуы 2009 жылдың 9 қазанында сағат 11:30 UTC (7:30 EDT, 4:30 PDT), ± 30 минутқа жоспарланған. NASA ғалымдары Кентаврдың соқтығысынан пайда болған бұлтты 10 градус апертурасы бар телескоптар арқылы көруге болады деп болжады.

Бағдарламаның тарихы

Бастапқыда LPRP бағдарламасы NASA-ның Ғылыми миссиялар дирекциясының (SMD) бір бөлігі болды және Роботтық Айды зерттеу бағдарламасы (RLEP) деп аталды. RLEP бағдарламасын басқару 2004 жылдың ақпан айында Годдард ғарыш ұшу орталығына (GSFC) жүктелді. Сол кезде Бағдарламаның мақсаты "Айға роботтық миссиялар сериясын бастау, болашақ адамдардың зерттеу қызметіне дайындалу және қолдау көрсету" болды. 2005 жылы RLEP жауапкершілігі NASA-ның Зерттеу жүйелері миссиясы дирекциясына (ESMD) ауыстырылды және басқару Ames Research Center (ARC) тағайындалды. 2006 жылы бағдарлама Айға алдын ала роботтық бағдарлама деп қайта аталды және басқару жауапкершілігі Маршалл ғарыш ұшу орталығына (MSFC) қайта жүктелді. 583 миллион АҚШ долларына бағаланған ғарыш миссиясы 504 миллион АҚШ доллары тұратын LRO ғарыш зондымен және 79 миллион АҚШ доллары тұратын LCROSS спутнигімен жабдықталған.

LRO

Айды барлау орбиталық аппараты (Lunar Reconnaissance Orbiter, LRO) – LPRP бағдарламасының алғашқы миссиясы. LRO басқаруы 2004 жылы Годдард ғарыш ұшу орталығына (GSFC) жүктелді. LRO 2009 жылдың 18 маусымында сағат 17:32 EDT (21:32 GMT) Кейп Канаверал әуе күштері базасынан Atlas V 401 зымыранымен ұшырылды. Сағат 17:12 (EDT уақыты бойынша 21:12 GMT) ұшыру жоспарланған, бірақ нөсер жаңбырдың салдарынан 20 минутқа кешікті.

LCROSS

LRO-мен бірге Ай кратерін бақылау және сезімдеу спутнигі (LCROSS) миссиясы ұшырылады. Ол 2006 жылы қосымша жүк ретінде таңдалды, ал бағдарламаны басқару Эймс зерттеу орталығына (ARC) жүктелді. Миссия, Ай полюсінің тұрақты көлеңкелі аймағындағы қараңғы кратерге Atlas V ұшыру құралының Centaur жоғарғы сатысын құлату арқылы зерттеуді жүзеге асырады. Пастух ғарыш кемесі шығарылған материалдың құрамын бақылайды, ол өзі 4 минуттан кейін жерге құлап, екінші шығарылған материалды құрайды. НАСА соққы жылдамдығы 9 000 км/сағ-тан аспайды деп күтеді. Шығарылған материалдың салмағы шамамен 350 тоннаны (317 метрикалық тонна) құрайды және жер бетінен 10 км биікке көтеріледі.

LADEE

Ай атмосферасы және шаң ортасын зерттеуші (LADEE) 2013 жылдың 7 қыркүйегінде ұшырылды. LADEE Айдың экзосферасын және Ай маңындағы шаңды зерттеді.

Болашақ жобалар

Халықаралық Ай желісі болжамы бойынша, НАСА және халықаралық әріптестер Ай бетіне екі станция қондыруды жоспарлады. Олардың мақсаты – Ай бетінде және ақырында Ай орбитасында да геофизикалық мониторингтің роботтық станциялар жиынтығын орнату еді.

Деректерді өңдеу

Айды картографиялау және модельдеу жобасы алынған деректерді Ай бетінің ғылыми зерттеулерді, саяхаттарды, коммерциялық қызметті, білім беруді және халыққа тарату шараларын қолдайтын егжей-тегжейлі топографиялық карталарын жасау үшін пайдаланады. Бұған қоса, күн сәулесінің деңгейі картографияланып, модельдендіріледі. Бұл интеграцияланған деректерді NASA, мысалы, Айға орналасатын базаның жобасын жасау сияқты шешімдер қабылдау үшін қолданады.