Кіріспе
Зерттеу, жинау немесе сату мақсатында қазбаларды жинау. Қазбаларды жинау (кейде ғылыми мағынада емес, қазба іздеу) – ғылыми зерттеу, хобби немесе пайда табу үшін қазбаларды жинау болып табылады. Әуесқойлар жүзеге асырған қазба жинау, қазіргі палеонтологияның бастауы саналады және көптеген адамдар әлі де қазбаларды жинап, оларды әуесқой ғалымдар ретінде зерттейді. Кәсіби мамандар да, әуесқойлар да қазбаларды ғылыми құндылығы үшін жинайды. Сонымен қатар, қазбалармен сауда көптен бері жүріп келеді, оның бір бөлігі заңсыз жолмен таралды.
Fossil collecting (sometimes, in a non scientific sense, fossil hunting) is the collection of fossils for scientific study, hobby, or profit. Fossil collecting, as practiced by amateurs, is the predecessor of modern paleontology and many still collect fossils and study fossils as amateurs. Professionals and amateurs alike collect fossils for their scientific value. A commercial trade in fossils has also long existed, with some of this being practised illegally.
Тау жыныстарының түрі
Қазбалар көбінесе шөгінді жыныстарда табылады, онда ерекшеленген қабаттар шөгінді материалдың тізбектеліп орналасуын көрсетеді. Қазбаларды қамтитын материалдың пайда болуы, сақталу кезінде және одан кейін болатын қоршаған орта факторларына байланысты. Өлгеннен кейін, алғашқы сақталу факторы – су объектілеріне немесе құрлықтағы шөгінділерге жылдам көмілу, бұл үлгінің сақталуына көмектеседі. Бұл жыныс түрлері әдетте кластикалық жыныстар деп аталады және олар ұсақ, орташа және ірі ұсақты материалға жіктеледі. Қазбалар барлық ұсақтықта табылуы мүмкін, бірақ егжей-тегжейлі үлгілер ұсақ ұсақты материалда жиі кездеседі.
Сақтау
Жерленгеннен кейін, қазіргі кездегі қазбаның сақталуына қауіп төндіретін әртүрлі факторлар әрекет етеді. Химиялық өзгерістер қазбаның минералды құрамын өзгертуі мүмкін, бірақ көбінесе оның сыртқы түрін өзгертпейді, ал литификация оның сыртқы бейнесін бұрмалап береді, қазбаның өзі толығымен немесе жартылай еріп, тек қазбаның қалыптасуына себеп болуы мүмкін.
Экспозиция
Шөгінді тау жыныстары эрозияға ұшыраған аймақтарға ашық таулы жерлер, өзендердің жағалаулары мен арналары, толқындар шайыған теңіз жартастары, карьерлер және жол кесіктері сияқты инженерлік құрылыстар жатады. Көмір өндіру іс-шаралары көбінесе өте жақсы сақталған өсімдік қазбаларын береді, бірақ ең жақсылары көмірдің өзінде емес, көмір қабаттары деп аталатын серіктес шөгінді тау жыныстарында кездеседі. Толқындар шайыған теңіз жартастары мен жағалаудағы ашық жатқан жерлер қазбаларды іздеуге қолайлы орындар, бірақ әрқашан аймақтағы толқындардың күйін ескеру қажет. Құлап жатқан тас немесе саздан жасалған биік жартастарға шығу арқылы қауіпке тоса алмаңыз (мұндай әрекеттерге тырысып көп адам қаза болған). Кепкен табиғи көлдердің түбі және құлайтын шұңқыр түріндегі үңгірлер де жиі жоғары концентрацияланған қазбаларды қамтиды (мысалы, Австралиядағы Cuddie Springs және Naracoorte Caves). Әдетте, қазбалардың түсі қоршаған тау жынысынан өзгеше болады, себебі минералдық құрамы әртүрлі, нақты пішін мен текстураға ие болады немесе олардың комбинациясына ие болады. Қазба геологиялық ортадан да алынуы мүмкін, ол шөгінді түзілімнен (айналадағы тау жынысынан) табиғи түрде енген ұқсас сипаттамаларды сақтайды. Қазбалы жартастарды табуға көмектесу үшін деректер тізімдері, фотосуреттер және эскиздер егжей-тегжейлі далалық жазбалармен бірге қоса берілуі мүмкін. Жеке қазбалар идеалды жағдайда жергіліктіктің нөмірімен және бірегей үлгі нөмірімен тізімделеді. Бұл жинақты оңай іздеуге және үлгілерді табуға мүмкіндік береді. Жинақтарды тізімдеу мұражайлар сияқты ірі мекемелерде кең таралған.
Этиканы жинау
Қалдықтарды жинау үшін сақталуға тиіс әртүрлі заңнамалық талаптар бар. Жеке меншіктегі жерлерден жинауды бастамас бұрын рұқсат алу қажет. Ұлттық саябақтар мен табиғи сұлулыққа толы басқа да аймақтарда тастарды бұзу жиі ұсынылмайды және көбінесе заңсыз болып табылады. Қазбаларды жинау бойынша алғашқы ресми кодекс 2008 жылдың 11 сәуірінде Шотландияның шығыс жағалауындағы Кромартидегі, геология саласын дамытқан Хью Миллердің мұражайында жарияланды. Оны Шотландияның Қоршаған орта министрі Майкл Рассел Лондон геологиялық қоғамының құрылғанына 200 жыл толуына арналған мерекелік шаралар аясында ұсынды. Кодекс "English Nature" ұсынған бұрынғы жобаға толықтыру болып табылады. Кодекс қазбаларды жинаушыларға жер иелерінен рұқсат алуды, жауапкершілікпен жинауды, толыққанды жазбалар жасауды, ерекше қазбаларды табу бойынша кеңес алуды, үлгілерді таңбалауды және оларды сақтауды ұсынады. Оның принциптері қазба үлгілерін жинау, анықтау, сақтау және қоймалау бойынша ең жақсы тәжірибелерге қатысты кеңес берудің негізін құрайды. Бұл салаға арналған міндетті емес этика кодексін Шотландияның табиғи мұрагерлігі (SNH) қазбаларды жинаушылармен, жер иелерімен, палеонтология зерттеушілерімен және Шотландия музейлерінің қызметкерлерімен көп айлық кеңес жүргізгеннен кейін әзірледі.
Қалдықтар саудасы
Қазбалар саудасы – қазбаларды сатып алу және сату амалы. Ұрланған қазбаларға қатысты бұл заңсыз, ал кейбір маңызды ғылыми үлгілер мұражайлар мен зерттеу институттарына берілуі немесе алынуы орнына коллекционерлерге сатылады. Көп назар Қытайдағы заңсыз қазбалар саудасына аударылды, онда көптеген үлгілер ұрланған. Марокконың қазбалар саудасы да халықаралық назарда. Бұл табысты кәсіп, және көптеген танымал адамдар қазбаларды жинақтайды. Өкпелі жануарлар палеонтология қоғамы (SVP) – кәсіби және әуесқой омыртқалы жануарлар палеонтологтарының халықаралық бірлестігі. Олардың пікірінше, ғылыми маңызы бар қазбалар, әсіресе мемлекеттік жерлерден табылғандары, қоғамдық сенімде мәңгілік сақталуы керек, мүмкіндігінше мұражайда немесе ғылыми-зерттеу институтында, осы арқылы ғылыми қоғамдастық пен болашақ ұрпақтарға пайдасы тиюі керек. АҚШ-та Палеонтологиялық ресурстарды сақтау туралы заң. S. 546 және H. R. 2416 заңдары АҚШ Конгресінде SVP-нің толық қолдауымен ұсынылды. Көптеген коммерциялық қазба жинаушылар мен сатушылар мұндай саясаттар олардың құқықтарын бұзады деп есептейді. Сондай-ақ, қазіргі уақытта табиғат элементтеріне ұшыраған қазбаларды жинап, сақтауға жеткілікті кәсіби палеонтологтар жетіспейді, сондықтан жеке азаматтарға оларды сақтау мақсатында жинауға рұқсат беру қажет деген пікір де айтылды. Сан-Бернардино округі мұражайының палеонтология кураторы Эрик Скотт былай десе, 1) жеке азаматтар мен әуесқой (пайда көздемейтін) коллекционерлер маңызды омыртқалы жануарлар қазбаларын рұқсат етілген тәртіппен қалпына келтіруге және сақтауға жиі қатысады, және 2) маңызды қазбаларды сақтау үшін оларды сату қажет емес немесе талап етілмейді. SVP-нің заң бойынша этика кодексіне сәйкес, "Ғылыми маңызы бар омыртқалы жануарлар қазбаларын айырбастау, сату немесе сатып алу, егер олар қоғамдық сенімге берілмесе немесе онда сақталмаса, мақұлданбайды". Кейбір қазбалар саудасы коллекциялау үшін емес, негізінен Шығыс Азияда, сондай-ақ Еуропа мен басқа да аймақтарда дәстүрлі медицинада қолданылуына байланысты болады.
Қоғамдар мен клубтар
Көптеген адамдар қазбаларды жинаумен айналысады. Лапидарлық клубтардың құрамына да қазбалар жинаушылар кіреді. Бұған қоса, палеонтологиялық қоғамдар мен қазбалар клубы да бар. Қазбаларды жинау, минералдарды жинау және геологиямен әуесқойлықпен айналысудың арасында белгілі бір ортақ нәрселер бар.