Кіріспе

Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысы, ресми түрде Бадахшан таулы автономиялық облысы деп аталады, Тәжікстанның шығысындағы Памир тауларында орналасқан автономиялық аймақ. Ол елдің жер аумағының шамамен 45 пайызын құрайды, бірақ халықтың бар болғаны 2 пайызын ғана қамтиды.

Атауы

Автономиялық аймақтың ресми ағылшын тіліндегі атауы – Бадахшан таулы автономиялық аймағы. "Бадахшан" атауы сасанидтік титулдарының bēdaxš немесе badaxš деген сөздерінен шыққан. "Горно-Бадахшан" сөзбе-сөз "таулы Бадахшан" дегенді білдіреді және автономды облыстың орысша атауы – Горно-Бадахшанская автономная область – негізінде алынған. "GBAO" деген орысша аббревиатурасы Тәжікстан үкіметі және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты ұлттық және халықаралық ұйымдардың ағылшын тіліндегі жарияланымдарында кеңінен қолданылады.

Тарих

Батыс Памирдегі шекаралар мен саяси билік әрқашан империялық державалардың таласына түсіп келді. 17-19 ғасырлар аралығында Дарваз, Шуғнан, Рушан және Вахан сияқты бірнеше жартылай тәуелсіз мемлекеттер, қазіргі Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысы мен Ауғанстанның Бадахшан провинциясы құрамына кіретін аумақтарды басқарды. 19 ғасырдың соңында Коканд, содан кейін Бұхара әмірліктері аймақта саяси билікті ұстады, дей тұрғанмен 1896 жылы Батыс Памир Ресейдің отарлауына түсті. Ресей мен Британ империясы 1896 жылы Памир арқылы ортақ шегарасын белгіледі, бұл Вахан дәлізінің құрылуына әкелді. Алайда, Қытай мен Ауғанстан сияқты басқа да аймақтық державалар, сондай-ақ Бадахшан, Бұхара, Кашгария және Кашмирдің билеуші топтары да Памирде өз ықпалын кеңейтуге тырысты. Осылайша, 1894 жылы Сарыкөл жотасы Цин империясы мен Ресей империясы арасындағы шығыс шекарасы ретінде де-факто белгіленді. Бұл империялық тарих бүгінгі күнге дейін маңызды, себебі ол қазіргі автономиялық облыстың оңтүстік-шығыс шегараларын анықтады.

Кеңес Одағы

Тәжікстанның Бадахшан аймағы, қазіргі батыс шекараларымен және ресейлік GBAO деген атауымен ерекше саяси бірлік ретінде 1925 жылы автономиялы республика болып құрылды. Кейін 1929 жылы бұл Тажик Кеңес Социалистік Республикасының (Тажик КСР) автономиялық облысына айналдырылды. Кеңес шығыстанушыларының халықтарды жіктеуге құштарлығы, совет этногенезінде Памирліктер немесе "Таулық тәжіктер" сияқты жекелеген ұлттық категорияның қалыптасуына әкелді. Кеңес Одағы жылдарында Горно-Бадахшанға, Совет Одағының шекаралық аймағы ретінде көптеген ресурстар жұмсалды, мысалы, жоғары білімге артықшылықты қол жеткізу және 1935 жылы Памир тас жолының салынуы арқылы. Бұл күнге дейін жаңартылған дәуір ретінде есте сақталады. Сондықтан, Памирден келген адамдар Тажик КСР-інде әлеуметтік мобильділікке және саяси лауазымдарға қол жеткізуге мүмкіндік алды. Академиялық пікірде бұл стратегиялық маңызды совет "шекарасындағы" халықтың мемлекеттік социализмге адалдығын сақтау шарасы ретінде қарастырылады.

Тәуелсіздік алғаннан бері

1992 жылы Тәжікстан Азамат соғысы басталғанда, Горно-Бадахшанның жергілікті үкіметі Тәжікстаннан тәуелсіздік жариялады. Көптеген саяси белсенді памирліктер кейін Тәжікстан Азамат соғысы кезінде аймақтың автономиясы мен демократиялық басқаруын талап еткен «Ла’ал е Бадахшан» демократиялық саяси қозғалысына қосылды. Тәжікстан Азамат соғысында регионализм маңызды құрылымдық фактор болды, сондықтан исмаилилік идентиті жұмылдырудың маңызды белгісіне айналды. 1997 жылы «Ла’ал е Бадахсан» Біріккен Тәжік оппозициясына қосылды. Осы себепті олар кейіннен үкімет құрған халық фронтының мақсатына айналды және тәуелсіз Тәжікстанның саяси кеңістігінен шеттетілді. Горно-Бадахшан үкіметі кейін тәуелсіздік туралы мәлімдемелерден бас тартты. Кеңес Одағының тарағаннан кейін, Исмаили даму ұйымы AKDN Горно-Бадахшанға Қырғызстаннан гуманитарлық көмек жеткізді, бұл азамат соғысы кезінде халықтың аштықтан қорғалуын қамтамасыз етті. AKDN бұл шараны уақытша деп қарастырса да, көптеген тұрғындар гуманитарлық көмектің тұрақты болуын қалайды. Көптеген адамдар оны кеңестік кезеңдегі тауармен қамтамасыз етудің жалғасы деп есептейді. Кеңестік және исмаилилік даму көмегімен ортақ тәжірибе, сондай-ақ тәжік мемлекетінің немқұрайлылығы мен репрессиясы, адамдардың өзін тәжік емес, памирлік деп сезінуіне әкелді. 2011 жылы Тәжікстан Памир тауларындағы жерді Қытай Халық Республикасына (ҚХР) беру туралы 1999 жылғы келісімді ратификациялады, бұл қытай тарапынан 130 жылдық шекаралық дауды аяқтады және Тәжікстан аумағына қатысты Қытайдың талаптарын тоқтатуды білдірді. Дегенмен, қытай ғалымдары кейде бүкіл Памир тауларына бақылау құруды талап етті. Бірақ Тайбэйдегі Қытай Республикасы үкіметі бұл келісімді мойындамайды және оның ресми карталарында көрсетілгендей, аумаққа талап етуді жалғастыруда. Тәжікстан үкіметі жерді беруді дипломатиялық жеңіс деп салайтын болса, көптеген тәжік ғалымдары, оппозиция және халықтың бір бөлігі «даудың» бар екеніне күмән келтіріп, Бадахшанның барлық аумағы Тәжікстанға тиесілі деп санайды. 2012 жылдың 24 шілдесінде Тәжікстан әскері мен бұрынғы әскери қолбасшы Толиб Айомбековтің жақтастары арасында қақтығыс болды, себебі Айомбеков тәжік генералын өлтірді деген айып тағылды. 2022 жылдың 18 мамырында Мамадбоқир Мамадбоқиров басқаратын 200-ге жуық үкіметке қарсы наразылық танытушылар Рушан қаласындағы аймақтық орталық Хороғқа баратын жолды тосқан. 2012, 2014, 2018, 2021 және 2022 жылдардағы Тәжікстан әскері мен GBAO халқы арасындағы қақтығыстар аймақтың әскериленуінің күшеюінің көрінісі болып табылады. Көптеген сарапшылар үкіметтің бұл әрекеттерін бұрынғы автономиялы Горно-Бадахшан аймағын, сондай-ақ бейресми апиын саудасын толық бақылауға алу стратегиясы деп бағалайды, бұл бірнеше ықпалды жергілікті көшбасшыларды өлтірумен аяқталды. Бұл тәжік бейбіт келісімін бұзу болып табылады. 2022 жылдың мамыр айында тәжік үкімет күштері жастар өкілі Гүлбиддин Зиёбековтің азаптау мен өлтіруіне наразылық білдірген 40 азаматты өлтірді. Тәжікстанның ішкі істер министрлігі наразылық танытушылар аймақтағы «әлеуметтік және саяси жағдайды тұрақсыздандыруға» тырысқандарын мәлімдеді. Көптеген наразылық танытушылар, сондай-ақ журналистер мен адам құқықтары жөніндегі белсенділер кейіннен жасырылған оқиғаны жабу үшін ұсталды. Үкімет сонымен қатар мүлікті тәркіледі және тіпті шетелдегі оппозициялық памирліктерді де ұрлады. «Геноцидті бақылау» ұйымы памирліктердің поляризацияға және үкімет тарапынан қуғын-сүргінге ұшырауына алаңдаушылық білдірді.

Демография

Горно-Бадахшандағы халық саны 2019 жылы 226 900-ге бағаланады. Горно-Бадахшанның ең ірі қаласы – Хорог, халқы 30 300 адамды құрайды (2019 жылғы есеп бойынша). Горно-Бадахшанда Памир тілдері тобына жататын бірнеше тіл мен диалект кездеседі. Горно-Бадакшандағы памир тілдерінде сөйлейтіндерге шугни, рушани, вахи, ишкашими, сариколи, бартанги, хуфи, язгулям және орошани тілдері жатады. Ванжи тілі бұрын Ванж өзені аңғарында қолданылған, бірақ 19 ғасырда жойылып кеткен. Мурғаб ауданында қырғыз тілінде сөйлейтін халықтың саны көп. Орыс және тәжік тілдері де Горно-Бадахшан аймағында кеңінен таралған. Горно-Бадахшанда сөйлейтін көптеген шығыс иран тілдері ЮНЕСКО-ның жойылуға жақын тілдер тізіміне енген. Памир халқы тілдік және діни тұрғыдан маргинализацияланып, Тәжікстан мемлекетінің ұлттық идеясынан алшақтап барады. 2009 жылы Имам Ханафи исламының жылы тойланды, бірақ памир халқының көп бөлігі исмаили шиит исламын ұстанады. Содан кейін діни мекемелерді қайта тіркеу қажет болды, мемлекеттік діни сенімдерге сай келмейтін барлық мекемелер жабылған. 2010 жылғы тіл заңы барлық құжаттарды тәжік тілінде жасауды талап етеді. Бұл Горно-Бадахшанның тәжік тілінде сөйлей алмайтын көптеген тұрғындары үшін мемлекеттік қызметтерге қол жеткізуді қиындатады.

Кеңес дәуірі

Тәжікстан Коммунистік партиясының Горно-Бадахшан облыстық комитетінің бірінші хатшысы – Кеңес дәуірінде аймақтағы ең жоғары қызмет еді.

Тәуелсіздік алғаннан бері

Бадахшан Таулы Автономиялы облысының төрағасы – өңірлік үкімет басшысы. Олар Тәжікстан Президенті тарапынан тағайындалады.

Көлік

XX ғасырда Памирде жол байланысын орнату жөніндегі кеңестік заманауи жобалар, аймақтарды Ош, Хорог және Душанбе қалалары арасындағы транзиттік аймақтың бір бөлігіне айналдырды. Бүгінде Хорог-Ош және Хорог-Душанбе бағыттары Памир тас жолының екі бөлігі болып табылады. 2004 жылы Қытай Құлма жотасы арқылы үшінші жол салып, Хорогты Ташқұрғанмен байланыстырды. Горно-Бадахшан Пакистанның Хайбер-Пахтунхва және Гилгит-Балтистан аймақтарынан тар, бірақ көліктің өтуі қиын Вахан дәлізімен бөлінген. Тағы бір жол Хорогтан Ваханға, содан Ауғанстан шекарасына дейін созылады. Горно-Бадахшанда байланыс дамытылғанымен, "Тәжікстанның алтын есігі" аталған бұл аймақтағы жергілікті саудагерлер сауданың өсуінен көп пайда көре алмайды. Керісінше, Душанбедегі логистикалық компаниялар мен элиталар алыс қашықтыққа тасымалдау саудасын бақылайды, ал памирліктер маңызды лауазымдардан шеттетіліп, Қытайға бару үшін Душанбеден виза алуға мәжбүр, бұл өте қымбатқа түседі.

Энергия

2019 жылы Еуропалық Одақ және Германия Тәжікстанмен үйлестіре отырып, Шохдара өзеніндегі 11 МВт қуаттылығы бар ағынмен жұмыс істейтін гидроэлектростанцияның құрылысын қаржыландыруға 37 миллион евро бөлді. Жоба Ауғанстанның Бадахшан облысын да энергиямен қамтамасыз етуді көздеп отыр.

Спорт

Хорог - банди ойналған ең биік орналасқан жер.