Кіріспе

Глостерширде, Англиядағы әскери авиашоу

Корольдік халықаралық әуе татуировкасы (RIAT) – әлемдегі ең ірі әскери авиашоу. Ол жыл сайын шілде айында, әдетте Англияның Глостершир округындағы RAF Fairford әуе базасында, Корольдік әуе күштерінің қайырымдылық қорының қолдауымен өтеді. Апта соңында шараға әдетте 150 000-ден 200 000-ға дейін көрермен келеді.

Тарих

Бірінші Air Tattoo 1971 жылы Эссекстегі Солтүстік Уэльд әуеайлағында 100-ден астам ұшақтың қатысуымен ұйымдастырылды. Бұл шараны CAA әуе қозғалысын бақылаушылар Пол Боуэн мен Тимоти Принс, сондай-ақ авиация маршалы сэр Денис Кроули Миллинг құрды. 1973 жылдан 1983 жылға дейін RAF Greenham Common әуеайлағында мерзімімен өткізілді, бастапқыда Royal Air Forces Association, South Eastern Area, Air Tattoo деген атаумен, ал 1985 жылы RAF Fairford-қа көшірілді. 1976 жылы шара Халықаралық әуе татуировкасы болып өзгерді, ал оның ерекше мәртебесі 1996 жылы Елизавета II тағайындады, сол кезде қазіргі Корольдік халықаралық әуе татуировкасы атағы қабылданды. 1993 жылға дейін екі жылда бір рет Фэрфордта өткізілді, содан кейін жыл сайынғы шараға айналды. RAF Fairford әуежайындағы жаңарту жұмыстарына байланысты 2000 және 2001 жылдары шара RAF Cottesmore, Rutland әуеайлағында өтті. Гиннес рекордтар кітабы 2003 жылғы RIAT-ты 535 ұшақпен әлемдегі ең ірі әскери авиашоу деп мойындады. RIAT 2022 шарасында 33 елден келген 266 ұшақ көрсетілді, бұл COVID-19 пандемиясынан кейін ұзақ үзілістен соң қайта оралды. Шара әуешоу тарихында көптеген алғашқы оқиғаларға куә болды, соның ішінде 1997 жылы өткен "USAF-тің 50 жылдығы" іс-шарасы барысында B-2A Spirit стелс бомбалаушысының Америка Құрама Штаттарынан тыс жерде алғаш рет көрсетілімі және қонуы, ал 2008 жылы Lockheed F-22 Raptor Еуропаға алғаш рет қонды. RIAT әлемдік әскери өнімді көрсетуге маңызды аламатқа айналды, ол Лондондағы жыл сайынғы Global Air & Space Chiefs' Conference конференциясынан кейін және жұп жылдары өтетін екі жылдық Farnborough Airshow алдындағы аптада өтеді. RIAT әскери аэроғарыш өнеркәсібіне өз өнімдерін Farnborough сауда көрмесінің коммерциялық қысымынан тыс, жұртшылық пен клиенттерге ыңғайлы жағдайда көрсетуге мүмкіндік береді. Фарнборо шоуы да көпшіліктің қатысуын шектейді, 2022 жылы ол 21 жасқа дейінгілер үшін тегін кірумен бір күнге дейін шектелді, бұл әуе кеңістігі саласында мансапты және жұмысқа орналасуды ынталандыру мақсатында жасалды. Air Tattoo шарасын кеңейту ретінде Боуэн мен Принс 1983 жылы Дуглас Бадердің естелігіне арналған, мүгедектерге арналған ұшу стипендиясын құрды, ол соғыс батыры және аяқтарын жоғалтқан пилот болатын. Олар барлық түрдегі мүгедектерге 400-ден астам стипендия берді және Бадердің мұрасын жалғастыруда.

2008 жылғы жою

2008 жылғы авиашоу екі тақырыпқа арналды: Корольдік әуе күштерінің 90 жылдығы және жаһандық өзара әрекеттесу. Шоу 12-13 шілдеде өткізу жоспарланған. АҚШ Әуе күшдерінің F-22 Raptor демонстрациялық тобы жаңа жасырын ұшақпен Атлантика арқылы алғашқы ұшуын жасап, шоуға қатысты. 11 шілдеде, авиашоудың көпшілікке ашылуына бір күн бұрын, Елизавета II патшайым нашар ауа-райы жағдайында RAF және RAF полкіне жаңа туларды табыс етті. Қонақтар мен құрметті тұлғалардың алдында бұл рәсім өтті. Апта бойы ауа райы нашар болғандықтан, автотұрақтар мен әуеайлақтың бір бөлігі суға батты. Көптеген мыңдаған күтілетін келушілердің қауіпсіздігіне байланысты ұйымдастырушылар RIAT тарихында алғаш рет, соңғы сәтте RIAT-тің көпшілікке арналған бөлігін тоқтатуға мәжбүр болды.

RIAT 2009

RIAT 2009 2009 жылғы 18-19 шілдеде өтті. Бұл шара НАТО-ның 60 жылдығын тойлап, оның тарихын хронологиялық ретпен көрсетті. Сонымен қатар, іздеу-құтқару операциясы ұшақтар мен осы қиын жұмысты атқаратын адамдардың еңбегін құрметтеу мақсатында ұйымдастырылды. Шараға 160 000-нан астам көрермен келді деген хабар бар.

RIAT 2010 жыл

2010 жылғы RIAT 17-18 шілдеде өтті. Көрме тақырыптары: Ұлыбритания шайқасының 70 жылдығы, оқу ұшақтары және кадеттердің 150 жылдығы. Халықаралық әуе кадеттерімен алмасу бағдарламасы аясында алғаш рет Канада Корольдік әуе кадеттерінің тоғыз өкілі және Жаңа Зеландия әуе оқу корпусының үш өкілі шақырылды. F-22 Raptor 2008 жылы өтпеген көрмеден бері RIAT-тің алғашқы ұшу көрсетілімінде пайда болды. 2010 жылғы көрмеге танымал қонақтар Джеймс Мей және Дэвид Джейсон келді.

RIAT 2011 жыл

2011 жылғы RIAT 16–17 шілдеде өтті. Бұл Air Tattoo шоудың соңғы 40 жылдығын мерекеледі, өткен төрт онжылдыққа шолу жасады және арнайы әуе көрсетілімдері мен жердегі ойын-сауықтар ұйымдастырылды. Сонымен қатар, ол НАТО Тайгер қауымдастығының ерекше безендірілген "Тайгер" ұшақтарының жиынына төрағалық етті. "Тайгер" ұшақтары НАТО эскадрильяларынан келді, олардың таңбаларында Тайгер немесе Ирі Мысық бейнеленген, ал қауымдастық 2011 жылы 50 жылдығын тойлады. RIAT 2011 көрмесіне әдеттегіден кем, 138 000 адам келді. "СолоТүрк" тобының ұшқышы Мұрат Келеш үздік жалпы ұшу демонстрациясы үшін ең жоғары награда – Патша Хусейннің естелік қылышымен марапатталды.

RIAT 2012

2012 жылғы 7-8 шілдеде RIAT өтті. Оңтүстік Кореяның «Black Eagles» әуежайлық акробатикалық командасы алғаш рет қатысты, ал Жапония Жапония Әуе Күштерінің (JASDF) басқаруындағы төрт «Boeing KC-767J» ұшағының бірімен татуировкаға қатысқан 54-ші ел болды. Бұл ұшақ JASDF Taiko Drummers тобын шоуға жеткізді.

RIAT 2013 жылы

2013 жылғы RIAT 20–21 шілдеде өтті. 70-тен астам елге қатысуға шақырулар жіберілді. Бағдарламада Airbus A400M Atlas және British Airways авиакомпаниясына жеткізілген алғашқы Airbus A380 ұшақтарының бірі ұшып өтті, олар екеуі де шоу күндері Royal Air Force Red Arrows акробатикалық тобымен бірге ұшқан. RIAT 2013 АҚШ әскери ұшақтарының іс-шарада болмауымен де ерекшеленді, бұл АҚШ үкіметінің қаржылық шектеулеріне байланысты болды.

RIAT 2014 жылы

RIAT 2014 11-13 шілдеде өтті; тарихында алғаш рет жұма күні қалың жұртқа есіктерін ашты. Lockheed Martin F 35 Lightning II ұшағының еуропалық дебюті күтіліп отырған, бірақ Атлант мұхитын кесіп өтуге дейін АҚШ-та қозғалтқышы бұзылып, ұшудан тоқтатылды. 2014 жылғы көрменің ең қызықты сәттері – Польша әуе күштерінің Су-22 Fitters екі ұшағы және Қызыл жебелер эскадрильясының 50 жылдық мерекесі болды.

RIAT 2015 жыл

2015 жылғы RIAT 17-19 шілде күндері өтті. Шоудың басты тақырыбы 1940 жылдың жазында өткен Британия шайқасының 75 жылдығын мерекелеу болды. RIAT 2015 Avro Vulcan XH558 ұшағының ұшуға лайықты соңғы жылы болды, ол жыл соңында пайдаланудан шығарылды. Көрме сонымен қатар Три Ұлттық Торнадо Оқу орталығының 35 жылдығына арналды, үш ұшақ апта соңында демонстрациялық ұшулар жасады. Басқа қатысушылардың ішінде Финляндия әуе күштерінің F/A 18C Hornet ұшағы, British Airways Airbus A318 және Жапон теңіздік өзін-өзі қорғау күштерінің Kawasaki P 1 ұшағының Ұлыбританиядағы тұңғыш рет көрсетілімі болды, ол ұшу көрсетілімінде де, статикалық тұрақта да өнер көрсетті.

RIAT 2016 жылы

2016 жылғы 8-10 шілдеде RIAT өтті. Бұл көрме ең соңғы буын әскери ұшақ түрлеріне арналған еді. F 35 Lightning II (“A” және “B” нұсқалары) 2014 жылы жойылғаннан кейін Ұлыбританияда алғаш рет көрсетілді, ал Lockheed Martin F 22 Raptor да сирек пайда болды. Сонымен қатар, Швеция әскери-әуе күштерінің Saab Gripen және Франция әскери-әуе күштерінің Dassault Rafale ұшақтары да қатысты. Көзге түсетін тұрақты көрмелердің ішінде Грекия әскери-әуе күштерінің F 4 Phantom ұшағы, Германия әскери-әуе күштерінің Airbus A400M ұшағының Ұлыбританиядағы әуе шоуындағы алғашқы көрсетілімі және QinetiQ Alpha Jet ұшағының әуе шоуындағы соңғы көрсетілімі болды.

RIAT 2017 жылы

RIAT 2017 2017 жылдың 14-17 шілдесі аралығында өтті. Бұл шоу АҚШ Әуе күштерінің 70 жылдығына арналды және 10 жылдан кейін алғаш рет Thunderbirds демонстрациялық тобының қатысуын қамтамасыз етті. Шоуда АҚШ Әуе күштері C 130 Hercules, үш F 15E Strike Eagle, екі F 16 Fighting Falcon, KC 135 Stratotanker және жексенбі күні B 2 Spirit стелс-бомбалаушысынан арнайы көрсеттім ұшырды. Сондай-ақ, жексенбі күні F 22 Raptor ұшағы да көрсетілді. Бельгия Әуе күштерінің Sea King тікұшағы іздеу-құтқару операциясының демонстрациясын өткізді. Ұшу көрсетіліміне соңғы сәтте Украина Әуе күштерінің Сухой Су-27 ұшағы қосылды, сондай-ақ Ұлыбритания шайқасының естелік ұшу тобы Авро Ланкастер бомбалаушысымен үш Spitfire және Hurricane ұшақтарынан Thompson формациясын жасады. Көрнекі экспонаттардың ішінде грек Әуе күштерінің екі F-4 Phantom ұшағы, екінші украиндық Су-27 және Ильюшин Ил-76 ұшағы бар еді. АҚШ Әуе күштері B 1 Lancer, B 52 Stratofortress және Lockheed U 2 барлау ұшағы сияқты көптеген ұшақтарды көрнекі экспонат ретінде ұсынды.

RIAT 2018

2018 жылғы 13-15 шілдеде RIAT 2018 өтті. 2018 жылғы көрмеде 43 әуе күшінің және 30 елдің 302 ұшағы болды, сондай-ақ Корольдік әуе күштерінің құрылғанына 100 жыл толуы тойланды. Көрмеде арнайы "Dambusters Tribute Flypast" ұшуы өтті, онда Ұлыбритания шайқасының Avro Lancaster Memorial Flight ұшағы Panavia Tornado және Lockheed Martin F 35 Lightning II ұшақтарымен бірге ұшты, олардың барлығы No. 617 эскадрильясына қарасты. Басқа да көрнекті ұшулар: АҚШ Әуе күштерінің мұралық ұшу тобы; Украина Әуе күштерінің Сухой Су-27 ұшағы; Канада Корольдік Әуе күштерінің McDonnell Douglas CF-18 Hornet ұшағы; француздық Aéronavale Dassault Rafale дуэті; Италия Әуе күштерінің Frecce Tricolori акробатикалық ұшу тобы және RAF Red Arrows. Сенбі күні келушілерге АҚШ Миссури штатындағы Уайтман әуе базасынан келіп, кері сапар жасаған АҚШ Әскери-әуе күштерінің Northrop Grumman B-2 Spirit стелс-бомбалаушысы сирек кездесетін ұшуын тамашалауға мүмкіндік болды. Статикалық ұшақтар көрмесінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген ұшақтардың үлгілері қойылды, оның ішінде Бразилиядан келген Embraer KC-390, Жапониядан келген Kawasaki C-2 және Италия Әуе күштерінің AgustaWestland AW101 тактикалық тікұшағының HH-101A нұсқасы тұңғыш рет көрсетілді.

RIAT 2019

RIAT 2019 19-21 шілде аралығында 245 ұшақтың қатысуымен өтті. Оның орнына сол күндері онлайн режимінде «Виртуалды әуе татуировкасы» ұйымдастырылды, онда бұрынғы шаралардан материалдармен қатар Digital Combat Simulator ойынындағы акробатикалық командалардың виртуалды көрсетілімдері де болды. RIAT 2021 16-18 шілдеде өтуі жоспарланған және шараның 50 жылдығы тойлануы тиіс еді. Бірақ, COVID-19 пандемиясының жалғасуы мен көп адам жиналуға және халықаралық саяхаттарға қойылған шектеулердің күмәнділігіне байланысты екінші жыл қатарынан шара тоқтатылды.

RIAT 2022

Екі жыл бойы тоқтатылғаннан кейін, RIAT 2022 15–17 шілдеде 2022 жылы өтті және 266 ұшақ ұсынылды. Көрме оқу ұшақтарына баса назар аударды, себебі биылғы операциялық тақырыбы «Келесі буын әуе күштерін даярлау» болды. Сонымен қатар, АҚШ Әскери-әуе күштерінің 75 жылдығы да ерекше атап өтілді, оның аясында Boeing E 4 ұшағы жұма күні әуеде көрсетілді және демалыс күндері тоқтап тұрып қойылды. Airbus BelugaXL әуе кемесі Air Tattoo-да алғаш рет пайда болды, екі рет әуеде көрсетілді. Биылғы жылдың арнайы қонағы – актер Том Круз болды.

RIAT 2023

RIAT 2023 14–16 шілдеде өтті. RIAT 2023-тің тақырыбы SKYTANKER23 болды, ол әуедегі жанармай құюға қабілетті ұшақтарға бағышталған, себебі 2023 жыл – әуедегі алғашқы жанармай құюдың жүз жылдығы. Сондай-ақ, Италия Әуе Күштерінің 100 жылдығы көптеген ұшақтармен бірге тойланды. Күшті жаңбыр мен желдің салдарынан жұма және сенбі күндері жоспарланған көптеген ұшу көрсетілімдері тоқтатылды, ал шоудың «жұлдызы» – Мессершмитт Me 262 көшірмесі тек жексенбі күні ғана ұшты. Басқа да ерекше оқиғалар – итальяндық A 129 Mangusta ұшағының, испандық Әскери-теңіз күштерінің McDonnell Douglas AV 8B Harrier II ұшағының, америкалық WC 130J Weatherbird ұшағының сирек пайда болуы және Al Fursan әуе көрсету командасының 2012 жылдан бері БАӘ атынан қайта оралуы болды.

RIAT 2024

RIAT 2024 19–21 шілдеде өтеді. Шараның тақырыбы – F-16 Fighting Falcon истребителінің 50 жылдығы. Екі ұшқыш та катапульдағаннан кейін қауіпсіз жерге қонды. Тергеушілер кейіннен пилоттың қателігінен болғанын анықтады, бір пилот кері тілке жасап, бұлттарға жоғалып кеткеннен кейін, екіншісі өз серігінен айырылып, жаттығуды тоқтатты.

2002 жылғы итальяндық әуе күштері апаты

2002 жылы Италия әуе күштеріне қарасты G 222 ұшағы Босния соғысында Сараево қаласын блокададан азат ету мақсатындағы әуе көпірі үшін әзірленген, «Сараево тәсілі» деп аталатын тік түсу әдісін көрсеткеннен кейін қиын қону жасады. Алғашқы қону кезінде ұшақ секіріп көтеріліп, носовой дөңгелегіне күшпен түсті, нәтижесінде ол бұзылды. Ұшақ экипажы қауіпсіз түрде эвакуацияланды, ал зақымдалған ұшақты ұшу-қону жолағынан алып тастағанға дейін шоу тоқтатылды.