Кіріспе
Француз революциясы кезінде Ұлттық ассамблея Франциядағы католик шіркеуінің дәстүрлі құрылымын жойып, оны жаңа француз үкіметі құрылымындағы институт ретінде қайта ұйымдастырды. Барлық дін қызметкерлерінен талап етілген жаңа шарттардың бірі – Папа сияқты шетелдік әсерлерге бағыныштылықтан бұрын мемлекетке адалдық серт беру қажеттігі болды. Бұл француз дін қызметкерлері арасында жарылыс тудырды, серт бергендер Juring дін қызметкерлері [fr] деп, ал серт беруден бас тартқандар nonjuring дін қызметкерлері немесе қарсылық көрсететін дін қызметкерлері деп аталды.
During the French Revolution, the National Assembly abolished the traditional structure of the Catholic Church in France and reorganized it as an institution within the structure of the new French government through the Civil Constitution of the Clergy. One of the new requirements placed upon all clergy was the necessity of an oath of loyalty to the State before all foreign influences such as the Pope. This created a schism within the French clergy, with those taking the oath known as Juring priests [fr], and those refusing the oath known as non juring clergy or refractory clergy.
Өмірбаян
Француз төңкерісіне дейінгі ғасырларда шіркеу Францияда тәуелсіз ұйым ретінде қызмет етті. Ол француз жерлерінің шамамен 10%-ын бақылап, халықтан міндетті түрде ондық алымдар жинады және өзінің иеліктерінен түсімдер алды, бәрі де шіркеудің жалпы кірісіне үлесін қосты, оны мемлекетке жариялауға міндетті емес еді. Ескі тәртіп кезінде Франция үш сословиеге бөлінді: дін қызметкерлері бірінші сословиеге, аристократия екінші сословиеге, ал қара халық үшінші сословиеге жатты. Бірінші екі жеңілдік алған сословиенің бірі ретінде шіркеу салық төлеуден босатылды, бірақ әр бес жыл сайын дін қызметкерлерінің ассамблеясы жиналып, шіркеу атынан корольге берілетін дон грасуитті (тегін сыйлық) ұйымдастырды. 18-ғасыр бойы Франция тереңдеген қаржы дағдарысына ұшырады. Мемлекет бірнеше рет шіркеудің салықтан босатылған мәртебесін жоюға тырысты, осылайша оның маңызды қаржылық ресурстарын пайдалануға ұмтылды, ресми жарияламалар шіркеудің байлығын ресми түрде тексеруді және 1749 және 1780 жылдары салық салуды талап етті. Екеуі де Франциядағы шіркеудің инфрақұрылымы, ұйымы, кадрлық әлеуеті және ықпалы әлі де күшті болғандықтан сәтті түрде жоққа шығарылды. Дегенмен, осы оқиғалар төңкерілгенге дейін шіркеудің билігі мен жеңілдіктерін шектеуге деген ниет күшейіп жатқанын көрсетеді.
Француз төңкерісі кезінде
Халықтың күшейіп бара жатқан наразылығына және реформа талаптарына бейбіт шешім табуға тырысып, король Людовик XVI 1787 жылы алғаш рет Ақсүйектер жиналысын шақырды, ал 1789 жылы Генералдық Штаттарды қайта жаңғыртты. 1787 жылғы жиналыс кезінде дін қызметкерлерінің өкілдері шіркеуге бағытталған кез келген реформаға күшті қарсылық көрсетті, бірақ Генералдық Штаттар отырысында ішкі жіктер пайда бола бастады. Епископтар және басқа да "жоғары дәрежелі дін қызметкерлері" (көбінесе ақсүйектерден шыққандар) дәстүрлі жеңілдіктерін сақтау үшін Екінші қабатпен бірікті. Алайда, көптеген приходтық дін қызметкерлері мен басқа да "төмен дәрежелі дін қызметкерлері" үшінші қабатқа қосылып, өздерінің және олардың паствасының мүдделерін қорғады. 1789 жылы жағдай тез өзгерді. 4 тамызда жаңадан құрылған Ұлттық жиналыс "Адам және азамат құқықтары туралы декларацияны" жасай бастады, ал келесі жыл ішінде француз қоғамын толығымен құлдетіп, оны бастапқыдан қайта құруға кірісті. Бұл шіркеу мүлкін тәркілеуді және оны мемлекеттік меншікке беруді де қамтыды. 1790 жылдың маусым айында жиналыс ақсүйектерді ресми түрде жойды, ал 12 шілдеде дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясын қабылдады.
Дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясы
Бұл жаңа заңдар шіркеуді қоғамның қалған бөлігімен бірдей жолмен бөлшектеді және қайта құрылымдады. Епископтық округтер Франция бөлінген сексен үш департаментке сәйкес қайта құрылды, ал қосымша епископтық округтер жойылды. Діни қызметкерлер шетелдік билікке мойынсұнған шіркеу лауазымдарының билігін мойындауға тыйым салынды. Бұл, әсіресе, Рим папасына қатысты, оның лауазымын мойындауға рұқсат болғанмен, билігі мойындалмайтын. Жаңа епископтарға Рим папасынан бекіту сұрауға тыйым салынды, бірақ оларға өздерінің тағайындалуы туралы хабарлау және сенім бірлігін сақтау үшін оған хат жазуға рұқсат берілді. Конституцияның ең даулы тұсы жаңа епископтардың қалай тағайындалатыны және олардың міндеттері болды. Шіркеу, мәнінде, мемлекеттің тағы бір саласы ретінде енгізілді, епископтар халықтың тікелей дауысымен сайланатын болды. Бұл көптеген дін қызметкерлері тарапынан наразылық тудырды, себебі бұл шіркеудің дәстүрлі тағайындау жүйесін толығымен өзгертіп қана қоймай, протестанттардың, яһудилердің және атеистердің шіркеу ісіне тікелей әсер етуіне мүмкіндік беретін еді. Дегенмен, ең үлкен мәселе ІІ тармақтың XXI бабында жатты. Бұл бап бойынша епископтар Франция мемлекетіне деген адалдығын, барлық нәрседен жоғары қоятындарын жергілікті билік алдында ант беруге міндетті болды. Әйтпесе, олардың лауазымы бос деп жарияланатын еді. Осыдан кейін шіркеу мен революция арасындағы қарым-қатынас тез нашарлай бастады. Бұрын революционерлер «реформа» мақсатын жариялаған болса, енді шіркеуді толығымен жоюға шақыратын діни сөздер кеңінен тарала бастады. 1790 жылдың қазан айында Ұлттық конвент дін қызметкерлеріне, монахтарға, қарындастарға және бұрын осындай лауазымдарды атқарғандарға мектептерде оқытуға тыйым салды, ал конвент мүшелерінің көпшілігі католик дінін толығымен алмастыратын «патриотизм дінін» қабылдауды ұсынды. Қараша айында Дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясында ант мәтіні жасалды, ал жыл соңына қарай Ассамблея осы антты міндетті ету үшін атқарушы билікті жариялады.
Қиындыққа ұшыраған дінбасылар
Адалдық анты француз дінбасылары арасында зор дау тудырды. Көптеген төменгі рух жандар бастапқыда революциялық реформаларды, тіпті шіркеу ішінде де қолдады; бірақ бұл шектен шығарды. Мыңдаған дін қызметкерлері, монахтар мен қарындастар ант беруден бас тартып, тұтқындалып, жазалану қаупіне ұшырау немесе ант беру арқылы құтқарылу мүмкіндігінен айырылу керек болды. 1791 жылғы 13 сәуірде Папа Рим, «Charitas» паптық жолдамасын жариялап, мәселені шешуге мәжбүр болды, ол Революцияның шіркеуге қатысты әрекеттерін ресми түрде айыптады және ант берген кез келген рух жандарға айыптау жариялады. Рух жандар ант бергендерге (антқа кіргендер) және ант бермеген немесе қарсылық білдіргендерге (анттан бас тартқандар) бөлінді. Екі топ та қуғынға ұшырауы мүмкін, себебі революциялық көзқарастарға ие қауымдар ант бермеген рух жандарды ұрып-соғуға, таспен атауға, тіпті өлтіруге дейін баруы мүмкін, ал дінге берілген дәстүрлі қауымдарда ант берген рух жандар да сондай шабуылдарға ұшырауы мүмкін. Бұл дау революциялық реформалар бойынша халықты екіге бөлетін алғашқы маңызды мәселе болды. Бұрын патшалық жақтастардың немесе контрреволюционерлердің халықтан қолдауы болған емес, бірақ мемлекеттің Құдайдың ісіне осы деңгейде араласуға құқығы жоқ деп ойлаған және жергілікті рух жандарына адал болған көптеген адамдар болды. Сонымен қатар, Францияның протестанттық қауымдармен ұзаққа созылған қақтығысы бар аймақтары католик доктринасына қатер төндіретін кез келген нәрсені қолдамауға қарсы болды. Көптеген бұрын революцияны қолдаған рух жандар оппозицияға көшті, ал мыңдаған рух жандар жасырынды немесе елден қашып кетті.
Әсері
Діни қызметкерлерді іздестіруге және діни рәсімдерге қарсы ұйымдастырылған наразылықтарға бағытталған әрекеттер болғанымен, көптеген революциялық көшбасшылар мұны қозғалысқа зиянды деп санады. Мысалы, Максимилиан Робеспьер сияқтылар атеизмнің аристократиялық жегілгендіктің қауіпті салдары екеніне және моральды қоғамның, кемінде, Жоғарғы Күштің бастауын мойындауы керек екеніне қатысты этикалық тұрғыдан күшті қарсылық білдірді. Ал басқалары, терең бойға сіңген діни сенімдердің тез жойылмайтынын, сондай-ақ Революцияға халықтың қолдауын жұмылдырудың маңызды екенін түсінгендіктен, тәжірибелік тұрғыдан қарсылық танытты. Діни мәселелерде халықты бөліп-жару және олардан алшақтатудың ешқандай пайдасы болмады. Осының бәріне Людовик XVI қатты наразы болды. Луи өзінің діни сенімдерін сақтаған адам болды және ол дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясын жария түрде мақұлдауға міндетті болғанымен, жеке өмірінде оны қабылдамады. 1791 жылғы сәуір айындағы Құрма жексенбісінде ол ант бермеген дін қызметкерінен қасиеттілікке қатысты. Достары, кеңесшілері, тіпті әйелі де оны елден қашуға көндіруге тырысқанмен, Луи осы ұсыныстарға қарсы тұрды. Дін қызметкерлеріне жасалған шабуыл, ақырында патшаның 1791 жылғы маусым айында Вареннге қашқан себебіне айналған шешуші фактор болды.