Ұшақтарды бақылау – әуе көлігін жақсы көретіндердің хоббиі. Фото/бейне түсіру, маршруттарды анықтау, әуе қозғалысын қадағалау қамтиды. Тарихы 20 ғ-дан басталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хобби
Hobby
Ұшақтарды бақылау, немесе planespotting – ұшақтарды байқау және қадағалаудан тұратын хобби, көбінесе фотосуретке түсіру немесе бейнежазу арқылы іске асырылады. Ұшақтарды бақылаудан басқа, ұшақтарды бақылаушылар (әдетте оларды planespotter деп атайды) әуежайлар, әуе қозғалысын басқару байланыстары, әуекомпаниялардың бағыттары және тағы басқа ақпаратты жазады.
Aircraft spotting, or planespotting, is a hobby consisting of observing and tracking aircraft, which is usually accomplished by photography or videography. Besides monitoring aircraft, planespotting enthusiasts (who are usually called planespotters) also record information regarding airports, air traffic control communications, airline routes, and more.
Тарих және эволюция
Авиацияға құмар адамдар авиацияның пайда болған сәтінен бастап ұшақтар мен басқа да әуе кемелерін қадағалап келеді. Дегенмен, хобби ретінде (активті/соғыс уақытындағы жұмыстан өзгеше) ұшақтарды бақылау 20-шы ғасырдың екінші жартысында ғана пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі Суық соғыс кезеңінде, кейбір елдер азаматтарын қоғамдық қауіпсіздік мақсатында "көзбен бақылау корпусы" немесе осыған ұқсас мемлекеттік ұйымдарға "ұшақ бақылаушы" болуға шақырды. Ұлыбританияда 1925 жылдан 1995 жылға дейін Корольдік бақылаушылар корпусы жұмыс істеді. 1940 жылдың қаңтарында "The Aeroplane Spotter" атты журнал жарық көрді. Басылымға енген терминдер жинағы 2010 жылы жаңартылып, онлайн жарияланды. Технологияның және жаһандық ресурстардың дамуы ұшақтарды бақылауда революция жасады. "Тұс-тұс" камералар, DSLR және рациялар хоббиді едәуір өзгертті. Интернет арқылы FlightAware және Flightradar24 сияқты сайттар бақылаушыларға әлемнің кез келген жерінен нақты ұшақтарды іздеуге және табуға мүмкіндік берді. Airliners.net сияқты ұшақтарға арналған сайттар, сондай-ақ Twitter, Facebook және Instagram сияқты әлеуметтік желілер бақылаушыларға өздерінің байқағандарын жазып, фотосуреттерін жүктеуге немесе әлемнің басқа азаматтары түсірген ұшақтардың суреттерін көруге мүмкіндік береді.
Aviation enthusiasts have been watching airplanes and other aircraft since aviation began. However, as a hobby (distinct from active/wartime work), planespotting did not appear until the second half of the 20th century. During World War II and the subsequent Cold War some countries encouraged their citizens to become "planespotters" in an "observation corps" or similar public body for reasons of public security. Britain had the Royal Observer Corps which operated between 1925 and 1995. A journal called The Aeroplane Spotter was published in January 1940. The publication included a glossary that was refined in 2010 and published online. The development of technology and global resources enabled a revolution in plane spotting. Point and shoot cameras, DSLRs & walkie talkies significantly changed the hobby. With the help of the internet, websites such as FlightAware and Flightradar24 have made it possible for spotters to track and locate specific aircraft from all across the world. Websites specifically for aircraft, such as airliners. net, and social networking services, such as Twitter, Facebook and Instagram, allow spotters to record their sightings and upload their photos or see pictures of aircraft spotted by other people worldwide.
Техникалар
Әуе кемесін байқағанда, бақылаушылар әдетте ұшақтың ерекше белгілерін, мысалы, қозғалтқышынан шығатын ерекше дыбыс, оның қалдыратын іздер санын немесе оның шақыру таңбасын анықтайды. Бақылаушылар сондай-ақ ұшақтың мөлшерін, қозғалтқыштарының санын, түрін және орналасқан жерін бағалай алады. Тағы бір ерекшелік – қанаттардың фюзеляжға қатысты орналасуы және олардың артқа қарай бұрылу дәрежесі. Қанаттар фюзеляждың үстінде, астында немесе ортасында орналасуы мүмкін. Қанаттардың саны ұшақтың моноплан, биплан немесе триплан екенін көрсетеді. Құйрық қосқаншасының қанатқа қатысты орны және қанаттың пішіні де маңызды белгілер. Қону шассисінің құрылымы, сондай-ақ пилот кабинасы мен жолаушылар терезелерінің мөлшері мен пішіні, авариялық шығулар мен есіктердің орналасуы да ерекше болуы мүмкін. Басқа да ерекшеліктерге ұшақтың жылдамдығы, пилот кабинасының орналасуы, түс схемасы немесе ұшақтың сылуэтін өзгертетін арнайы жабдықтар жатады. Бұл белгілердің барлығы бірге ұшақты анықтауға көмектеседі. Егер бақылаушы ұшақтың пайдаланатын әуежайын және оның әдеттегі қозғалыс жолдарын білсе, онда ұшақтың түрін анықтауға тез келуі мүмкін – олар осы типтегі ұшақты бұрыштан бірнеше рет көрген болуы мүмкін. Бұл әсіресе ұшақ байқаушылары коммерциялық ұшақтарды байқағанда жиі кездеседі, мұндай ұшақтардың паркі шектеулі болады. Ұшақтардың қозғалысын қадағалау үшін байқаушылар ADS-B декодерлері сияқты құралдарды қолданады. Ең танымал құрылғылар – AirNav Systems RadarBox және Kinetic Avionics SBS сериясы. Екеуі де радар деректерін оқып, өңдеп, қозғалысты компьютер экранында көрсетеді. Байқаушылар FlightRadar24 немесе Flightaware сияқты қосымшаларды да пайдалана алады, олар арқылы ұшақтардың келу және кету кестелерін қарап, транспондері бар ұшақтардың орналасқан жерін қадағалауға болады. Көптеген декодерлер белгілі бір бағыттан немесе әуежайдан деректерді экспорттауға мүмкіндік береді.
When spotting aircraft, observers generally notice the key attributes of an aircraft, such as a distinctive noise from its engine, the number of contrails it is producing, or its callsign. Observers can also assess the size of the aircraft and the number, type, and position of its engines. Another distinctive attribute is the position of wings relative to the fuselage and the degree to which they are swept rearwards. The wings may be above the fuselage, below it, or fixed at midpoint. The number of wings indicates whether it is a monoplane, biplane or triplane. The position of the tailplane relative to the fin(s) and the shape of the fin are other attributes. The configuration of the landing gear can be distinctive, as well as the size and shape of the cockpit and passenger windows along with the layout of emergency exits and doors. Other features include the speed, cockpit placement, colour scheme or special equipment that changes the silhouette of the aircraft. Taken together these traits will enable the identification of an aircraft. If the observer is familiar with the airfield being used by the aircraft and its normal traffic patterns, he or she is more likely to leap quickly to a decision about the aircraft's identity – they may have seen the same type of aircraft from the same angle many times. This is particularly prevalent if the aircraft spotter is spotting commercial aircraft, operated by airlines that have a limited fleet. Spotters use equipment such as ADS B decoders to track the movements of aircraft. The two most famous devices used are the AirNav Systems RadarBox and Kinetic Avionics SBS series. Both of them read and process the radar data and show the movements on a computer screen. Another tool that spotters can use are apps such as FlightRadar24 or Flightaware, where they can look at arrival and departure schedules and track the location of aircraft that have their transponder on. Most of the decoders also allow the exporting of logs from a certain route or airport.
Табылған стильдер
Кейбір бақылаушылар ұшақтың белгілерін, ұлттық таңбасын немесе әуе компаниясының логотипін, эскадрильяның белгісін немесе әскери ұшақ болған жағдайда кодтық әріптерді жазып, жинақтайды. Жарияланған нұсқаулықтар жеткізілген күнін немесе өндірушінің құрастыру нөмірін сияқты қосымша ақпаратты анықтауға мүмкіндік береді. Камуфляж белгілері ұшақтың жұмыс істейтін ортасына байланысты өзгеше болады. Жалпы алғанда, көптеген бақылаушылар белгілі бір типтегі, нақты бір әуе компаниясының немесе бизнес-джеттер, коммерциялық авиалайнерлер, әскери және/немесе жалпы авиация ұшақтары сияқты ұшақтардың нақты бір тобын көруге тырысады. Кейбір бақылаушылар әрбір ұшақты көруге ұмтылады және олар "корпус бақылаушылары" деп аталады. Басқалары әрбір ұшақтың тіркеу нөмірін көруге құштар. Қосымша іс-әрекеттерге әуе қозғалысын басқару хабарларын тыңдау (радио сканерлерді қолдану, егер заңмен рұқсат етілсе), басқа "бақылаушылармен" байланысқа түсу, белгілі бір уақытта немесе белгілі бір жерде қандай ұшақтар көрілгені туралы күмәндерді жою кіруі мүмкін. Әуежайларда көрілген ұшақтар, сұрақтар мен аномалиялар туралы ақпарат алмасу үшін бірнеше интернет-пошта тізімдері құрылды. Бұл топтар нақты аймақтарға, нақты ұшақ түрлеріне немесе кеңірек аудиторияға қызығушылық тудыруы мүмкін. Нәтижесінде ұшақтардың қозғалысы туралы ақпарат бақылаушыларға нақты уақытта бүкіл әлем бойынша жеткізіледі. Хоббишілер әртүрлі әуежайларды аралау, ерекше ұшақты көру немесе пайдаланудан алынған ұшақтардың қалдықтарын көру үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы мүмкін. Әуе шерулері әдетте көптеген бақылаушыларды тартады, себебі олар әдетте жұртшылыққа жабық әуежайлар мен әуе базаларына кіруге және ұшақтарды жақыннан көруге мүмкіндік береді. Кейбір ұшақтар мұражайлардың қамқорлығына берілуі мүмкін (Авиация археологиясына қараңыз) немесе бұрын сақталған ұқсас ұшақты жөндеу үшін бөлшектеріне ажыратылуы мүмкін. Ұшақтардың тіркеулерін кітаптардан, онлайн ресурстардан немесе хоббишілер тобының ай сайынғы журналдарынан табуға болады. Көптеген бақылаушылар әртүрлі ұшақ парктерінің тізімін жүргізіп, көрілген әрбір ұшақты белгілейтін немесе тексеріп отыратын. Жыл сайын кітаптардың жаңартылған нұсқасы шығарылып, бақылаушы көрілген әрбір ұшақты қайтадан белгілеуі керек болатын. Коммерциялық ұшақтардың дерекқоры дамығаннан кейін бақылаушылар өздерінің байқауларын электрондық дерекқорға енгізе алды және сызылған кітаптарға ұқсас есептер жасады.
Some spotters will note and compile the markings, a national insignia or airline livery or logo, a squadron badge or code letters in the case of a military aircraft. Published manuals allow more information to be deduced, such as the delivery date or the manufacturer's construction number. Camouflage markings differ, depending on the surroundings in which that aircraft is expected to operate. In general, most spotters attempt to see as many aircraft of a given type, a particular airline, or a particular subset of aircraft such as business jets, commercial airliners, military and/or general aviation aircraft. Some spotters attempt to see every airframe and are known as "frame spotters." Others are keen to see every registration worn by each aircraft. Ancillary activities might include listening in to air traffic control transmissions (using radio scanners, where that is legal), liaising with other "spotters" to clear up uncertainties as to what aircraft have been seen at specific times or in particular places. Several internet mailing list groups have been formed to help communicate aircraft seen at airports, queries and anomalies. These groups can cater to certain regions, certain aircraft types, or may appeal to a wider audience. The result is that information on aircraft movements can be delivered worldwide in a real time fashion to spotters. The hobbyist might travel long distances to visit different airports, to see an unusual aircraft, or to view the remains of aircraft withdrawn from use. Air shows usually draw large numbers of spotters as they are opportunities to enter airfields and air bases worldwide that are usually closed to the public and to see displayed aircraft at close range. Some aircraft may be placed in the care of museums (see Aviation archaeology) – or perhaps be cannibalized in order to repair a similar aircraft already preserved. Aircraft registrations can be found in books, with online resources, or in monthly magazines from enthusiast groups. Most spotters maintained books of different aircraft fleets and would underline or check each aircraft seen. Each year, a revised version of the books would be published and the spotter would need to re underline every aircraft seen. With the development of commercial aircraft databases spotters were finally able to record their sightings in an electronic database and produce reports that emulated the underlined books.
Құқықтық салдарлар
2001 жылы қарашада Грекия полициясы он төрт әуежайды бақылаушыны (он екі британдық, екі голландтық) Грекияның Каламатадағы әуе күштері базасындағы ашық есік күнінде байқағаннан кейін қамауға алды. Оларға тыңшылық жасады деген айып тағылды және кінәлі деп танылса, 20 жылға бас бостандығынан айырылу мүмкіндігі қарастырылды. Алты апта қамауда отырғаннан кейін, олар 11 696 доллар (9 000 фунт стерлинг) көлемінде кепіл төлеп босатылды, ал айыптар заңсыз ақпарат жинау қылмысына дейін төмендетілді. Олар 2002 жылдың сәуірінде сотқа оралды және кінәлі деп танылды, олардың сегізі үш жылға, ал қалғаны бір жылға сотталды. Бір жыл өткен соңғы апелляцияда барлығы ақталды.
The legal repercussions of the hobby were dramatically shown in November 2001 when fourteen aircraft spotters (twelve British, two Dutch) were arrested by Greek police after being observed at an open day at the Greek Air Force base at Kalamata. They were charged with espionage and faced a possible 20 year prison sentence if found guilty. After being held for six weeks, they were eventually released on $11,696 (£9,000) bail, and the charges reduced to the misdemeanor charge of illegal information collection. They returned for their trial in April, 2002 and were found guilty, with eight of the group sentenced to three years, the rest for one year. At their appeal a year later, all were acquitted.
Әуежайларды бақылау топтары ретінде
Террористердің әуежайларға шабуыл жасауынан кейін Ұлыбританиядағы әуежайларды бақылаушылар мен полиция ұйымдары, пойыз бақылаушылары үшін жасалған нұсқаулармен салмақтас, ұшақ бақылаушылары үшін мінез-құлық кодексін жасауға бірікті. Бақылаушылардан күдікті нәрсе көрсе немесе естісе полицияға хабарлауды сұрау арқылы, әуежайлар маңындағы қауіпсіздікті арттырып, хоббилерін жалғастыруға мүмкіндік беруге тырысады. Бирмингем мен Стэнстед бұл тәсілді Ұлыбританияда алғашқылардың бірі болып енгізді, ал 2012 жылғы Лондон Олимпиадасына дейін RAF Northolt сол ынтымақтастық принциптеріне негізделген Flightwatch жүйесін іске қосты. Мұндай өзгерістер Австралия сияқты елдерде де жүзеге асырылуда, онда авиацияға құмар адамдар күдікті немесе қасақана әрекеттер туралы полицияға хабарлайды. Мұндай топтарды ұйымдастырудың үлгісі Солтүстік Американың кейбір аймақтарында да көрініс тапты. Мысалы, Иллинойс штатының Бенсенвилл полиция бөлімі Чикаго О'Хара әуежайындағы «Әуежай сақшысы» тобын демеушілік етті. Мүшелерге куәлік берумен қатар, әуежай периметріндегі ерекше жағдайларды дұрыс тіркеу және хабарлау бойынша оқыту ұсынылады. (Мүшелерге әуежай ішкі аймағына кіруге рұқсат жоқ.) Өкілдері FBI, Чикаго авиация департаменті және TSA-ның қатысуымен және қолдауымен кездесулер өткізіледі, сондай-ақ топ мүшелеріне тұрақты оқытулар ұсынылады. Бенсенвилл бағдарламасы Торонто, Оттава және Миннеаполистегі ұқсас бағдарламалардың үлгісімен жасалған. 2009 жылы Монреаль – Пьер Эллиот Трюдо халықаралық әуежайында әуежай қауіпсіздігі және жергілікті ұшақ бақылаушылары арасында ұқсас «Әуежай сақшысы» тобы құрылды. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, топтың 46 мүшесі бар және әуежай аумағында күдікті әрекеттер байқалған жағдайда полицияға хабарласу үшін арнайы телефон нөмірі қарастырылған.
In the wake of the targeting of airports by terrorists, enthusiasts' organisations and police in the UK have cooperated in creating a code of conduct for planespotters, in a similar vein to guidelines devised for train spotters. By asking enthusiasts to contact police if spotters believe they see or hear something suspicious, this is an attempt to allow enthusiasts to continue their hobby while increasing security around airports. Birmingham and Stansted pioneered this approach in Britain and prior to the 2012 London Olympics, RAF Northolt introduced a Flightwatch scheme based on the same cooperative principles. These changes are also being made abroad in countries such as Australia, where aviation enthusiasts are reporting suspicious or malicious actions to police. The organisation of such groups has now been echoed in parts of North America. For example, the Bensenville, Illinois police department have sponsored an Airport Watch group at the Chicago O'Hare Airport. Members are issued identification cards and given training to accurately record and report unusual activities around the airport perimeter. (Members are not permitted airside.) Meetings are attended and supported by the FBI, Chicago Department of Aviation and the TSA who also provide regular training to group members. The Bensenville program was modeled on similar programs in Toronto, Ottawa and Minneapolis. In 2009, a similar airport watch group was organized between airport security and local aircraft spotters at Montréal–Pierre Elliott Trudeau International Airport. As of 2016, the group has 46 members and a special phone number to use to contact police if suspicious activity is seen around the airport area.
Ерекше нұсқа
9/11 оқиғасынан кейін, ұшақтарды бақылаушылар жинаған ақпарат ЦРУ-ның «көрнекі тапсыру» деп белгілі болған амалдарын анықтауға көмектесті. Көрнекі тапсыруға қатысты ұшақтардың ерекше қозғалыстары туралы мәліметтер Тревор Пэглен және Қолданбалы автономия институты сияқты сыншыл географтармен картаға түсірілді. Осы деректер мен карталар бастапқыда жаңалықтарда жарияланды, содан кейін бірнеше үкіметтік және халықаралық тергеулерге жол ашты.
Following the events of 9/11, information collected by planespotters helped uncover what is known as extraordinary rendition by the CIA. Information on unusual movements of rendition aircraft provided data that was mapped by critical geographers such as Trevor Paglen and the Institute for Applied Autonomy. These data and maps led first to news reports and then to a number of governmental and inter governmental investigations.