Кіріспе

Худжанд (Худжанд; خجند‌), кейде Ходжент немесе Чуджанд деп те жазылады, 1936 жылдан 1991 жылға дейін Ленинабад деп аталды. Тажикстанның екінші ірі қаласы және Тажикстанның ең солтүстік Суғд облысының орталығы. Худжанд Орта Азиядағы ең көне қалалардың бірі, шамамен 2500 жыл бұрын Парсы империясы кезінде құрылған. Ферғана аңғарының төменгі ағысында, Сырдария өзенінің жағасында орналасқан Худжанд ежелгі Жібек жолындағы маңызды қала болған. 329 жылға дейін Ұлы Александр басып алғаннан кейін, ол Александрия Эсхата деп аталды және содан бері тарихта әртүрлі империялар құрамына кірді, оның ішінде Омейя халифаты (8 ғасыр), Моңғол империясы (13 ғасыр) және Ресей империясы (19 ғасыр). Бүгінде қала тұрғындарының көп бөлігі этникалық тажиктер және қала қазіргі Өзбекстан мен Қырғызстан мемлекеттерінің шекарасына жақын орналасқан.

Ежелгі дәуір

Худжанд Кирополис (Κυρούπολις) қаласы орналасқан жері болуы мүмкін. Кир Ұлы бұл қаланы өзінің өліміне дейін массагет тайпасына қарсы соңғы жорығы барысында құрған. Ұлы Александр 329 жылға дейін Кирополис маңындағы ең алыс грек елді мекенін салып, оны Александрия Эсхате (гр. Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη) немесе «Ең алыс Александрия» деп атады. Бұл қала грек қоныс салушылары үшін Сырдария өзенінің солтүстігінде тұратын көшпелі скиф тайпаларына қарсы бекініс болды. Римдік жазушы Курцийдің мәлімдемесіне сәйкес, Александрия Ультима (Ең алыс Александрия) б.з.д. 30 жылға дейін эллиндік мәдениетін сақтап келген. Қала Солтүстік Жібек жолындағы маңызды аялдамаға айналды. Сонымен қатар, ол мәдени орталыққа айналып, осы қаладан бірнеше белгілі ақындар мен ғалымдар шықты. 2500 жылдан астам бұрын салынған және бірнеше рет толық қирап, қайта жаңартылған Худжанд бекінісімен бірге Шейх Мүслихетдин мазары мен Жами Мәсжиди Ями мешіті Худжандта сақталды, сондай-ақ 16-17 ғасырлардан қалған бірнеше ескерткіштер де сақталған.

Классикалықтан кейінгі

VIII ғасырдың басында Худжандты Құтайба ибн Мұслим бастаған Омейяд халифатының әскерлері басып алды. Қала Омейяд және одан кейінгі Аббасид халифалықтарының құрамына енді, сонымен қатар исламдану процесі басталды. Алайда, IX ғасырдың соңында қала жергілікті билікке қайта оралып, Саманид империясына қосылды. 999 жылы Қарахан хандығының билігіне өткен ол, 1042 жылы Қарахан хандығы екіге бөлінгеннен кейін, бастапқыда Шығыс Қарахан хандығының құрамында болды, кейін батыс бөлігіне қарады. Молана Ваджих уд Дин Хужанди – Дилиге көшіп кеткен Худжандтың мұсылман ғалымы. Оның жүйесі Хафиз Хауажа Шейх Мехмуд (Мойна Доз) болды. Оның қызы Биби Құрсам Хатун – Баба Фарид уд Дин Ганж е Шакрдың анасы. 1137 жылы қарахиттар Худжандты жаулап алды, бірақ 1211 жылы Хорезмшахтарға өтті. 1220 жылы қала моңғол шапқыншылығына қарсы күшті қарсылық көрсетіп, қиратылды. XIV ғасырда қала Шағатай хандығының құрамында болды, бірақ ғасыр соңында Тимур әулетіне қосылды, оның билігінде гүлденді. Бұхараның Шайбани әулеті келесі кезде Ходжандты басып алды, 1802 жылы Коканд хандығына өткенімен, 1842 жылы Бұхара оны қайтарып алды, бірақ бірнеше онжылдықтан кейін Ресейге жоғалтты.

Ресей империясы

1866 жылы Орталық Азияның көп бөлігі Ресей империясының басып алуына түскен кезде, қала патшалық Ресейдің билігінде Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына кірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі мәжбүрлеп әскери қызметке алу қаупі 1916 жылдың шілде айында қалада наразылықтарға ұласты, наразылар ресейлік әскерлерге шабуыл жасағанда бұл наразылықтар зорлыққа дейін жетті.

Кеңес Одағынан кейінгі кезең және тәуелсіздік

1992 жылы Кеңес Одағының тарауы мен Тәжікстанның тәуелсіздік алғаннан кейін бастапқы атауына қайта оралды. Қала елдегі екінші ірі қала болып қала берді. 1996 жылы қалада Ашуровтың наразылық акциялары болды, онда азаматтар президент Эмомали Рахмонды орнынан бас тартуға шақырды. Халықтың наразылығынан кейін қаладағы түрмедегілер де наразылық білдірді. Олардың көпшілігі ұсақ қылмыстар үшін ұзақ мерзімге сотталған және жағдайы нашар болған. Бұл наразылық Худжанд түрмесіндегі көтеріліске әкеп соқты, нәтижесінде 24-150 тұтқын қаза тапты. 2000 жылдардың басында Худжанд тұрғындарының көпшілігі суға қол жеткізе алмады, ал бар судың өзі ішуге жарамсыз болды және қайнату қажет болды. 2004 жылы Швейцарияның Экономикалық мәселелер жөніндегі мемлекеттік хатшылығы мен Еуропалық қайта құру және даму банкі жағдайды жақсарту үшін бірікті, 32 000 су есептегішпен тұрғындарды қамтамасыз етті және суға қол жеткізуді жақсартты. Тұрғындар суды пайдаланғаны үшін төлем жасайды, бұл өз кезегінде Худжандтың сумен жабдықтау компаниясына қызметтерін жаңартуға және жақсартуға көмектеседі. Жобаның үшінші кезеңі 2017 жылға дейін аяқталуға тиіс болған. Орталық Азиядағы сумен жабдықтауды жақсартуға бағытталған басқа жобалармен салыстырғанда, бұл жоба табысты деп есептеледі және Ош, Жалал-Абад, Қарабалта және Талас сияқты Қырғызстан қалалары мен кенттерінде қолданылды, сонымен қатар Қырғызстан астанасы Бишкекке де тарату мүмкіндігі қарастырылуда. 2010 жылдың 3 қыркүйегінде "Аль-Каида" тобымен байланысы бар "Джамаат Ансарулла" экстремистік ұйымы қалада өзіне-өзі бомбалау шабуылын жасады, нәтижесінде 4 адам қаза тапты. 2017 жылдың сәуір айында пастор Бахром Холматов Худжандтағы Сунмин Сунбогим протестант шіркеуіне жасалған рейдтің нәтижесінде ұсталды. Холматовқа тым жоғары дауыспен ән шырқады және жақын жерде тұратын адамдардың "демалысын бұзды" деген айып тағылды және үш жылға түрмеге қамалды.

Көлік

Худжанд әуежайы Душанбеге және Ресейдің бірнеше қаласына жүйелі рейстерді ұсынады. Душанбеге қарай баратын бағытта Өзбекстанның Самарқан қаласымен Худжанд арасында теміржол байланысы бар. Қала Зеравшан өзені аңғарындағы Панжакентке және Анзоб туннелі арқылы Душанбеге автомобиль жолымен қосылған. Душанбеден солтүстік-батысқа қарай 80 шақырым қашықтықта орналасқан 5 шақырымдық туннель Иранның көмегімен салынды және ол Душанбе мен Өзбекстан астанасы Ташкент арасындағы транзиттік бағыт болып табылады. Бұрын, әсіресе суық маусымдарда, Тажикстанның солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы тікелей байланыс болмауы аймақтағы коммерциялық қызметке жиі үзіліс келтіретін.

Білім

Қалада Худжанд мемлекеттік университеті, Тәжікстан мемлекеттік құқық, бизнес және саясат университеті, Тәжікстан техникалық университетінің политехникалық институты және Худжанд медициналық колледжі, сондай-ақ 2 жылдық техникалық колледждер бар. Мемлекет орта білім беруді қаржыландырады, егер ол жекеменшік білім беру ұйымдарында жүзеге асырылмаса. Жоғары білім беруге арналған университеттер мен колледждер Тәжікстан Білім министрлігімен субсидияланады.

Демография

Худжанд қаласында негізінен этникалық тәжіктер тұрады. 2010 жылы өткізілген халық санауының нәтижелері бойынша: тәжіктер – 84%, өзбектер – 14%, орыстар – 0,4%, және басқалары – 1,6%. Қала тұрғындарының басым бөлігі сунниттік ислам дінін ұстанады. Худжанд агломерациясының халқы 931 900 адамды құрайды (2019 жылғы мәліметтер бойынша).

Мәдениет орындары

Қалада Худжанд бекінісі ішінде орналасқан Суғд тарихи мұражайы бар, онда шамамен 1200 экспонат бар, олардың көп бөлігі жұртқа ашық. Шейх Мүслихетдин мазары Панжшанбе базарының (Бозори Панҷшанбе / парсы тілінде "Бес күннің базары") қарсы жатқан бас алаңда орналасқан, ол Орталық Азиядағы ең ірі жабық базарлардың бірі.

Климат

Худжандта орташа жартылай шөлейтті климат (Кёппен климаттық жіктелімі BSk) басым, суық, қарлы қыстар мен ыстық, құрғақ жаздарға тән. Жауын-шашын мөлшері аз, көбінесе қыс және күз айларында жауады.