Кіріспе

Ион - бейтарап химиялық қосылыс

Химияда гипохлорит немесе хлороксид - химиялық формуласы ClO− болатын анион. Ол бірнеше катиондармен қосылып гипохлорит тұздарын түзетін зат. Көп таралған мысалдарға натрий гипохлориті (шаруашылық ағартқыш) және кальций гипохлориті (ағартқыш ұнтақтың құрамындағы компонент, бассейндердегі "хлор") жатады. ClO− ионындағы ClO арақашықтығы 1,69 Å құрайды. Бұл атау гипохлор қышқылының эфирлеріне де қатысты болуы мүмкін, атап айтқанда, молекуланың қалған бөлігіне ковалентті байланысқан ClO– тобы бар органикалық қосылыстарға. Басты мысал – трет-бутил гипохлориті, ол тиімді хлорлаушы агент болып табылады. Көптеген гипохлорит тұздары сулы ерітінділер түрінде қолданылады. Олардың негізгі қолданылу салалары – ағартқыш ретінде, дезинфекциялауға және суды тазартуға пайдалану. Сонымен қатар, олар химияда хлорлау және тотығу реакцияларында қолданылады.

Тұрақтылық

Гипохлориттер әдетте тұрақсыз және көптеген қосылыстар тек ерітіндіде ғана болады. Литий гипохлориті LiOCl, кальций гипохлориті Ca(OCl)₂ және барий гипохлориті Ba(ClO)₂ таза сусыз қосылыстар ретінде бөлініп алынған. Барлығы қатты заттар. Тағы бірнешеуін сулы ерітінді түрінде алуға болады. Жалпы алғанда, сұйыту деңгейі жоғарылаған сайын олардың тұрақтылығы артады. Сілтілік жер металл тұздарының тенденциясын анықтау мүмкін емес, себебі олардың көпшілігі түзіле алмайды. Бериллий гипохлориті туралы ешкім естімеген. Таза магний гипохлоритін дайындауға болмайды, бірақ қатты Mg(OH)OCl белгілі. Сілті металдарының гипохлориттері топ бойынша төмен қарай тұрақсыздыққа ұшырайды. Сусыз литий гипохлориті бөлме температурасында тұрақты, бірақ натрий гипохлориті сусыз қатты күйде жарылғыш. Пентагидрат (NaOCl·(H₂O)₅) 0°C-тан жоғары температурада тұрақсыз; алайда, тұрмыстық ағартқыш ретінде қолданылатын сұйытылған ерітінділер көбірек тұрақты. Калий гипохлориті (KOCl) тек ерітіндіде ғана белгілі. Лантаноид гипохлориттері де тұрақсыз, бірақ олардың сусыз түрлері судың қатысуына қарағанда көбірек тұрақты екендігі хабарланған. Гипохлорит церийді +3 тотығу күйінен +4 тотығу күйіне тотықтыру үшін қолданылған. Гипохлор қышқылының өзі оқшауланғанда тұрақты емес, себебі ол хлорға ыдырайды. Оның ыдырауы нәтижесінде де қандай да бір түрде оттегі пайда болады.

Аммиакпен реакциялар

Гипохлориттер аммиакпен реакцияға түсіп, бірінші кезекте монохлорамин (NH2Cl), содан кейін дихлорамин және соңында азот трихлоридін береді. Гипохлорит эфирлері, әдетте, сәйкес спирттерден, түрлі реагенттердің (мысалы, хлор, гипохлоросты қышқыл, дихлор монооксиді және әртүрлі қышқылданған гипохлорит тұздары) әсерінен түзіледі. Көптеген органикалық хлорлы қосылыстар осылай биосинтезделеді.

Иммундық жауап

Инфекцияға жауап ретінде адамның иммундық жүйесі нейтрофильді гранулоциттер деп аталатын арнайы ақ қан жасушаларында өте аз мөлшерде гипохлорит түзеді. Бұл гранулоциттер вирустар мен бактерияларды фагосома деп аталатын жасушаішілік вакуольге жұтып алып, онда оларды қорытады. Қорыту механизмінің бір бөлігі ферменттер арқылы катализденетін тыныс алу шарқынан тұрады, ол реактивті оттегі туындылары, соның ішінде супероксидті (NADPH оксидаза арқылы өндіріледі) өндіреді. Супероксид оттегі мен сутек пероксидіне ыдырайды, ол хлоридті гипохлоритке айналдыру үшін миелопероксидаза катализденген реакцияда қолданылады. Гипохлориттің төмен концентрациясы микробтың жылулық шок ақуыздарымен де өзара әрекеттесіп, олардың жасушаішілік шаперон ретіндегі рөлін күшейтеді және бактериялардың жиналуына (қайнатылған жұмыртқаға ұқсас) себеп болып, олардың өлуына әкеледі. Сол зерттеуде төмен (микромолярлық) гипохлорит деңгейі E. coli және Vibrio cholerae-ні қорғаныс механизмін белсендіруге итермелейтіні анықталды, бірақ оның салдары нақты емес еді.

Иондық қышқыл реакциясы E° (V) Бейтарап/негізгі реакция E° (V)
Гипохлорит H+ + HOCl + e− → Cl2(g) + H2O 1,63 ClO− + H2O + 2 e− → Cl− + 2OH− 0,89
Хлорит 3 H+ + HOClO + 3 e− → Cl2(g) + 2 H2O 1,64 ClO2− + 2 H2O + 4 e− → Cl− + 4 OH− 0,78
Хлорат 6 H+ + ClO3− + 5 e− → Cl2(g) + 3 H2O 1,47 ClO3− + 3 H2O + 6 e− → Cl− + 6 OH− 0,63
Перхлорат 8 H+ + ClO4− + 7 e− → Cl2(g) + 4 H2O 1,42 ClO4− + 4 H2O + 8 e− → Cl− + 8 OH− 0,56

Гипохлорит Якобсен эпоксидация реакциясында Mn(III)-ті Mn(V)-ке айналдыруға және -ке айналдыруға жеткілікті күшті тотықтырғыш.

Хлорлаушы заттар ретінде

Гипохлорит тұздары хлорлау агенттері ретінде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, олар фенолдарды хлорфенолдарға түрлендіреді. Кальций гипохлориті пиперидинді N-хлорпиперидинге түрлендіреді.