Кіріспе

2001 жылы көкжәні инфекциясынан негізсіз айыпталған американдық патолог Стивен Джей Хатфилл (Steven Jay Hatfill) (24 қазан 1953 жылы туған) – американдық дәрігер, патолог және биологиялық қарулар жөніндегі сарапшы. Ол 2002 жылдың ортасынан бастап, 2001 жылғы көкжәні шабуылдарына күдікті ретінде қарастырылған кезде, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен танымал болды. Оның үйіне ФБР бірнеше рет тінту жүргізді, телефоны тыңдалды, екі жылдан астам уақыт бойы қатаң бақылауда ұсталды; сондай-ақ ол Science Applications International Corporation (SAIC) компаниясындағы жұмысынан босатылды. 2002 жылдың тамызында өткен баспасөз мәслихатында Хатфилл көкжәні хаттарына қатысы жоқ екенін мәлімдеп, "үкіметтік ақпараттардың негізіндегі жауапсыз ақпарат құралдарының жариялануы" оның "қадірін түсіргенін" айтты. Үкімет оны көкжәні шабуылдарына қатысы болмаған деп ресми түрде таныды, ал Әділет министрлігі Брюс Эдвардс Ивинс атты әскери ғалымды шабуылдың жалғыз кінәлісі деп анықтады. 2007 жылы Хатфилл Vanity Fair және Reader's Digest журналына қарсы ұқсас қорлау туралы сот ісін белгісіз сомаға аяқтады, екі журнал да Хатфиллдің көкжәні поштасына қатысы бар деген қандай да бір ұсыныстан ресми түрде бас тартуға келісті. 2010 жылы Хатфилл Джордж Вашингтон университетінің медициналық орталығында тәуелсіз зерттеуші және жедел жәрдем көрсету бойынша қосымша профессор болып жұмыс істеді. Ол Батыс Африкадағы Эбола вирусы эпидемиясына денсаулық сақтау органдарының реакциясын сынап, Эболаның аэрозольдік жолмен жұқтырылуы мүмкін екенін айтты, бұл пікір басқа сарапшылар тарапынан сынға ұшырады. 2020 жылы ол Трамптың Ақ үйінде коронавирус жөніндегі кеңесші болып тағайындалды, онда ол ФДҚ-ның қарсылығына қарамастан, вирусты емдеу үшін гидроксихлорохин қолдануын ынталандырды. 2020 жылғы сайлаудан кейін ол Дональд Трамптың сайлау қорытындыларын өзгерту әрекеттеріне қатысты. (1999 жылы журналистпен сұхбаттасқанда ол "АҚШ арнайы күштерінің капитаны" болғанын мәлімдеді, бірақ кейіннен армияның мәліметінше, ол ешқашан арнайы күштерде қызмет етпегені анықталды.) Армиядан босатылғаннан кейін Хатфилл медициналық зертханашы ретінде жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай дәрігер болуды көздеді. Ол Капангада (Заир) доктор Гленн Эштруттың жетекшілігімен медициналық миссионер болып жұмыс істеді, ол 1977 жылы сол жерде қаза тапты. 1976 жылдан 1978 жылға дейінгі Эштруттың қызы Каролина Раш Эштрутпен некесінен бір қызы дүниеге келді.

Медициналық білім

1978 жылы Хатфилл Родезияға (қазіргі Зимбабве) қоныстанды және Солсберидегі (қазіргі Хараре) Родезия университетінің Годфри Хэггинс медициналық мектебіне түсті. (Оның осы кезеңдегі әскери байланыстары туралы айтқандары Селус скауттарымен дәрігер ретінде көмектесу және Родезияның SAS құрамында болуын қамтиды, бірақ бір журналисттің сөзіне сәйкес, соңғысының полктік бірлестігі «Хатфилл ешқашан бұл бөлімге жатпаған» деген пікірде.) 1983 жылы емтиханды өтпегеннен кейін, 1984 жылы M ChB дәрежесін алып, 1984-1985 жылдары Оңтүстік Африканың Солтүстік-Батыс провинциясындағы шағын ауылдық ауруханада бір жылдық стажировкадан өтті. Оңтүстік Африка үкіметі оны 1986 жылдан 1988 жылға дейін Оңтүстік Африка Ұлттық Антарктика экспедициясы (SANAE) аясында Антарктидада 14 айлық міндеттерді орындауға медициналық офицер ретінде тартты. 1988 жылы Кейптаун университетінде микробиология саласы бойынша магистр дәрежесін алды. Екі жылдан кейін Стелленбош университетінде медициналық биохимия және сәулелену биологиясы бойынша екінші магистрлік дәреже алу үшін оқыды, сонымен қатар университеттің клиникалық гематология зертханасында медициналық техник болып жұмыс істеді. 1991-1993 жылдары Стелленбошта гематологиялық патология бойынша үш жылдық резидентурадан өтті. Хатфилл 1992-1995 жылдары Родос университетінің микробиология профессоры Ральф Кирбидің жетекшілігімен талидомидпен лейкемияны емдеу тақырыбында Ph.D. диссертациясы бойынша зерттеу жүргізді. 2007 жылы Хатфиллдің адвокаты Том Коннолли, АҚШ-тың бұрынғы Бас прокуроры Джон Эшкрофтқа және ФБР-ға қарсы сот процесінде, клиентінің «резюмесін әдейілеп жалғандығын» мойындады, оның ішінде Ph.D. алғанын және Ph.D. үшін «дипломды жасағанын» мәлімдеді. АҚШ-қа оралғаннан кейін, Хатфиллдің тағы бір докторантурадан кейінгі тағайындалуы 1995 жылы Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Ұлттық денсаулық сақтау институтының (NIH) құрамындағы Ұлттық балалар денсаулығы және адам дамуы институтында (NICHD) басталды. Содан кейін ол 1997-1999 жылдары АҚШ Армиясының жұқпалы аурулар медициналық зерттеу институтында (USAMRIID) азаматтық зерттеуші болып жұмыс істеді. Ол жерде Ұлттық зерттеулер кеңесінің стипендиясы бойынша Эбола вирусына қарсы жаңа дәрілік препараттарды зерттеді және биологиялық қаруға (BW) қарсы қорғану саласындағы сарапшы атанды.

Көкірек шамасы

1999 жылдың қаңтар айында Хатфилл Science Applications International Corporation (SAIC) компаниясында "консультанттық жұмысқа" ауысты, оның жақын маңдағы Маклин қаласында үлкен кампусы бар еді. Корпорация көптеген федералдық агенттіктерге қызмет көрсетті. Көптеген жобалар құпия сақталды. Хатфилл мемлекеттік органдар үшін биологиялық қарудан қорғану оқу бағдарламаларын әзірледі. Осы кезде АҚШ-та антракспен байланысты бірнеше жалған хаттар жіберілген болатын. Хатфилл және оның әріптесі, SAIC вице-президенті Джозеф Сукуп, бұрынғы АҚШ биоқару бағдарламасының зейнеткер басшысы Уильям С. Патрикке (ол сонымен қатар Хатфиллдің ұстазы болған) террористердің антракспен пошта арқылы шабуылдау мүмкіндіктері туралы есеп дайындауды тапсырды. Барбара Хатч Розенберг (2002 жылы Америкалық ғалымдар федерациясының биохимиялық қарулар жөніндегі жұмыс тобының директоры) бұл есеп "ЦРУ-дың SAIC-пен жасаған келісімшарты бойынша" тапсырылғанын мәлімдеді. Бірақ SAIC Хатфилл мен Сукуп тапсырыс бергенін, сыртқы клиент болмағанын айтты. 1999 жылдың ақпан айында дайындалған бұл есеп кейіннен 2001 жылғы антракс шабуылдарының "жоспары" ретінде қарастырылды. Басқа нәрселермен қатар, ол конвертке күдік тудырмайтын мөлшерде қанша антракс салуға болатынын көрсетті. 2001 жылдың қазан айында сенатор Патрик Лихиге жіберілген конвертте 0,871 грамм антракс болды. Шабуылдан кейін бұл есеп БАҚ пен басқалардың назарын аударды және Патрик пен Хатфиллді тергеуге алып келді.

Розенбергтің мәлімдемелері

2001 жылдың қазан айында, Амз штаммдық сибиряқ шабуылдарда қолданылғаны белгілі болғаннан кейін, Барбара Хатч Розенберг және басқалар пошта жіберулердің "жасырын ЦРУ агентінің" жұмысы болуы мүмкін екенін айтып, ФБР-ге "ең мүмкін" адамның атын ұсынды. 2001 жылдың 21 қарашасында Розенберг Женевадағы Биологиялық және Уытты қарулар конвенциясында осыған ұқсас мәлімдеме жасады. 2001 жылдың желтоқсан айында ол "Америка Ғалымдар Федерациясының" (FAS) веб-сайты арқылы "Пошта арқылы жіберілген сибиряқтың көзі туралы дәлелдер мен түсініктемелер жинағын" жариялады, бұл шабуылдардың "білмейтін көмекпен жасалған күрделі мемлекеттік бағдарламаның" нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетті. Розенберг бұл жағдай туралы "Нью-Йорк Таймс" газетінің тілшілерімен сөйлесті. 2002 жылдың 4 қаңтарында "Нью-Йорк Таймс" газетінің тілшісі Николас Кристоф "Кісі өлтірушінің бейнесі" деген мақала жариялады, онда "Мен өткен күзде сибиряқты кім жібергенін білемін деп ойлаймын" деді. Бірнеше ай бойы Розенберг сөз сөйлеп, әлемнің көптеген тілшілеріне өз пікірлерін жеткізді. Ол 2002 жылдың 17 қаңтарында FAS веб-сайтына "Сибиряқ шабуылдарының талдауын" жариялады. 2002 жылдың 5 ақпанында ол "ФБР кешігіп жатыр ма?" деген мақала жариялады. Ол кезде ФБР тергеушілердің басты күдіктіні анықтағаны туралы хабарларды жоққа шығарып, "Қазіргі уақытта бұл іс бойынша басты күдікті жоқ" деді. "Вашингтон Пост" газеті "ФБР қызметкерлері соңғы аптада доктор Розенбергтің мәлімдемелерін толығымен жоққа шығарды" деп хабарлады. 2002 жылдың 13 маусымында Розенберг FAS сайтына "Сибиряқ ісі: ФБР нені біледі" деген мақала жариялады. Бес күннен кейін Розенберг өзінің теорияларын сенаторлар Дашл мен Лихиге жұмыс істейтін қызметкерлерге ұсынды. 25 маусымда ФБР Хатфиллдің пәтерін іздестіріп, оны көпшілікке танымал есімге айналдырды. "ФБР сондай-ақ Хатфилл іздестіруге келіскенін және ол күдікті емес екенін мәлімдеді". "Американ Проспект" және "Салон.ком" сайттары "ФБР-дің айтуынша, Хатфилл сибиряқ ісі бойынша күдікті емес" деп хабарлады. 2002 жылдың 3 тамызында Розенберг БАҚ-қа ФБР өзінен "Мемлекеттік ғалымдар тобы Стивен Дж. Хатфиллды жазықсыз кінәлауға тырығып батыр ма?" деп сұрағанын айтты.

Қауіпкер

2002 жылдың тамызында Бас прокурор Джон Эшкрофт Хэтфиллді баспасөз конференциясында "күдікті тұлға" деп атады, бірақ оған ешқандай айып тағылмады. Вирустарды зерттеген Хэтфилл, антракс хаттарымен байланысы жоқ екенін батыл түрде жоққа шығарды және ФБР-ді, Әділет министрлігін, Джон Эшкрофтті, Альберто Гонзалесті және басқаларды конституциялық құқықтарын және Құпиялылық туралы заңды бұзғаны үшін сотқа берді. 2008 жылдың 27 маусымында Әділет министрлігі Хэтфиллдің ісін 5,8 миллион долларға бітіруге келісімін берді. Кейін Хэтфилл Луизиана штатының Батон-Руж қаласындағы Пеннингтон биомедициналық зерттеу орталығында жұмыс істеді. 2001 жылдың қыркүйегінде Пентагон SAIC компаниясына Ирактың сол кездегі президенті Саддам Хусейн қолданған деген күдікпен жаппай қырып-жою қаруының жылжымалы "зертханасының" макетін жасауды тапсырды. Пентагон трейлердің Ирактағы жаппай қырып-жою қаруын іздейтін топтарды оқытуға пайдаланылатынын мәлімдеді. Оның адвокаты Виктор М. Гласберг: "Стивтің өміріне қысым, меңзеулер мен болжамдардың әсері зор болды. Бұл кінәлі немесе кінәсіз болса да, болжауларға негізделген мұндай жазалауға ұшырамайтын адамға жасалған қорқынышты шабуыл" деді. Ұятты жағдай, 2003 жылдың мамыр айында Хэтфиллді күзеп барып жатқан ФБР агенттері оған жақындағанда оның аяғына көлікпен тиіп кетті. Полиция жүргізушіге айып таққан жоқ, бірақ Хэтфиллге "қауіп тудыру" үшін айыппұл салды. Ол және оның адвокаттары бұл айыппұлға қарсы күресті, бірақ сот төрешісі айыппұлды күшінде қалдырып, Хэтфиллге 5 доллар төлеуді бұйырды. 2006 жылдың соңында ФБР директоры Роберт Мюллер тергеу басшылығын ауыстырды, сол кезде тағы бір күдікті, USAMRIID бактериологы Брюс Ивинс тергеудің негізгі назарына ілікті. Ивинске қарсы істің сенімділігіне қатысты да көптеген сұрақтар туындады.