Қанатты машиналар көрмесі

Кіріспе

Әуе кемелері көрсетілетін қоғамдық шара, әуе жолаушыларына көрсетілетін навигациялық құрал.

Әуе шоуы (немесе авиашоу, әуе жәрмеңкесі, әуе татуировкасы) – әуе кемелері көрсетілетін қоғамдық шара. Олар көбінесе әуеде акробатикалық көрсетулерді қамтиды, егер олар болмаса, ұшақтар жерде тұрған "статикалық әуе шоулары" деп аталады. Көрмешілер саны және көрме алаңының көлемі бойынша ең ірі әуе шоуы – Le Bourget, одан кейін Farnborough, ал Дубай әуе шоуы мен Сингапур әуе шоуы үшінші орынды бөліседі. Қатысушы ұшақтардың саны бойынша ең үлкен әуе шоуы немесе ұшуы – EAA AirVenture Oshkosh, онда жыл сайын шамамен 10 000 ұшақ қатысады. Әлемдегі ең ірі әскери авиашоу – Англиядағы RAF Fairford әуе базасында өтетін Royal International Air Tattoo. Ал Чилидің Сантьяго қаласындағы Артуро Мерино Бенитес халықаралық әуежайының жанындағы FACH II әуе бригадасындағы FIDAE Латын Америкасы мен Оңтүстік жарты шардағы ең ірі аэроғарыш жәрмеңкесі болып табылады.

Контурлық

Кейбір авиашоулар бизнес-жоба ретінде немесе әуе кемесін, авиаэлектрониканы және басқа да қызметтерді әлеуетті клиенттерге таныстыратын сауда шарасы ретінде ұйымдастырылады. Көптеген авиашоулар жергілікті, ұлттық немесе әскери қайырымдылық қорларға қолдау көрсету мақсатында өткізіледі. Әскери авиациялық мекемелер көбінесе әскери әуежайларда авиашоулар ұйымдастырып, осы арқылы жергілікті қауымдастыққа алғыс айтады, әскери мансаптарды насихаттайды және әскери беделін арттырады. Әлемдегі әуе "маусымы" елдерге қарай өзгереді. АҚШ ұзақ маусымға ие, ол әдетте наурыздан қарашаға дейін, көктем, жаз және күз айларын қамтиды. Басқа елдерде маусым әлдеқайда қысқа болады. Жапонияда авиашоулар жыл бойы Жапонияның Өзін қорғау әуе күштерінің базаларында тұрақты түрде өткізіледі. Еуропалық маусым әдетте сәуірдің соңында немесе мамырдың басында басталып, қазанның ортасына дейін жалғасады. Таяу Шығыс, Австралия және Жаңа Зеландиядағы шаралар қаңтар мен наурыз аралығында өтеді. Дегенмен, көптеген артистер үшін "маусымнан тыс" кезең демалыс емес; ұшқыштар мен орындаушылар осы уақытты техникалық қызмет көрсетуге және жаттығуларға жұмсайды. Шоудағы көрсетілімдердің түрлері ауа райы мен көріну сияқты бірқатар факторлармен шектеледі. Көптеген авиациялық органдар қазірде ең төменгі биіктік және түрлі жағдайларға сәйкес критерийлер туралы ережелер мен ұсынымдар жариялайды. Ауа райынан өзге, ұшқыштар мен ұйымдастырушылар жергілікті әуе кеңістігінің шектеулерін де ескеруі керек. Көптеген қатысушылар ауа райы мен әуе кеңістігінің жағдайларына байланысты "толық", "динамикалық" және "түзу" көрсетілімдерін жоспарлайды. Шоулардың түрлері әртүрлі. Кейбіреулері кең ауқымды әскери шаралар болып, көптеген ұшу көрсетілімдері мен жердегі көрмелерді ұсынады, ал енді біреулері шағын жергілікті аэродромдарда өткізіліп, бір-екі сағаттық ұшу көрсетілімдерімен және бірнеше сауда орындарымен ғана шектеледі. Ұшу көрсетілімдері күндіз де, түнде де өткізілуі мүмкін, соңғысы күннен-күнге танымал болып келеді. Авиашоулар көбінесе, бірақ әрқашан емес, әуежайларда өтеді; кейбіреулері салтанатты үйлердің немесе қамалдардың аумағында, сондай-ақ жағажай курорттарында теңіз үстінде ұйымдастырылған. 1909 жылдың 22-29 тамызында Реймсте өткен Grande Semaine d'Aviation de la Champagne – көптеген түрдегі ұшақтар көрсетілген және ұшырылған алғашқы халықаралық авиашоу. Осыған дейін, сол жылдың 28 маусымынан 19 шілдесіне дейін Дуай маңындағы Ла Брайль әуежайында энтузиасттардың алғашқы жиыны өткен болуы мүмкін.

Some airshows are held as a business venture or as a trade event where aircraft, avionics and other services are promoted to potential customers. Many air shows are held in support of local, national or military charities. Military air firms often organise air shows at military airfields as a public relations exercise to thank the local community, promote military careers and raise the profile of the military. Air "seasons" vary around the world. The United States enjoys a long season that generally runs from March to November, covering the spring, summer, and fall seasons. Other countries often have much shorter seasons. In Japan air shows are generally events held at Japan Air Self Defense Force bases regularly throughout the year. The European season usually starts in late April or Early May and is usually over by mid October. The Middle East, Australia, and New Zealand hold their events between January and March. However, for many acts, the "off season" does not mean a period of inactivity; pilots and performers use this time for maintenance and practice. The type of displays seen at shows are constrained by a number of factors, including the weather and visibility. Most aviation authorities now publish rules and guidance on minimum display heights and criteria for differing conditions. In addition to the weather, pilots and organizers must also consider local airspace restrictions. Most exhibitors will plan "full", "rolling" and "flat" display for varying weather and airspace conditions. The types of shows vary greatly. Some are large scale military events with large flying displays and ground exhibitions while others held at small local airstrips can often feature just one or two hours of flying with just a few stalls on the ground. Air displays can be held during day or night with the latter becoming increasingly popular. Air shows often, but do not always, take place over airfields; some have been held over the grounds of stately homes or castles and over the sea at coastal resorts. The first public international airshow, at which many types of aircraft were displayed and flown, was the Grande Semaine d'Aviation de la Champagne, held Aug. 22–29, 1909 in Reims. This had been preceded by what may have been the first ever gathering of enthusiasts, June 28 – July 19 of the same year at the airfield at La Brayelle, near Douai.

Көрікті жерлер

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін әуе көрсетілімдері ұзақ қашықтыққа ұшу жарыстарымен байланысты болатын, олар көбінесе бірнеше күнге созылып, мыңдаған шақырымды қамтитын. Рено әуе жарыстары осы дәстүрді сақтап тұрғанмен, бүгінгі таңдағы әуе шоуларының көпшілігі негізінен қысқа мерзімді әуе демонстрацияларынан тұрады. Көптеген әуе көрсетілімдерінде соғыс кемелері, аэробатика және қазіргі заманғы әскери ұшақтардың демонстрациялары ұсынылады, сонымен қатар көптеген әуе шоуларында қанатта жүру, радиобасқарылатын ұшақтар, өрт сөндіруші ұшақтардан су/балшық шашу, тікұшақтардың құтқару операцияларын имитациялау және парашютпен секіру сияқты басқа да әуе аттракциондары бар. Арнайы аэробатикалық ұшақтар қуатты поршеньді қозғалтқыштармен, жеңіл салмақпен және үлкен басқару беттерімен жабдықталған, бұл оларды өте жоғары айналу жылдамдығына және үдеуге қабілетті етеді. Шебер ұшқыш тік көтеріле алады, өте тар бұрылыстар жасап, ұшақты айналдыра құлатып, айналу кезінде маневрлер орындай алады. Ірі әуе шоуларында әскери ұшақтармен өнер көрсететін топтар басты рөлде болуы мүмкін, мысалы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Көк періштелері», АҚШ Әуе күштерінің «Thunderbirds», Канада Корольдік әуе күштерінің «Snowbirds», Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің «Red Arrows» және Швейцария Әуе күштерінің «Patrouille Suisse» сияқты командалар. Жеке әскери демонстрациялар, сондай-ақ тактикалық демонстрациялар деп те аталады, бір ұшақпен жүргізіледі. Демонстрация қазіргі заманғы әскери ұшақтардың мүмкіндіктеріне бағытталған. Көрсетілімде әдетте ұшақтың өте қысқа (және көбінесе өте шулы) айналуы, жоғары жылдамдықтары, төмен жылдамдықтары, сондай-ақ олардың тығыз бұрылыстарды жылдам жасауға, тез көтерілуге және жылдамдықтардың кең ауқымында дәл басқарылуға қабілеттілігі көрсетіледі. Маневрлерге элерондық айналулар, доңғалақ айналулар, тоқтап-тоқтап айналулар, «Куба сегіздігі», тар бұрылыстар, жоғары бұрышпен ұшу, жоғары жылдамдықты өткізу, екі есе Иммельман және жанасу және қайта ұшу кіреді. Тактикалық демонстрацияларға кейде әсер үшін жерде пиротехникалық құрылғылармен бірге имитациялық бомба тастау кіруі мүмкін. Ерекше сипаттамалары бар және оларға бірегей мүмкіндіктер беретін ұшақтар көбінесе оларды демонстрацияларында көрсетеді; мысалы, көтерілу векторы бар ресейлік истребительдер «кобра» маневрін немесе «Кулбит» маневрін орындау үшін пайдаланылуы мүмкін, ал «Harrier» сияқты тік көтерілуге қабілетті ұшақтар осындай тік мүмкіндіктерін көрсете алады немесе олармен күрделі маневрлер орындай алады. Кейбір әскери әуе көрсетілімдерінде әуе шабуылы мен жақыннан қолдау көрсетіліп, ұшақтардың қару-жарағы қолданылады, бұл үшін бос оқтар немесе нағыз оқтар пайдаланылуы мүмкін.

Before World War II, air shows were associated with long distance air races, often lasting many days and covering thousands of miles. While the Reno Air Races keep this tradition alive, most air shows today primarily feature a series of aerial demos of short duration. Most air shows feature warbirds, aerobatics, and demonstrations of modern military aircraft, and many air shows offer a variety of other aeronautical attractions as well, such as wing walking, radio controlled aircraft, water/slurry drops from firefighting aircraft, simulated helicopter rescues and sky diving. Specialist aerobatic aircraft have powerful piston engines, light weight and big control surfaces, making them capable of very high roll rates and accelerations. A skilled pilot will be able to climb vertically, perform very tight turns, tumble his aircraft end over end and perform manoeuvres during loops. Larger airshows can be headlined by military jet demonstration teams, such as the United States Navy Blue Angels, United States Air Force Thunderbirds, Royal Canadian Air Force Snowbirds, Royal Air Force Red Arrows, and Swiss Air Force Patrouille Suisse, among many others. Solo military demos, also known as tactical demos, feature one aircraft. The demonstration focuses on the capabilities of modern military aircraft. The display will usually demonstrate the aircraft's very short (and often very loud) rolls, fast speeds, slow approach speeds, as well as their ability to quickly make tight turns, to climb quickly, and their ability to be precisely controlled at a large range of speeds. Manoeuvres include aileron rolls, barrel rolls, hesitation rolls, Cuban 8s, tight turns, high alpha flight, a high speed pass, double Immelmans, and touch and gos. Tactical demos may include simulated bomb drops, sometimes with pyrotechnics on the ground for effect. Aircraft with special characteristics that give them unique capabilities will often display those in their demos; For example, Russian fighters with thrust vectoring may be used to perform the cobra maneuver or the Kulbit, while VTOL aircraft such as the Harrier may display such vertical capabilities or perform complex maneuvers with them. Some military air shows also feature demonstrations of aircraft ordnance in airstrikes and close air support, using either blanks or live munitions.

Қауіпсіздік

Әуе шоулары көрермендер мен ұшқыштар үшін қандай да бір тәуекелді білдіруі мүмкін. Апаттар болған, кейде көптеген адамдар қаза болып, мысалы, 1988 жылы Германиядағы Рамштейн әуе шоуында (70 адам қаза болды) және 2002 жылы Украинадағы Скнилив әуе шоуында (77 адам қаза болды). Осы апаттардың салдарынан әлемдегі әртүрлі авиациялық органдар әуе шоуларын ұйымдастырушылар мен қатысушылар үшін ережелер мен ұсынымдар енгізді. Мысалы, 1952 жылы Фарнборо әуе шоуында ұшақ жарылып, 31 адам қаза болғаннан кейін, көрермендер мен шоу арасындағы қашықтық арттырылды. Әуе шоулары авиациялық органдар тарапынан қауіпсіз процедуралар сақталуын қамтамасыз ету үшін бақыланады. Ұлыбританияда жергілікті билік алдымен жұртшылыққа ашық іс-шараға өтініш берушілерді мақұлдауы керек. Бірінші кезекте сақтандыру туралы мәселені шешу қажет, ал толық ақпаратты жергілікті биліктен алуға болады. Денсаулық пен қауіпсіздік саласындағы, әсіресе корпоративтік кінәлауға қатысты заңнаманың күрделілігі қосылады, егер сақтандыру және тәуекелдерді бағалау іс-шарадан бұрын толық аяқталмаса, іс-шара ұйымдастырушысына қарсы қылмыстық іс қозғалуы мүмкін. Ұшақтың көпшіліктен қашықтығын реттейтін ережелер бар. Бұл ережелер ұшқыш/экипаж деңгейіне, ұшақ түріне және ұшақтың қалай ұшырылуына байланысты өзгереді. Мысалы, баяу және жеңіл ұшақтарға үлкен және жылдам ұшақтарға қарағанда көпшілікке жақын және төмен ұшуға рұқсат беріледі. Сондай-ақ, тік және тегіс ұшатын истребитель көпшілікке жақын және төмен ұша алады, ал бұрылыс немесе тірбуді орындағанда бұл мүмкін емес. Ұшқыштар әртүрлі көрсетулерге (мысалы, лимбо ұшу, қарапайым аэробатикадан шексіз аэробатикаға дейін) және жерден ең төменгі биіктікке рұқсат ала алады. Мұндай рұқсат алу үшін ұшқыштар өздеріне, жердегі экипажға немесе көрермендерге қауіп тудырмастан осы шектерде ұша алатынын тексерушіге көрсетуі керек. Көрсету ережелері мен ұсынымдарына қарамастан, апаттар орын алуда. Дегенмен, әуе шоуларындағы апаттар сирек болады және тиісті бақылау болған жағдайда, әуе шоуларының қауіпсіздігі жоғары деңгейде болады. Халықаралық әуе шоуы кеңесі және Еуропалық әуе шоуы кеңесі сияқты ұйымдар жыл сайын жиналып, әуе шоуының қауіпсіздігін қоса алғанда, түрлі мәселелерді талқылайды, онда апаттар талқыланып, алынған сабақтар қарастырылады.

Air shows may present some risk to spectators and aviators. Accidents have occurred, sometimes with a large loss of life, such as the 1988 Ramstein air show disaster (70 deaths) in Germany and the 2002 Sknyliv air show disaster (77 deaths) in Ukraine. Because of these accidents, the various aviation authorities around the world have set rules and guidance for those running and participating in air displays. For example, after the breakup of an aircraft at 1952 Farnborough air show (31 deaths), the separation between display and spectators was increased. Air displays are often monitored by aviation authorities to ensure safe procedures. In the United Kingdom, local authorities will first need to approve any application for an event to which the public is admitted. The first priority must be to arrange insurance cover and details can be obtained from local authorities. An added complication is a whole raft of legislation concerning health & safety, in particular corporate manslaughter, which can involve the event organiser being charged with a criminal offence if any of the insurances and risk assessments are not fully completed well in advance of the event. Rules govern the distance from the crowds that aircraft must fly. These vary according to the rating of the pilot/crew, the type of aircraft and the way the aircraft is being flown. For instance, slower, lighter aircraft are usually allowed closer and lower to the crowd than larger, faster types. Also, a fighter jet flying straight and level will be able to do so closer to the crowd and lower than if it were performing a roll or a loop. Pilots can get authorizations for differing types of displays (e. g., limbo flying, basic aerobatics to unlimited aerobatics) and to differing minimum base heights above the ground. To gain such authorisations, the pilots will have to demonstrate to an examiner that they can perform to those limits without endangering themselves, ground crew or spectators. Despite display rules and guidances, accidents have continued to happen. However, air show accidents are rare and where there is proper supervision air shows have impressive safety records. Each year, organizations such as International Council of Air Shows and European Airshow Council meet and discuss various subjects including air show safety where accidents are discussed and lessons learned.