Кіріспе

Францияның оңтүстігіндегі Окситанияда орналасқан Тулуза қаласының тарихы көне заманға дейін жетеді. Римдік биліктен кейін қала вестготтар, меровинг және каролинг франктарының билігінде болды. Орта ғасырларда Тулуза графтығының астанасы болған қала, бүгінде Миди-Пиреней аймағының астанасы.

118 ж.б. бұрын: Римге дейінгі кезең

Археологиялық деректерге сүйенсек, Тулузада адам қонысы б.з.б. 8 ғасырында пайда болған. Оның орналасуы тиімді болды: Гаронна өзені Атлант мұхитына қарай батысқа қарай иіліп, оны кесіп өту оңай. Адамдар өзенге қарап тұрған төбелерге қоныстанды, қазіргі Тулуза қаласының оңтүстігінде орналасқан Виэль Тулуза (сөзбе-сөз "Ескі Тулуза") ауданында. Төбелердің солтүстігінде ауыл шаруашылығына қолайлы үлкен жазық жатыр, ал бұл жер Пиреней, Жерорта теңізі және Атлантика арасындағы сауда орталығы болған. Қаланың тарихи атауы Толоса (грек тілінде Τολῶσσα, ал оның тұрғындары Толосаттар деп аталған, б.з.б. 2 ғасырда алғаш рет тіркелген), зерттеушілердің пікірінше, бұл атау аквитан тіліне (баск тілінің атасы) жатады, бірақ мағынасы белгісіз. Тулузаның атауы ғасырлар бойы дерлік өзгермеген (француз қаласы үшін сирек кездесетін жағдай), келт, рим және германдық шабуылдарға қарамастан. Алғашқы тұрғындары, әдетте, аквитандықтар болған, олар туралы көп мәлімет жоқ. Кейіннен оңтүстіктен иберийліктер келді, олар (аквитандықтар сияқты) индоевропалық емес еді. Б.з.б. 3 ғасырда Волке Тектосагтар (Бельгия немесе Оңтүстік Германиядан келген галл тайпасы) келді, бұл аймақтағы алғашқы индоевропалықтар. Олар Толосаға қоныстанды, жергілікті халықпен араласып, олардың галлика тілі басым болды. Б.з.б. 200 жылға қарай Толоса монеталарда Volcae Tectosages астанасы ретінде белгілі болды (Жулиус Цезарь өзінің "Галл соғысы туралы ескертпелерінде" оларды Tolosates – жекеше Tolosas деп атады). Археологтардың мәліметінше, Римге дейінгі дәуірде Толоса Галлиядағы ең бай және маңызды қалалардың бірі болған. Қаланың жанында алтын мен күміс кендері болған, ал ғибадатханалар мен храмдарға жасалған құрбандықтар қаланың байлығын арттырған.

118 б.з.д. 418 ж. Рим дәуірі

Римдіктер Оңтүстік Галлияны (кейіннен Провинция деп аталды) б.з.б. 125 жылы жаулап алды. 118 жылы олар Нарбо Мартиус колониясын құрды (Нарбонна, ішкі Тулузаға жақын орналасқан Жерорта теңізі қаласы) және Атлантикамен сауда жасау үшін байлығы мен астанасының орны үшін белгілі болған Толосатпен байланыс орнатты. Толоса римдіктермен одақтасып, қаланың солтүстігіндегі жазықта бекініс орнатты (тәуелсіз Аквитанияның шекарасына жақын жердегі маңызды орын), бірақ басқа жағдайда Толоса жартылай тәуелсіз қалды. 109 жылы б.з.б. германиялық Цимбри тайпасы Рона аңғарына түсіп, Провинцияға басып кірді және римдіктерді жеңді, олардың күші жақында бағындырылған Жерорта теңізі жағалауында шайқалды. Толосат Римге қарсы көтеріліп, Рим гарнизонын өлтіріп, Рим қалпына келіп, басқыншыларды жеңді. 106 жылы Квинт Сервилий Кепион Толозаны қайта басып алу және жазалау үшін жіберілді. Римге адал болған Толосаттың көмегімен ол қаланы және оның ғибадатханалары мен киелі орындарының байлығын басып алды. Содан кейін Толоса Рим провинциясына қосылды (Provincia Romana, Трансальпій Галлия провинциясының жалпы атауы, оның астанасы Нарбо Мартиус). Толоса Рим империясының батыс шекарасындағы маңызды әскери гарнизон болғанмен, қала Провинциядағы артта қалған қала болып қалды және адамдар әлі де батыстағы ескі кельт қаласында өмір сүрді. Римдіктер бұл аймаққа бірде-бір колония құрмаған, әрі сол аймаққа аздаған сарбаз қоныстанған. Юлий Цезарь Галлияны жаулап алғаннан кейін, Толоса Галлия соғыстары кезінде Римге қарсы көтеріліске қатыспады және оңтүстік Франция Рим империясының құлдырауынан кейін Францияның ең романдық бөлігі болады. Цезарь б.з.б. 52 жылы Батыс Аквитанияны жаулап алып, Толоса жазығында лагерь құрды. Аквитания мен Галлияны жаулап алғаннан кейін, Толоса енді әскери форпост болмады. Қаланың Жерорта теңізі мен Атлантика теңізі арасындағы сауда-саттыққа қатысы бар (қазір екеуі де Римнің бақылауында) болғандықтан, ол тез өсті. Қала тарихындағы ең маңызды оқиға - таулардың солтүстігіне көшіру туралы шешім. Типтік римдік қала, тура көшелері бар, Август билігінің соңы мен Тиберийдің басталуының арасында (шамамен 10–30 ж.) жазықта, өзеннің жағасында салынды. Халық жаңа қалаға (оған Толоса деп те аталады) көшіруге мәжбүр болды, ал ескі қоныс тастап кетілді. Жаңа қаланың айналасына қабырғалар салынды, мүмкін император Августтың бастамасымен (жаңа салынған Аквитания жолы мен Гароннаның қиылысында ірі қала құруды қалаған); мұндай қабырғалар Римдік бейбітшілік кезінде қажетсіз болды, олар қаланың мәртебесін көрсету үшін императордың ықыласы ретінде салынған. Рим құлағанға дейін жаңа Толоса Галлия Нарбоненцис провинциясының цивитасы болды (оның астанасы Нарбо Мартиус - бұрынғы провинцияның жаңа атауы). Императордың ықыласына ие болғандықтан және сауда-саттық өркендегендіктен, Толоса Рим империясының басты қаласы болды. Неронның өліміне байланысты азаматтық соғыс кезінде Толосаның тумасы М. Антониус Примус Веспасианның әскерін Италияға бастап, 69 жылы Римге кірді және Флавий әулетін құрды. Веспасианның ұлы және Примустың досы император Домициан Толосаға Рим колониясының құрметті мәртебесін берді. Императордың ризашылығының тағы бір белгісі - Домицианның қалаға өнер мен білімнің құдайы Палла Афинаға орай Палладия атағын беруі. Палладия Толоса - акведуктар, цирк пен театрлар, терма, форум және ауқымды кәріз жүйесі бар ірі римдік қала. Қаланың қабырғалары мен Рейн өзенінен алыстауы оны үшінші ғасырдағы шабуылдардан аман алып қалды. Галлияның көп бөлігі жойылғаннан кейін Тулуза Рим империясының батыс жартысындағы Рим, Трев және Арльден кейінгі төртінші ірі қала болды. Сол уақытта христиан діні қалаға кірді; христиан қауымы 250 жылы Тулузада шейіт болған Тулузаның алғашқы епискобы Сент-Сатурнин (жергілікті түрде Сент-Сернин деп аталады) кезінде кеңейді. 313 жылы Милан жарлығымен империяда діни еркіндік орнатылды, христиандарды қудалау тоқтатылды, ал 403 жылы Сент-Сернин базиликасы Сент-Серниннің монументтері үшін киелі орын ретінде ашылды. 406 жылы 31 желтоқсанда Рейн шекарасын қатал қыс кезінде аштықтан құтылу үшін тайпалар бұзған. 407 жылы Тулузаны вандалдар қоршап алды. Епископ Сент-Экзюпериус басқаруымен қала қарсылық көрсетті; вандалдар қоршауды алып тастады, Испанияға көшіп барып, Солтүстік Африкаға қоныстанды. "Аквитания мен Новемпопула (Гаскония), Лион және Нарбонна провинциялары, бірнеше қалаларды қоспағанда, бүкіл әлемдегі бір қираған көрініс. Сыртта семсерден өлген, ал іште аштық азаптайды. Мен Тулуза туралы көз жасымен айта алмаймын, оның құдайға адал епископы Экзюпериус арқасында осы күнге дейін құламай отыр", - деді Жером 409 жылы Римдік әйелге (Letters cxxiii.16). 413 жылы (Римді шабуылдағаннан үш жыл өткен соң) Визиготтар, король Атаульф басқаруымен, Тулузаны басып алды; римдік күштердің қысымымен олар тез Пиреней тауларының оңтүстігіне шегінді. Атаульф өлтірілгеннен кейін, оның ізбасары Валлий Риммен бейбітшілікке келуді шешті. Бейбітшілік үшін 418 жылы император Гонорий визиготтарға Аквитанияны және Тулузаны (Галлия Нарбоненцисте, Аквитанияның шекарасында) берді. Визиготтар Палладия Толосаны өздерінің астанасы етіп таңдады, қаланың римдік үкімдігін аяқтады.

418508: Тулузаның вестготтар патшалығы

Батыс Рим империясының одақтастарының бірі болған Тулузаның вестготтар патшалары көп ұзамай көршілес аумақтарға еніп кіре бастады. Римдіктермен одақтасқан вестготтар Испаниядағы германдық шабуылшыларды (әсіресе суэбтерді) жеңуге көмектесті, осы арқылы Пиреней тауларының оңтүстігіндегі аумақтарын кеңейтуге мүмкіндік алды. Олар Галия Нарбоненсис провинциясының Жерорта теңізі жағалауын бағындыруға тырысты, бірақ Рим оларға қарсы тұрды. 439 жылы римдік генерал Литорий Нарбоннада вестготтарды жеңіп, оларды Тулузаға кері шегіндірді. Ол қаланы қоршауға алғанмен, жеңіліп, тұтқынға алынды. Галлияның преториан префекті Авитус, вестготтар патшасы Теодорик I-ге ықпалды болғандықтан, Тулузаға жіберілді және бейбітшілік шарты жасалды. 451 жылы гунндардың Галлияға шабуыл жасауымен қауіптенген ол Рим мен вестготтар арасында келісімге келді, олар гунндарды жеңді. 455 жылы Авитус, вестготтар патшасы Теодорих II-ге дипломатиялық миссиямен барған империяның жоғары әскери шенеунігі, вандалдардың Римді тоналағандығы және император Петроний Максимнің өлтірілгендігі туралы жаңалықтар келіп түскен кезде Тулузадағы вестготтық достарымен бірге жаңа рим императоры деп жарияланды. Авитус Римде қысқа ғана билік етті және 456 жылы оның жауыздары оны жеңді. Бұл жаңа рим басшыларымен соғысқан вестготтарды ашуландырды, ал әлсіз Рим жеңіліске ұшырады. 462 жылы Нарбон аймағы вестготтар тарапынан бағындырылды. Римнің жауы Еврик патша (466–484) вестготтардың Галлия мен Испаниядағы аумақтарын кеңейтті. 475 жылы ол Риммен жасалған келісімді бұзып, Батыс Рим империясының құлауына бір жыл қалғанда тәуелсіздік жариялады. Тулуза енді кеңейіп келе жатқан гот патшалығының астанасы болды; V ғасырдың соңында Тулуза патшалығы солтүстікте Луара аңғарынан оңтүстікте Гибралтар бұғазына дейін және шығыста Роннан батыста Атлант мұхитына дейін созылды (Тулузадан басқарылған ең үлкен аумақ). Батыс Еуропаның көптеген қалаларынан айырмашылығы, Тулуза Ұлы көші-қон кезеңінде де гүлденді. Вестготтар ариандыққа (христиандықтың үштікке сенбейтін түріне) мойын бұрғанмен және галло-римдік халқынан бөлек тұрғанмен, олар қорғау мен өркендеу әкелгені үшін көбінесе жақсы қабылдады. Бірінші ғасырдың қалалық қабырғаларының ішіндегі аумақ сол күйінде сақталды, ал Батыс Еуропаның көптеген қалалары империялық аумақтарының шағын бөліктерін асығыс қоршауға алды. 410 жылы Римде вестготтардың тартып алған қазынасы (Иерусалим ғибадатханасынан алынған қазынаны қоса алғанда) сол кезде Тулузада сақталған деп хабарланды. Вестготтар римдік және гот мәдениеттерін біріктіріп, римдік заңды 506 жылғы Алариктің жинағында сақтап қалды (ол вестготтар мен жергілікті рим халқына қатысты). Тулузаның вестготтар патшалығы Луара аңғарының солтүстігіндегі франк патшалығына қарағанда көбірек романдық және мемлекеттік құрылымы күрделірек болды. Клодвигтің тұсында франктар католицизмге көшті, вестготтардың ариандығына қарсы шыққан епископтардың қолдауын алды және вестготтар патшалығының солтүстік шекарасына қарай жорық жасады. Содан соң соғыс басталды және 507 жылы Воуле шайқасында вестготтар патшасы Аларик II Хлодвигтен жеңіліске ұшырады. Франктар оңтүстікке жылжып, Аквитанияны бағындырып, 508 жылы Тулузаны басып алды. Вестготтар өздерінің астанасын Толедоға көшіріп, Иберияға шегінді. Тулуза франк патшалығының Аквитанияның бір бөлігіне айналды.

508768: Меровингиялық франктар және Аквитания герцогтігі

Франктардың басып алуынан кейін Тулузаның құлдырауы мен анархия кезеңі басталды. VI-VII ғасырларда франк жерінде ауа райының нашарлауы, оба, халық санының төмендеуі, білім мен мәдениеттің төмендеуі жиі кездесетін құбылыс болды. 511 жылы Кловис қайтыс болғаннан кейін Аквитания және патшалықтың қалған бөлігі оның ұлдары (Меровингтер әулеті) арасында бөлінді. Меровингтер патшалары франк патшалығын бақылау үшін бір-бірімен күресті. Аквитанияны франк патшалары шала басқарды, аймақты өз атынан басқару үшін герцогтарды тағайындады. 680 жылы Васкония герцогтігі (602 жылы құрылған) мен Аквитания бірікті, алғашқы тәуелсіз Аквитания герцогы Феликс, Тулузадан шыққан рим патрицийі болды. Меровинг монархиясы әлсіреп, Аквитанияда герцогтардың тәуелсіз жергілікті әулеті пайда болды. Меровингтер мойындамаған олар Аквитанияда (оның ішінде Гароннаның оңтүстігіндегі Гасконияның баск тілінде сөйлейтін аймағы) астанасы Тулузамен патшалар ретінде билік жүргізді. VIII ғасырдың басында арабтар Испанияның Жерорта теңізі жағалауынан келді, 719 жылы Нарбоннаны соңғы вестготтардан басып алды. Аль-Андалустың (Мусульмандық Испания) уәлісі Аль-Самх ибн Малик әл-Хаулани Солтүстік Африка, Сирия және Йеменнен Аквитанияны жаулап алу үшін күшті әскер жинады. Нарбоннан батысқа қарай жылжып, ол Тулузаны қоршап алды. Үш айдан кейін, қала беріле жатқанда, қаладан көмек іздеп кеткен Аквитания герцогы Одо (Эюд деп те аталады) әскерімен оралып, 721 жылдың 9 маусымында Тулуза шайқасында арабтарды жеңді. Шарль Мартель жағдайды пайдаланып Аквитанияны қайтарып алуды ниеттенгендіктен көмек көрсетуден бас тартты, ал Одо арабтарға қарсы күрес үшін аквитандықтар мен франктар әскерін басқарды. Тулуза шайқасы арабтар үшін ауыр жеңіліс болды: әскер шашырап кетті, көптеген сарбаздар қаза тапты, Аль-Самх жараларынан қайтыс болды, ал араб әскерлерінің қалған бөлігі (Абд әл-Рахман әл-Гафики басшылығында) Нарбоннаға қашып кетті. Араб тарихшылары бұл оқиғаны арабтардың батысқа қарай кеңеюіне келтірген маңызды тоқтау деп жазды. 730 жылға дейін Одо Каталонияның мұсылман билеушісі Усман ибн Найсамен (Мунуза деп те аталады) одақтасты. Одоның ең үлкен қауіп-қатері солтүстіктегі франк көршілері болды. Одо өз қызын Мунузаға үйлендірді, Аквитаниядағы араб шабуылдары уақытша тоқтады, бұл оған солтүстік қауіпке назар аударуға мүмкіндік берді. 731 жылы Мунуза Аль-Андалустың жаңа уәлісі Абд әл-Рахман әл-Гафикиге қарсы көтерілді. Абд әл-Рахман оны жеңіп, Одоның одақтастығы үшін жазалау мақсатымен Аквитанияға шабуыл жасады. Тулуза шайқасын еске алып, ол Пиреней тауларының батысынан өтіп, Бордода Одоның әскерін жеңді. Бордо басып алынғаннан кейін арабтар солтүстікке қарай қасиетті франк аббаттығы Турға қарай жылжи бастады. Одо франктардан көмек сұрады; франктардың басшысы Шарль Мартель әскер жинап, Пуатье маңында арабтармен кездесті. 732 жылдың 25 қазанында Пуатье шайқасында арабтар жеңілді, ал Абд әл-Рахман шайқас алаңында қаза тапты. Шарль Мартельдің немересі Шарль Ұлының ғалымдары шайқасты егжей-тегжейлі жазды. Пуатье шайқасынан кейін Одо Шарль Мартельге құрмет көрсетуге және франк билігін мойындауға міндетті болды. Франктар Бургундияда жұмыс істеді және одан әрі оңтүстікке қарай жылжуға асықпады, Одо 735 жылы қайтыс болғанға дейін тәуелсіздігін сақтап қалды. Оның орнын ұлы Хунальд I (Хунольд және Хунауд деп те аталады) басты. Хунальд Шарль Мартельді мойындаудан бас тартты, ол оңтүстікке әскерін жіберіп, 736 жылы Бордоны басып алды. Хунальд франк билігін қабылдауға мәжбүр болды, ал Мартель әскерін Аквитаниядан кері қайтарып, Нарбонна маңындағы Жерорта теңізі жағалауындағы арабтардың қоныстарын шабуылдады. 741 жылы Шарль Мартель қайтыс болып, оның орнын ұлы Ұзын Пиппин (Pépin le Bref) басты. Хунальд келесі жылы тағы да франк билігіне қарсы көтерілді; 745 жылы жеңілгеннен кейін монастырға кетіп қалды. Оның орнын ұлы Вайфер (сонымен қатар Вайфре және Гайфиер деп те аталады) басты. Пиппин үйде жұмыс істеп, ағасымен билікті бөлісіп, Вайферді Аквитанияда қалдырды және 747 жылы франк патшалығының жалғыз билеушісі болды. 751 жылы ол соңғы Меровинг патшасын құлатып, папаның қолдауымен франктар патшасы болып сайланды, Каролинг әулетін құрды. 752 жылы Пиппин әкесінің сәтсіз аяқталған Жерорта теңізі жағалауындағы араб аумақтарын жаулап алуын қайта бастады. Жергілікті қарсылықтарға, соның ішінде герцог Вайфердің араласуына қарамастан, 759 жылы ол Нарбоннаны басып алды және Пиренейдің солтүстігіндегі араб билігін тоқтатты. Аквитания енді франк патшалығымен қоршалған еді, ал 760 жылы Пиппин оны жаулап алуды бастады. Франктар Аквитанияны, Тулузаны және Гасконияны бағындыруға сегіз жыл жұмсады; 768 жылы герцог Вайфердің опасыздықпен өлтірілуімен соңғы қарсылық ошақтары жойылды. Пиппин мен Вайфердің сегіз жылдық тозақтан өткен тактикасынан кейін Аквитания қирады, бірақ аймақ Шарль Ұлының басшылығымен қайта жанданды.

768877: Каролинг франктары мен Аквитания патшалығы

Тулуза, Аквитания және Гаскония қайтадан франк патшалығының құрамына кірді. Жеңістен кейін 768 жылы Пипин Ұлы қайтыс болып, оның орнын ұлдары Карл және Карломан алды. Пипин қайтыс болғаннан кейін, Хунальд (герцог Ваифердің ұлы) Аквитаниядағы франк билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Карл Ұлы оған араласып, жеңіске жетті. 771 жылы Карломан қайтыс болып, Карл Ұлы франк патшалығының жалғыз билеушісі болды. 778 жылы Карл Ұлы әскерін арабтарға қарсы Испанияға бастап кірді. Қайтып оралғанда, Ронсвалледе Карлдың артқы күзетшісіне баск жауынгерлері шабуыл жасады. Жергілікті халықтың франктарға толыққандай адал емес екенін түсінген ол аймақтың әкімшілігін қайта ұйымдастырды; тікелей франк үкіметі орнатылды, ал франк графтары (франк патшасының өкілдері) Тулуза сияқты қалаларда тағайындалды. 781 жылы Карл Ұлы Аквитания Корольдігін құрды, Аквитания, Гаскония және Жерорта теңізі жағалауы Нарбоннадан Нимге дейін (Готия деп аталады), және Аквитанияның тәжін үш жасар ұлы Луиге берді. Бавария мен Ломбардияда жергілікті халықтың адалдығын қамтамасыз ету үшін ұқсас корольдіктер құрылды. Карл Ұлының басқа ұлдарына да таждар берілді, ал Аквитания тәуелсіздігімен және байлығымен танылды. Карл Ұлы Васконияның жергілікті ақсүйектеріне сенбегендіктен, франк графтарын тағайындады және аймақтық герцогтармен күресуге болатын графтықтарды (мысалы, Фезенсак) құрды. Баск шекарасын бақылау Тулуза графы (немесе герцогы) Хорсонға берілді. 787 (немесе 789) жылы Хорсонды баск Одалрик (вероятно, Лупустың ұлы) тұтқынға алып, оны келісімге мәжбүрледі. 790 жылы Карл Ұлы оны граф Вильгельммен алмастырды. Карл Ұлының тұсында Батыс Еуропа бұрынғы қараңғы дәуірден қайта жаңғырды. Тулуза мұсылмандық Испанияға қарсы Каролингтердің маңызды әскери бекінісі болды, қаладан Карл Ұлының билігінің жылдарында дерлік әр жыл сайын әскери науқандар ұйымдастырылды. 801 жылы Барселона және Каталонияның көп бөлігі жаулап алынды. Пиренейдегі Арагон және Наварраның солтүстік аймақтарымен бірге аймақ франк империясының оңтүстік (испандық маркасы) бөлігіне айналды. 814 жылы Карл Ұлы қайтыс болды. Оның жалғыз аман қалған ұлы – Аквитания патшасы Луи, ол император Луи Діңгеке айналды. Аквитания патшалығы Луидің екінші ұлы Пипинге берілді. Готия Аквитаниядан бөлініп, императордың тікелей басқаруымен құрылды, бұрынғы Аквитания герцогтігі қайта жаратылды. Луидің үш ұлы болды, және 817 жылы олардың болашақ мұрасына үлестерді бөлуді ұйымдастырды. Пипин Аквитанияның патшасы болып бекітілді, Луи Неміс Баварияның патшасы болды, ал үлкен ұлы Лотар император болды (ағаларына болашақта билік жүргізу құқығымен). 823 жылы Луи Діңгеке мен оның екінші әйелінен туған ұлы Карл Тікбас дүниеге келді, және ол ұлын мұрагерлік тізбегіне қоюды қалады. Оның үш үлкен ұлы мен Луи және оның жаңа әйелі арасындағы тартыс франк империясының біртіндеп құлдырауына әкелді. 838 жылы Аквитанияның Пипин I қайтыс болды, ал Луи Діңгеке мен оның әйелі Аквитанияның патшасы ретінде Карл Тікбасты орнатты. 839 жылы Вормс жиналысында империя қайта бөлінді. Карл Балда империяның батыс бөлігін, Лотар орталық және шығыс бөлігін, ал Луи Баварияны алды. Аквитанияның Пипин II, Пипин I-нің ұлы, аквитаниялықтар патша деп таныған (бірақ басктар емес, олардың Васкониясы Аквитаниядан бөлініп шыққан), және Луи Неміс бөлінуге қарсы болды. 840 жылы Луи Діңгеке қайтыс болғаннан кейін Лотар империяны иеленуге талпынды, содан соғыс басталды. Ол өзінің немере інісі Пипин II-мен одақтасып, неміс Луигі өзінің туғаннан басқа ағасы Карл Балдамен одақтасып, Лотарды жеңді. 843 жылдың тамызында олар Верден келісімін жасады. Империя үш бөлікке бөлінді. Карл Балда батыс бөлігін, Франсия Оксиденталисті (Батыс Франкландия, көп ұзамай Франция деп аталды); Луи Неміс шығыс бөлігін, Франсия Ориенталисті (Шығыс Франкландия, көп ұзамай Германияның Киелі Рим империясы) алды, ал Лотар орталық бөлігін алды (жақын арада бағындырылып, бауырлары арасында бөлінді). Отбасылық қақтығыстар империяны әлсіз және қорғанышсыз қалдырды, викингтер жағдайдан пайдаланды. Верден келісімінен кейін Карл Балда Пиппин II-ні жеңу үшін оңтүстікке қарай қозғалып, Аквитанияны өз аумағына қосты. Ол Готианы жаулап алды және 844 жылы қаладан бас тартқанға дейін Тулузаны қоршап алды. Сол жылы викингтер Гаронна өзеніне кіріп, Бордоны басып алды да, Тулузаға дейін жүзіп, аңғарда тонап, өлтірді. Олар қалаға шабуыл жасамады. 845 жылы Карл Балда Пипин II-мен келісімге келді, Пипинге Аквитанияның патшасы ретінде мойынұсынып, Пипиннің Солтүстік Аквитаниядан (Пуатье графы) бас тартуын талап етті. Аквитаниялықтар енді Пипинге наразы болды және 848 жылы Карл оны құлатуға шақырды. Келесі жылы Карл Тулузаны Пипиннің жақында тағайындаған графы Фределоннан алды және Фределонды Тулуза графы ретінде бекітті. Аквитания жақын арада Карлға бағынды; 852 жылы Пипин басктармен тұтқынға алынып, Карлға (оны монастырьға қамаған) тапсырылды. 852 жылы Тулузаның Фределоны қайтыс болды, ал Карл оның інісі Раймондты жаңа граф етіп тағайындады. Осымен Тулуза графтарының әулеті басталды, олар Тулузаның I графы Раймондтың ұрпақтары болды. 855 жылы, әдесі Карл Ұлының үлгісін алған Карл Балда Готиясыз Аквитания Корольдігін қайта құрды және тәжін ұлы Карл Балаға берді. Аквитанияның Пипин II 854 жылы монастырьдан қашып, Аквитанияда көтеріліс ұйымдастыруға сәттілік таба алмады. Ол викингтерден көмек сұрады және 864 жылы викинг әскерінің басында Тулузаны сәтті қоршауға алмады. Викингтер Аквитанияның басқа аймақтарын тонау үшін кетіп қалды және Пипин II тұтқынға алынып, қайтадан монастырьға қамалды, онда ол көп ұзамай қайтыс болды. 866 жылы Карл Бала қайтыс болды; Карл Балда өзінің басқа ұлы Луи Діңгекеді жаңа Аквитания патшасы етіп тағайындады. Содан бері Франция Корольдігіндегі орталық билік өкіметін жоғалтып отыр. Карл викингтерді тоқтатуға сәттілік таба алмады және жергілікті халық графтарына сене бастады, олар басты билікке айналды. Олардың билігі артып, жергілікті әулеттер құрды. Орталық билік пен графтар және графтар арасында соғыстар басталды, бұл викингтерге қарсы қорғанысты әлсіретті. Батыс Еуропа, әсіресе Франция, алтыншы және жетінші ғасырлардағы қараңғы дәуірден де нашар болған жаңа қараңғы дәуірге енді. Карл Балда 877 жылғы Кьерзи капитуляриясына қол қойды, графтардың ұлдарына мұрагерлік құқығын берді, төрт айдан кейін қайтыс болды; бұл Батыс Еуропадағы феодализмнің негізін құрады. Ол Франция патшасы ретінде ұлы Луи Діңгекемен алмастырылды, Аквитания патшасы. Луи Аквитанияның жаңа патшасын таңдамады, патшалықты жойды. Ол 879 жылы қайтыс болды және оның екі ұлы Луи III және Карломан оның орнын басты. Луи III Солтүстік-Батыс Францияны мұрагерлік етті, ал Карломан Бургундияны және Аквитанияны мұрагерлік етті. Алайда, 870 жылдан 890 жылға дейін орталық билік соншалықты әлсіз болды, Оңтүстік Франциядағы графтар тәуелсіз болды және Париж оңтүстік Францияға билігін қайтаруға төрт ғасыр бойы батыл болмады.

877X ғасыр

Тоғызыншы ғасырдың соңында Тулуза Тулуза графтығының астанасы болды және оны Фределон негізін салған тәуелсіз династия биледі. Тулуза графтары бұрынғы Аквитанияның солтүстік-шығыс бөлігін билеген және Тулузаны бағындыруды көздеген Аувернь графтарының қарсылығына тап болды. Тулуза графтары сақталды; графтық бұрынғы Аквитанияның шағын бөлігі болғанымен, 918 жылы Аувернь графы Уильямның қайтысымен Готияны иеленді. Бұл оның аумағын екі есеге арттырып, Тулузаны Нарбоннан Нимге дейінгі Жерорта теңізі жағалауымен қайта біріктірді. Тулуза графтығы батыстағы қаладан шығыстағы Ронаға дейін қалыптасты, бұл бірлік Француз революциясына дейін Лангедок провинциясы ретінде сақталды. Тулуза ешқашан Аквитанияның бөлігі болмады, оның астанасы Пуатье, содан кейін Бордоға көшті. Уильям Пейус 890 жылдары Аквитания герцогы атағын қайта жаңартып, 927 жылы Пуатье графы осы атақты мұраға алды. 932 жылы Франция королі Рудольф Пуатье графына қарсы күресіп, Тулуза графы Раймонд Понсқа Аквитания герцогы атағын берді. Франция тағына отыру құрсақ бос атаққа айналды. Рудольф қайтыс болғаннан кейін, бір топ ағылшын текті каролингтік ханзада Людовик IV-ті Оверсианнан патшалыққа сайлады. Раймонд III Понс қарсыластар тобына жатты, ал 950 жылы ол қайтыс болғанда Людовик IV Аквитания герцогы атағын Людовик IV-тің одақтасы Пуатье графы Вильгельм III Тоухедке сыйлады. Аквитания герцогы атағы Поатье графтарының отбасының қолында болды, олардың билік орталығы Поату графтығы солтүстік-батыс Аквитанияда орналасқан. 987 жылы Францияның каролингтік королі Людовик V қайтыс болғаннан кейін Робертиандық фракция өзінің жетекшісі Хью Капетті француз тағына сайлады; осылайша каролингтік династия аяқталды. Хью Капе Францияны келесі сегіз ғасыр бойы билеген Капетингтер династиясын құрды. Тулуза графтары өздерінің иеліктерін Жерорта теңізі жағалауына дейін кеңейтті, бірақ олардың билігі ұзаққа соқпады. 10 ғасырда өркениет, өнер және білім төмендеді; Карл Ұлының тұсындағы мәдениет пен тәртіптің қайта жандануы викингтердің шабуылдарымен, нашар ауа-райымен және халықтың азаюына себеп болған обамен тоқырады. Батыс Еуропаның кең аумақтары жабайы далаға айналды, ал қалалар бос қалды. Шіркеулер тасталып, тоналып, христиан діні өзінің моральдық беделін жоғалтты, бірақ римдік мәдениет шашыраңқы монастырларда сақталды. Бұл Испаниядағы гүлденген Кордова әмірлігі мен Византия империясымен қарама-қайшы болды. Билік орталықтандырылмай, графтардан виконттарға, содан кейін мыңдаған жергілікті феодалдық билеушілерге көшті. Ғасырдың соңына қарай Францияны мыңдаған жергілікті билеушілер басқарды, олар бір қала немесе бір қамал және оны қоршаған бірнеше ауылдарды бақылады. 900 мен 980 жылдар аралығында Тулуза графтары жергілікті династиялық билеушілерге бағынуын жоғалтты, ал 1000 жылға қарай тек бірнеше шашыраңқы иеліктерді ғана биледі; қала графтардан тәуелсіз виконттың билігінде болды. Шабуылдар да қайта басталды. Кордова әмірі Абд әл-Рахман III мұсылмандық Испанияны қайта біріктіріп, әмірлікті өзінің гүлдену кезеңіне жеткізді, 929 жылы оны Кордова халифаты етіп өзгертті. 920 жылдары ол Солтүстік Испаниядағы христиандық патшалықтарға қарсы шабуылға шықты. 920 жылы Абд әл-Рахманның әскерлерінің бірі Пиренейді кесіп өтіп, Тулузаға жетті, бірақ қаланы басып алмады. Төрт жылдан кейін мадьярлар батысқа қарай жорық жасап, граф Раймонд III Понстан жеңілгенге дейін Тулузаға жетті. 10 ғасырдың соңында каролингтік соғыстар мен одан кейінгі шабуылдар графтықты қиратуға әкелді. Жерлер өңделмей қалды, көптеген шаруашылықтар тасталып кетті. Тулузаның мұсылмандық Испанияға жақын орналасуы Кордованың мектептері мен баспаханаларынан білім мен мәдениет ағынын қамтамасыз етті, сондай-ақ ол солтүстік Францияға қарағанда римдік мұраны жақсы сақтады.

ХІ ғасыр

Мыңжылдықтың басында шіркеу Тулуза әкімшілігінің ықпалына көшті; Сент-Сернин шіркеуі, Даураде базиликасы және Сент-Этьен соборы тиісінше күтілмеді, соның салдарынан Клюни реформалары басталды. Епископ Исарн, Папа Григорий VII-нің көмегімен, 1077 жылы Даураде базиликасын Клюни абаттарына тапсырды. Сент-Сернинде оған Раймонд Гейрар қарсылық көрсетті, ол кедейлерге арналған аурухана салған және базилика салуды қалаған проваст еді. Граф Гиллем IV-нің қолдауымен Гейрар 1096 жылы Папа Урбан II-ден базиликаны қадірлеуге рұқсат алды. Осы кезеңде Тулузада ауыл шаруашылығының тиімді әдістері дамыды; Сент-Мишель және Сент-Сиприан шағын қалалары салынды, ал Сент-Сернин мен Сент-Пьер де Куизине кеңейді. Сент-Сиприанды қаламен байланыстыратын Даураде көпірі 1181 жылы салынды.

12 ғасыр

XI ғасырдың соңында граф Рамон IV крест жорықтарына аттанды. Одан кейін мұрагерлік үшін соғыстар басталды және Тулуза бірнеше рет қоршауға алынды. 1119 жылы қала тұрғындары Альфонс Журденді граф деп жариялады, ал Журден оларға көрсеткен ризашылығы үшін салықтарын төмендетті. Оның қайтысынан кейін сегіз капитулярдан тұратын басқару органы құрылды. Олар графтың жетекшілігімен сауданы реттеді және заңды сақтады. Қала консулдарының (XIII ғасырдан бастап капитулдар деп аталды) алғашқы іс-әрекеттері 1152 жылға дейін жетеді. 1176 жылы шапитрде 12 мүше болды, олардың әрқайсысы Тулузаның бір ауданын білдірді. Консулдар граф Раймонд V-ке қарсы шықты; қала халқы екіге бөлінді, ал 1189 жылы (10 жылдық соғыстан кейін) граф қалалық кеңесқарына бағынды. Тулуза Капитолийінің құрылысы 1190 жылы басталды. 24 мүшеден тұратын капитулдар өздеріне құқық қорғау, сауда және салық салу құқықтарын берді. Капитулдар Тулузаға шамамен 600 жыл бойы, француз революциясына дейін салыстырмалы тәуелсіздік сыйлады.

13 ғасыр

Катаризм – материалдық және руханиның бөлінуін жақтаған христиандық қозғалыс, оның бастауында Болгарияның богомилдері тұрды. Катарлар дінге қарсылық танығандықтан айыпталып, 12 ғасырда Францияның оңтүстігінде көптеген жақтастары болды. Папаның бұйрығымен Симон де Монфор оларды құртуға тырысты. Катар ересіне қарсы күрескен епископ Фульк Альбигендік крест жорығын қолдады және Тулуза соборын қайта салды, оны уағыз айту және католик шіркеуінің беделін қайта жаңғырту үшін арналған әскери сәулеттің алғашқы үлгісіне айналдырды: Оңтүстік француз готикасы. Қаланың араздасуына кедерес келтіргісі келмеген консулдар Папаға бағынбады және еретиктерді анықтаудан бас тартты. Тулуза графы, католик шіркеуінен шеттетілген Раймонд VI, Безиердегі қырғынға байланысты еретиктерге көңіл бөліп, оларға жаны ашыды. 1211 жылы Симон де Монфордың Тулузаны алғашқы қоршауы сәтсіз аяқталса, екі жылдан кейін ол қала әскерін жеңді. Көптеген тұтқындармен ол 1216 жылы қалаға кіріп, өзін граф етіп тағайындады. 1218 жылы Тулуза қоршауында Де Монфор таспен қаза болды. Соңғы қоршауға дейін "ақтар" қала халқының қарсылығына тап болды, ал 1219 жылы Людовик VII мойынсұнды. Халықтан қолдау тапқанын мойындаған Раймонд VI (ол осы қолдаудың арқасында өзінің мүдделерін сақтады), өзінің соңғы құқықтарын Капитулдарға берді.

13 - 14 ғасырлар

Католик шіркеуінің катаризмге қарсы күресі Тулуза үшін бірнеше салдарға әкелді: 1215 жылы Әулие Доминик сол жерде Уағыздаушылар орденін құрды. 1229 жылғы Париж шартымен теология мен Аристотель философиясын оқытуды мақсат еткен Тулуза университеті ашылды. Париж үлгісімен құрылған оның оқу бағдарламасы ереске қарсы күресуге бағытталған. Содан кейін қалада шамамен төрт ғасырлық инквизиция (күдіктілер жер аударылып немесе дінін өзгертті) басталды. Ереске кінәлі деп танылған граф Раймонд VII 1249 жылы мұрагерсіз қайтыс болды; графтық Франция короліне өтті, ал Капитулдардың билігі әлсіреп қалды. 1321 жылы Тулузадағы еврейлер Бақташылар крест жорығы кезінде қырғынға ұшырады, оның барысында еврей кварталындағы үйлер тоналып, дін қабылдаудан бас тартқандар өлтірілді. 1323 жылы Тулузада трубадурлардың лирикалық өнерін сақтау үшін Consistori del Gay Saber құрылды. Тулуза келесі жүз жыл бойы окситан әдеби мәдениетінің орталығы болды, ал Консистори 1484 жылға дейін сақталды. Қала ағылшынмен Бордо шарабы, астық және тоқыма саудасында белсенділік танытып, байыды. Инквизициядан басқа, Тулузаны оба, өрт, су тасқыны және Жүз жылдық соғыс қырып салған. Көші-қонға қарамастан, қала халқы 70 жылдың ішінде 10 мыңға азайды, ал 1405 жылы Тулузада 22 мың адам тұрды. 1368 жылы папа Урбан V атақты философ және теолог Фома Аквиннің сүйегін Доминикан орденінің ана шіркеуі саналатын Тулузадағы Якобин шіркеуіне көшіру туралы жарлық шығарды.

15-16 ғасырлар

XV ғасыр Карл VII-нің Тулуза Парламентін құруымен басталды, бұл Тулузаны Француз революциясына дейін оңтүстік Францияның көп бөлігінің сот астанасы етті. Салықтан босату туралы уәде беріп, патша өзінің ықпалын күшейтіп, Капитулға қарсы шықты. Сол кезде көптеген азық-түлік тапшылықтары болды. Жолдар сенімсіз еді, және Тулуза 1463 жылы ірі өртке ұшырады; қазіргі Альзас-Лотарингия көшесі мен Гаронна арасындағы ғимараттар қирады. Қала халқының саны артып, тұрғын үйлерге деген қажеттілік туды. 1463 жылдан бастап көк бояу (вада) саудасы гүлденді. Сол кезде "пастель" деп аталған бұл бояу, зор өркендеуге алып келді. Тулуза жаңа байлығын бүгінгі ескі қаланың ядросын құрайтын үйлер мен қоғамдық ғимараттар салуға жұмсады. Бірақ 1562 жылы Франциядағы дін соғыстары басталды, сауданы ұйытқысыздыққа түсірді, және одан гөрі, Үндістаннан келген индиго көк түсі, ваданы басып өтті, оның арқасында тереңірек және тұрақтырақ көк түс алынды. XVI ғасырдың ортасында Тулуза университетінде 10 мыңға жуық студент оқыды. Бұл гуманистік ой-қиялының орталығы болды, инквизиция адамдарды тірідей өртеуді жалғастырған кезде. 1562 жылғы Тулуза көтерілісі кезінде гугеноттар мен католиктер арасындағы шайқастарда 3000-нан астам адам қаза тауып, Сент-Жорж ауданында 200 үй өртенді.

17 ғасыр

Генрих IV таққа отырғанда, Толузада тәртіпсіздіктер аяқталды. Парламент Франция королін мойындады, Нант эдикты 1600 жылы қабылданды және Капитулдардың қалған ықпалы жойылды. 1629 және 1652 жылдары Фрондтан да ауыр қауіп – оба ауруы Толузаға жетті. Алғаш рет қала мен жергілікті парламент эпидемияға ұшырағандарға көмек көрсету үшін бірікті. Көптеген дін қызметкерлері мен байлар қаладан қашып кетті, бірақ дәрігерлер қалуға міндеттелді. Аштық салдарынан қалған Капитулдар ет сатушылар мен нан пісірушілердің қаладан кетуіне тосқауыл қойды. Ла Грейв ауруханасы обаға шалдыққандарды қабылдап, карантинге алды. "Пре де Сеп-Дениер" де көптеген науқастарды қауіпті жағдайда қабылдады. Қала қақпаларын жапқанша, кедейлерді ауылдан гөрі медициналық инфрақұрылымымен үміттендіріп тартты. 1654 жылы екінші эпидемия аяқталғанда, қала қирап қалды. Дегенмен, обадан таза кезеңдерде екі маңызды жоба аяқталды: 1632 жылы Pont Neuf және 1682 жылы Canal du Midi. 1693 жылы аштық болды.

18 ғасыр

Париждегі сапарынан шабыт алған Луи де Мондран жаңа қала құрылысшысы болды. Осы кезеңнің маңызды жетістіктері – Гранд Ронд, Курс Диллон және Капитолийдің фасады. 1770 жылы Бриенн кардиналы өз атымен аталатын каналдың негізін қалады. Бұл канал Жерорта теңізін Атлант мұхитымен, ал Canal du Midi-ді Canal Lateral à la Garonne-мен байланыстырды және алты жылдан кейін аяқталды. Олардың қосылған жері Пон-Жюме деп аталады. Экономикалық теңсіздік күшейді, соның нәтижесінде жергілікті сәулетшілер мен мүсіншілерге жұмыс тапсырылды. Рейнери – графша дю Барридің күйеуінің жазғы сарайы болды. Ғасыр соңында Көк тәуекелшілер Сент-Жером шіркеуінде құлшылық етті. Жергілікті парламент протестанттарды соттады, Жан Каластың ісін қарап, өлім жазасын орындауда өкіметін жүзеге асырды. Тулуза халқы монархия тарапынан қауіп сезінген кезде парламентті қолдады, ал сегіз Капитул енді парламент таңдауымен сайланды.

19 ғасыр

Француз төңкерісі Тулузаның рөлін және оның саяси және әлеуметтік құрылымын өзгертті. Қала париждік қозғалысты қарақшылықпен белгіледі. Бес айдан кейін, Ескі тәртіп жойылғанда, парламент пен Капитулдар халықтан аз қолдау алды. Тулузаның аймақтық ықпалы Жоғарғы Гаронна департаментімен шектелді. Діни қызметкерлер Ұлттық құрылтайдың қабылдаған Діни қызметкерлердің азаматтық конституциясын сақтауға міндетті болды. Ломен де Бриеннің наразылығына қарамастан, жаңа архиепископ тағайындалды. Капитулдар 1789 жылдың 14 желтоқсанында таратылды; Жозеф де Риго 1790 жылдың 28 ақпанында сайланған Тулузаның алғашқы мэрі болды. 1793 жылы Париж коммунасы тұсында Тулуза Париждегі Прованс және Аквитания федералистерімен бірігуден бас тартты. Австрияға қарсы соғыс және ішкі қарсылық күтімі Террор билігін бастады. 1799 жылы бекінілген қала Тулуза шайқасында британдық және испандық роялистердің шабуылына тойтарыс берді, ал Наполеон 1808 жылы қалаға келді. 1814 жылы Тулуза шайқасы кезінде британдық әскер қалаға кірді (императорлық әскер оны тастап кеткен еді). Бұл Империяның соңғы шайқасы болды, себебі Наполеон сегіз күн бұрын тақтан бас тарған; француз командирі Жан де Дьо Сульт бұл туралы хабардар болмаған. Веллингтон әскерін роялистер құшақтап алды, Тулузаны Людовик XVIII-дің қайта орнатуына дайындады.

21 ғасыр

2001 жылдың 21 қыркүйегінде Тулузадағы AZF химия зауыты жарылды. Жарылыс зауытты толығымен қиратты, қала орталығынан да көрініп тұрды, сондай-ақ 20 000-нан астам пәтерді, мектептерді, шіркеулерді, ескерткіштерді және дүкендерді зақымдады. Жиырма тоғыз адам қаза тауып, бірнеше мың адам жарақат алды. Жарылыс аммиак нитраты сақталған ғимаратта болды. 2012 жылдың наурыз айында жергілікті ислам экстремисі Мохаммед Мерах Тулузадағы еврей мектебінде атыс ашты, бір мұғалім мен үш баланы өлтірді. Сегіз жасар қыздың басына жақыннан оқ тиді, ал 17 жасар ұл ауыр жарақат алды. Президент Николя Саркози бұл шабуылды "күдіссіз" антисемиттік шабуыл деп атады: "Еврей қауымының барлық басшыларына, біз сіздерге қаншалықты жақын екенімізді айтқым келеді. Бүкіл Франция сіздердің қасыңызда" деді. Израиль премьер-министрі бұл "ұятты антисемиттік" кісі өлтірушіліктерді айыптады. 32 сағаттық қоршаудан және үйінің сыртында полициямен болған қақтығыстан кейін, оның үйіне шабуыл жасалды, Мерах балкондан секіріп түсіп, басына оқ тиіп, қаза тапты. Мерах полициямен болған қақтығыс кезінде шабуылдарын жалғастыру ниетінде болғанын және полиция өмірді жақсы көретіні сияқты, өлімді де жақсы көретінін айтты. Ол "Әл-Қаидамен" байланысы бар екенін мәлімдеді.