Кіріспе

Жауапкершілікті жоққа шығару қабілеті – әдетте ресми немесе бейресми басқару тізбесіндегі жоғары лауазымды шенеуніктердің, өз ұйымдық иерархиясының мүшелері жасаған немесе олардың атынан жасалған іс-әрекеттер туралы білуді немесе жауапкершілікті жоққа шығару мүмкіндігі. Олар мұны өздерінің қатысқандығын растайтын дәлелдің жоқтығынан немесе болмауынан жасауға болады, тіпті егер олар осы іс-әрекеттерге жеке қатысқан немесе кем дегенде олар туралы білгенмен, қасақана көз жұмған болса да. Егер заңсыз немесе әлдебір арсыздыққа толы, беделсіз әрекеттер жария болған жағдайда, жоғары лауазымды шенеуніктер оларды қорғау үшін мұндай әрекеттер туралы ешқандай хабардар еместіктерін мәлімдеп, кінәны осы әрекеттерді орындаған агенттерге ауыстыруы мүмкін, себебі олар күмәнданушылардың олардың сөзін жоққа шығаратын дәлелдер таба алмайтынына сенімді. Дәлелдің болмауы жоққа шығаруды сенімді етеді, бірақ кейде айыптауларға ешқандай шара қолданылмайды. Бұл термин көбінесе алдын ала ойластыруды білдіреді, яғни болашақтағы іс-әрекеттеріңіз немесе біліміңіз үшін жауапкершіліктен қашып құтылуға қажетті жағдайларды қасақана жасау. Кейбір ұйымдарда, бағыныштылардың іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті негізгі тұлғаларға жүктеу және олардың қатыспағанын жоққа шығару арқылы алатын кез келген құқықтық қорғауды жою үшін командалық жауапкершілік сияқты заңдық доктриналар бар. Саясатта және барлау саласында, жоққа шығару – қуатты ойыншының немесе барлау агенттігінің, жауапкершілікті басқаға ауыстырып, үшінші тарап арқылы жасырын түрде іс-әрекеттерді ұйымдастыру арқылы салдарынан қашуға мүмкіндік беретін қабілетті білдіреді. Саяси науқандарда, сенімді жоққа шығару кандидаттарға таза болуға және этикалық емес тәсілдерді немесе жала жабуға ұқсайтын үшінші тараптың жарнамаларын айыптауға мүмкіндік береді. Жоққа шығару қабілеті тарих бойында болғанымен, бұл термин 1960 жылдардың басында ЦРУ жоғары лауазымды шенеуніктерден ақпаратты жасыру үшін қолданды, егер заңсыз немесе беделсіз әрекеттер жария болған жағдайда оларды салдарынан қорғау мақсатында.

Шолу

Демек, сенімді жоққа шығарудың басты ұғымы – сенімділік. Үкімет шенеунігі үшін бір әрекетті толығымен жоққа шығару оңай, сондай-ақ, қылмыстық қудалаудан қашу үшін жеткілікті болуы мүмкін, мысалы, кейіннен дәлелдерді жою немесе жасыру мүмкін. Дегенмен, халық бұл жоққа шығаруға сенбеуі мүмкін, әсіресе егер күшті жағдайлық дәлелдер болса немесе әрекет соншалықты еліксіз болса, онда жалғыз логикалық түсіндірме – жоққа шығарудың жалғандығы. Бұл ұғым тыңшылық саласында одан да маңызды. Ақпарат көптеген көздерден келуі мүмкін, оның ішінде адамдардан да. Тек бірнеше адам ғана білетін ақпараттың жария болуы, ақпаратты таратуға тікелей қатысқан адамдарды анықтауы мүмкін. Мысалы, шенеунік құпия сапарға шықса және сапар жоспарларын тек бір көмекшісі білсе. Егер ол сапарында өлтірілсе, ал кісі өлтірудің жағдайы оның сапар жоспарларын білгенін көрсететін болса, онда көмекшісі оны сатып кеткен деген қорытындыға келуге болады. Көмекші мен кісі өлтірушіні байланыстыратын тікелей дәлелдер болмауы мүмкін, бірақ фактілерден ынтымақтастық болғанын болжауға болады, осылайша көмекшінің жоққа шығаруы сенімсіз болады.

Тарих

Терминнің тамыры АҚШ президенті Гарри Трумэннің 1948 жылғы 18 маусымдағы Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің 10/2 құжатына барып, "жасырын операцияларды" "бұл үкіметтің жау шет мемлекеттерге немесе топтарға қарсы, немесе достық шет мемлекеттерге немесе топтарға қолдау көрсету үшін жүргізген немесе демеушілік еткен барлық іс-шаралар (осы жерде көрсетілгеннен басқа), бірақ олар мұндай жоспарланып және орындалған, АҚШ үкіметінің оларға қатысты жауапкершілігі рұқсатсыз тұлғаларға анық болмайды және егер ашылған жағдайда АҚШ үкіметі оларға қатысты кез келген жауапкершіліктен сенімді түрде бас тарта алады" деп анықтаған. Эйзенхауэр әкімшілігі кезінде NSC 10/2 NSC 5412/2 "Жасырын операциялар" деп аталатын арнайы құжатқа енгізілді. NSC 5412 1977 жылы құпиясы ашылды және Ұлттық мұрағатта сақталады. "Сенімді түрде жоққа шығаруға болатын" деген тіркесті алғаш рет Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) директоры Аллен Даллес қолданды. Алайда, мұндай идея одан әлдеқайда ертерек пайда болған. Мысалы, 19 ғасырда Чарльз Бэббидж комитетте "бірнеше шыншыл адамдардың" болу маңыздылығын айтқан, олар "өте күрделі мәселе туындағанда" уақытша кеңеске қатысудан шеттетілуі мүмкін, сонда олардың бірі "қажет болған жағдайда, ешқандай күмәнді мәселе талқыланбаған жиналысқа қатыспағанын шындықпен айта алады" деді.

Шіркеу комитеті

АҚШ Сенатының комитеті, Шіркеу комитеті 1974-1975 жылдары барлау агенттіктерін тергеді. Тергеу барысында ЦРУ-дың Кеннеди әкімшілігінен бастап бірнеше шетелдік басшыларды, оның ішінде Кубаның Фидель Кастросын өлтіруді жоспарлағаны анықталды. Бірақ президент, мұндай әрекеттерді қолдағанмен, өзі тікелей қатыспау керек еді, осылайша ол білмейтінін айта алатын болды. Бұл "сенімді жоққа шығару" деп аталды. Сенімді жоққа шығару – қажет болған жағдайда жоққа шығаруға болатындай, жеткілікті еркін және бейресми билік құрылымдары мен басқару тізбектерін құруды қамтиды. Мақсаты – ЦРУ-ға және кейін басқа да органдарға жоғары лауазымды тұлғалар, тіпті президент өзі де, даулы нұсқаулар бере алатыны, бірақ операция сәтсіз аяқталған жағдайда, әкімшілік жауапкершіліктен бас тарту үшін бұл нұсқаулардың бар екендігі мен нақты көзін жоққа шығару мүмкін болды.

Кейінгі заңнамалық кедергілер

1974 жылғы Хьюз-Райан заңы ұлттық қауіпсіздік үшін маңызды әрбір операцияға президенттің шешімін қажет ету арқылы сенімді түрде жоққа шығару мүмкіндігіне нүкте қоюға тырысты, ал 1980 жылғы Ақпаратты бақылау заңы Конгреске барлық жасырын операциялар туралы хабарлауды талап етті. Алайда, екі заңда да Иран-Контрас ісі көрсеткендей, атқарушы билік олардың авторының ниеттерін жоққа шығаруға жеткілікті белеңді түсініксіз сөздер мен қашу жолдары бар. Шындығында, Конгресс мүшелері қиын жағдайда: олар хабардар болғаннан кейін, оның құпиялығын ашпаса, әрекетті тоқтатуға шамалары жетпейді.

Иран-Контралар ісі

Иран-Контра ісін зерттеген конгресс комитетіне берген куәлігінде вице-адмирал Джон Поиндекстер: "Президенттің бұл шешімнен оқшаулануын қамтамасыз ету және егер бұл жария болса, Президенттің кінәсіздігін жоққа шығару үшін, мен Президенттен сұрамайтындығымды әдейі шештім."

Құпиялықтары ашылған мемлекеттік құжаттар

Вьетнамдағы елші Генри Кэбот Лоджтің Ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі арнайы көмекші МакДжордж Бандиге, мүмкін болатын төңкерісқатысты АҚШ-тың мүмкіндіктері туралы жіберген телеграммасында, сенімді түрде жоққа шығару мүмкіндігі айтылады. 1964 жылғы Чили сайлауына жасалған жасырын саяси араласу туралы ЦРУ және Ақ үйдің құжаттары жарияланды. ЦРУ-ның Батыс жарты шардағы бөлімінің бастығы Дж. Кинг, науқанға қаражатты «(Чили президенті Эдуардо Фрей Монтальва) АҚШ-тан қаражат түскенін сезінуіне, бірақ оны сенімді түрде жоққа шығаруға мүмкіндік беретіндей етіп ұсынуды» ұсынды. 1954 жылы Гватемаладағы төңкеріс үшін ЦРУ-ның «PBSuccess» операциясының оқу материалдары сенімді түрде жоққа шығаруды қарастырады. Ұлттық қауіпсіздік архивінің мәліметінше: «PBSuccess операциясының оқу материалдарында табылған және Агенттік тарапынан құпиясы ашылған құжаттардың ішінде "Жақындастыру туралы зерттеу" деген атпен ЦРУ құжаты бар. Саяси өлтіру өнеріне арналған нұсқаулық ретіндегі 19 беттік оқулық, жақындастыру процедуралары, құралдары және оны іске асыру туралы толық сипаттама береді». Оқулықта сенімді түрде жоққа шығару үшін «жақындастыру туралы ешқандай нұсқау жазбаға немесе тіркелмеуі керек» делінген.

Кеңес операциялары

1980 жылдары КГБ "Инфекция операциясы" (немесе "Денвер операциясы") деп аталатын операцияны жүргізді, онда Шығыс Германияның Штази және КСРО-ға байланысты баспасөз құралдары арқылы ВИЧ/ЖИТС-ті жасалған биологиялық қару деп таратуға тырысты. Штази биолог Якоб Сегалды жасырын түрде қолдау арқылы операцияға қатыстылығын жоққа шығарды, ал оның әңгімелерін халықаралық баспасөз, соның ішінде "Санди Экспресс" сияқты "көптеген буржуазиялық газеттер" жариялады. Кейін үшінші елдердің басылымдары осы мәлімдемелердің бастау көзі ретінде көрсетілді. Осы аралықта, Кеңес Одағының барлау қызметі аталған дезинформация операциясында неміс Штазиін пайдаланып, өзінің қатыстылығын жоққа шығаруға қол жеткізді.

Кішкентай жасыл адамдар және Вагнер тобы

2014 жылы "кішкентай жасыл адамдар" – ешқандай таңбасы жоқ, қазіргі заманғы ресейлік әскери жабдықтарын алып жүрген әскерлер – Ресей-Украина соғысының басында пайда болды, бұл тактиканы The Moscow Times сенімді түрде жоққа шығару мүмкіндігі ретінде сипаттады. Вагнер тобы, ресейлік жеке әскери компания, Кремльдің Украина, Сирия және Африкадағы әртүрлі араласулары үшін сенімді жоққа шығару әрекеті ретінде қарастырылады.

Кемшіліктері

Бұл – қатысты тараптардың дербес әрекет етуге қабілетті деп есептелуін талап ету арқылы биліктің теріс пайдаланылуына мүмкіндік жасайды, бұл, әсіресе, оларға дербес әрекет етуге рұқсат берумен бірдей. Жалғандау әңгімелері кейде сенімді болып көрінеді, ал кейде бұқаралық ақпарат құралдары мен халық оны әшкерелейді. Сенімді жалғандау жоғары лауазымды шенеуніктер мен олардың қызметкерлері арасындағы түсініспеушіліктер қаупін арттырады.

Басқа мысалдар

Пәлені жоққа шығарудың тағы бір мысалы – адамның белгілі бір фактілерді білуден әдейі шарлап, өйткені білмеу оған тиімді. Мысалы, заңгер өзінің ісіне зиян келтіретін фактілер болуы мүмкін деп күдіктенсе, бірақ нақты білімі болса, этикалық қағидалар оны қарсы тарапқа ашуға міндеттейтінінен қауіптеніп, сол мәселені зерттемеуге шешім қабылдайды.

Компьютерлік желілерде қолдану

Компьютерлік желілерде сенімді жоққа шығару жиі адамдар файлды жібергенін жоққа шығара алатын жағдайды білдіреді, тіпті ол олардың компьютерінен келгені дәлелденсе де. Кейде бұл компьютерді белгілі бір типтегі хабарламаларды автоматты түрде қайта жіберуге орнату арқылы жасалады, сонда файлдың бастапқы жіберушісі оны қайта жіберушілерден ажырату мүмкін болмайды. Осылайша, файлды алғаш жібергендер өз компьютері оны басқа жерден ғана қайта жіберді деп мәлімдей алады. Бұл принцип opentracker bittorrent іске асылымында кездейсоқ IP-адрестерді пірлер тізіміне қосу арқылы қолданылады. Шифрланған хабар алмасу протоколдарында, мысалы bitmessage, желідегі әрбір пайдаланушы барлық хабарламаның көшірмесін сақтайды, бірақ тек өзінің хабарламаларын ғана шеше алады, ал бұл тек барлық хабарламаны шешуге тырысу арқылы мүмкін болады. Осы тәсілді қолдану арқылы хабарламаны кімге және кім жібергенін, оны шеше алмайынша анықтау мүмкін емес. Өйткені барлығына барлығы жіберіледі және шифрлау нәтижесі құпия сақталады. Хост белгісіз болса, VPN арқылы да осыған қол жеткізуге болады. Қалай болғанда да, бұл талапты барлық желілік байланыстардың толық шифрланған журналы болмаса жоққа шығару мүмкін емес.

Фринет файлдармен бөлісу

Freenet файлдарды ортақтастыру желісі – деректердің қайдан алынғанын және қайда сақталғанын білуге тыйым салу арқылы желі операторлары мен пайдаланушыларын, сондай-ақ цензорлар сияқты бақылаушыларды қорғау мақсатында деректердің көздерін және ағынын жасыру арқылы осы идеяның тағы бір қолданылуы болып табылады.

Криптографияда қолдану

Криптографияда, бас тартуға болатын шифрлау стеганографиялық техникаларды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, онда шифрланған файлдың немесе хабарламаның өзінің бар екендігі жоққа шығарыла алады, яғни қарсылас шифрланған хабарламаның бар екенін дәлелдей алмайды. Мұндай жағдайда жүйе "толыққанды жасырылған" деп айтылады. Кейбір жүйелер бұл мүмкіндікті одан әрі дамытады, мысалы MaruTukku, FreeOTFE және (көп дәрежеде емес) TrueCrypt және VeraCrypt, олар шифрланған деректерді бір-біріне кірістіреді. Шифрланған деректердің иесі одан белгілі бір ақпаратты шығару үшін бір немесе бірнеше кілттерді ашып, содан кейін басқа кілттердің бар екенін жоққа шығара алады, ал бұл мәлімдемені барлық шифрлау кілттерін білмей жоққа шығару мүмкін емес. Осылайша, ашық шифрланған деректердің ішіндегі "жасырын" деректердің болуын оның бар екендігі дәлелденбейтіндей етіп жоққа шығаруға болады.

Бағдарламалау

Underhanded C Contest – жыл сайын өткізілетін бағдарламалау байқауы, онда мұқият жасалған кемшіліктер жасалады, оларды табу өте қиын, ал табылған жағдайда қателік деп мойындамауға болады.