Кіріспе
Тоңазытқыш жүк кемесі – температуралық режимді қадағалауды талап ететін тез бұзылатын жүктерді, мысалы жеміс-жидектерді, етті, көкөністерді, сүт өнімдерін және осы сияқты тасымалдауға арналған тоңазытқыш жүк кемесі.
A reefer ship is a refrigerated cargo ship typically used to transport perishable cargo, which require temperature controlled handling, such as fruits, meat, vegetables, dairy products, and similar items.
Кемедегі салқындатудың тарихы
1869 жылы рифтер тұзды мұз қоспасында мұздатылған сиыр етін Индианоладан (Техас штаты) Нью-Орлеанға (Луизиана штаты) жеткізіп, ауруханалар, қонақ үйлер мен мейрамханаларда пайдаланды. 1874 жылы Америкадан Лондонға мұздатылған сиыр етін тасымалдау басталды, ол жыл сайын шамамен тоннаға дейін артты. Бұл әдістің табыстылығын оқшаулау, жүктеу техникасы, мұз блогының мөлшері, қашықтық және климат шектеді. Тынық мұхиты арқылы мұздатылған етті тасымалдаудың алғашқы әрекеті 1876 жылы «Нортам» кемесімен Австралиядан Ұлыбританияға жасалды. Жолда суыту машинасы бұзылып, жүк жоғалды. 1877 жылы француздық «Парагвай» кемесі Карре қысым машинасымен жабдықталған, Аргентинадан Францияға 5500 мұздатылған қой етімен сәтті сапар жасады. Кеме бірнеше айға кешіккен соқтығысқа қарамастан, жүк тамаша жағдайда Францияға жетті, бұл мұздатылған кемелердің қағидасын, бірақ экономикалық тиімділігін емес, дәлелдеді. 1879 жылы қысыммен тоңазытылатын жабдықпен жабдықталған «Стратлвен» кемесі Сиднейден Ұлыбританияға 40 тонна мұздатылған сиыр еті мен қой етін, жүктің шағын бөлігі ретінде сәтті жеткізді. Жаңа Зеландия және Австралия жер компаниясына (NZALC) тиесілі «Dunedin» клиперлік желкенді кемесі 1881 жылы Bell Coleman қысымды тоңазытқыш машинасымен қайта жабдықталды. Бұл мұздатқыш ауаны қысып, кеме ішіне жіберу арқылы жұмыс істеді. Кеңейген ауа жылуды сіңіріп, кеме ішіндегі жүкті салқындатты. Компрессорды іске қосатын бу машинасына күніне үш тонна көмір жұмсалды, ол кеме ішіндегі температураны қоршаған ауа температурасынан төмендетіп, Жаңа Зеландияның оңтүстігіндегі климатты мұздатып, содан кейін тропиктерде мұздан төмен ұстады. «Dunedin» кемесінің ерекше белгісі – оның алдыңғы және негізгі мачталарының арасында орналасқан тоңазытқыш қондырғысының түтігі (кейде оны 1840 жылдардан бері таралған бу кемесімен шатастырып жіберді). 1882 жылдың ақпанында «Dunedin» Порт Чалмерс (Жаңа Зеландия) қаласынан 4331 қой еті, 598 қозы, 22 шошқаның өлексесі, 246 май бөшкесі, қоян, фазан, түйеқұс, тауық және 2226 қой тілімен 98 күндік сапардан кейін Лондонға жетті, жүгі әлі де мұздай болды. Барлық шығындарды өтегеннен кейін NZALC компаниясы сапардан 4700 фунт стерлинг пайда тапты. «Dunedin» кемесінің сәтті сапарынан кейін көп ұзамай Жаңа Зеландия мен Австралиядан Ұлыбританияға мұздатылған етпен кең көлемде сауда жасалды. 1900 жылға дейін Шотландия мен Солтүстік Англиядағы кеме жасаушылықтарында осы сауда үшін 16 түрлі мұздатылған және жолаушылар тасымалдайтын мұздатылған кемелер салынды немесе қайта жабдықталды. Бес жыл ішінде Жаңа Зеландиядан Ұлыбританияға 172 рет мұздатылған ет жөнелтілді. Мұздатылған тасымалдау Австралия, Жаңа Зеландия және Аргентинада ет және сүт өнімдерінің өркендеуіне әкелді. Мұздатылған ет пен сүт өнімдерін экспорттау Жаңа Зеландия экономикасының негізін құрайды. Ирландияның Мит графтығындағы Нельсон ағайындылары Англияның Ливерпуль қаласына ірі көлемде тірі сиыр етін жеткізіп бере бастады. Олар ірі қара етін сәтті кеңейтті, бірақ Ирландиядан импорт өсіп келе жатқан бизнестің қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, сондықтан Нельсон Аргентинадан ет импорттау мүмкіндігін зерттеуді шешті. Олар сатып алған алғашқы мұздатылған кеме 1890 жылы «SS Highland Scot» деп аталды. 1889 жылы Джеймс Нельсон және ұлдары сатып алған 3060 тонналық кеме суық ауа жүйесінде жұмыс істейтін бастапқы тоңазытқыш қондырғысымен жабдықталды және мұздатылған ет және басқа да бұзылатын тауарлар саудасындағы пионерлік кемелердің біріне айналды. Олар Аргентинадан Ұлыбританияға сиыр етін тасымалдады. Олардың тұрақты жоспарланған жөнелтілімдері мен кемелері 1880 жылы Аргентинадан Ұлыбританияға ет саудасы үшін құрылған «Нельсон» желісіне айналды. Мұздату АҚШ, Жаңа Зеландия, Аргентина және Австралиядан ет импорттауға мүмкіндік берді.
Уақыт шкаласы
1876 жылы француз инженері Шарль Теллиер 690 тонналық «Эбоэ» жүк кемесін сатып алып, оның құрастыруымен метил эфирімен жұмыс істейтін тоңазытқыш жүйесін орнатты. Кеме «Le Frigorifique» деп аталды және Аргентинадан тоңазытылған ет жүгін сәтті импорттады. Бірақ машиналарды жақсартуға болатындықтан, 1877 жылы Фердинанд Карре жетілдірген тоңазытқыш жүйесі бар «Парагвай» атты тағы бір кеме Оңтүстік Америка бағытында пайдалануға берілді. 1879 жылы Шотландиялық Генри Белл (1848–1931) және Джон Белл (1850–1929), сондай-ақ Шотландиялық Джозеф Джеймс Коулман FRSE (1838–1888) «Anchor» лайнері «Circassia» кемесіне «Bell–Coleman» тығыз ауа машинасының құрастырылуын аяқтады. Бұл машина АҚШ-тан Лондонға салқындатылған сиыр етін сәтті жеткізді. 1880 жылы «Strathleven» кемесі «Bell–Coleman» ауа машинасымен жабдықталды және сәтті тасымалданған сиыр еті, қой еті, май және бөтелкелермен жабдықталған күйінде Австралияның Мельбурн қаласынан Лондонға қарай 15000 мильді (24140 км) құрайтын тоғыз апталық сапарға шықты. 1881 жылы Англиялық Альфред Силл Хаслам (1844–1927) «Orient» лайнерін Хаслам тоңазытқыш компрессорларымен жабдықтады. Ол 1878 жылы «Bell–Coleman» тығыз ауа патентін сатып алып, ақырында төрт жүз зауыт пен кемелерді «Bell Coleman» машиналарымен жабдықтады. 1899 жылы АҚШ-қа тоңазытылған жеміс-жидек тасымалы жылына 90 000 тоннаға жетті. 1890 жылы Франц Виндхаузеннің CO2 қысыммен тоңазыту жүйесінің патенттік құқықтарын алғаннан кейін, «J & E Hall» компаниясы «Nelson Line» кемесіне алғашқы теңіз CO2 тоңазытқыш жүйесін орнатты. 1900 жылы жүргізілген әлемдік зерттеуде 356 тоңазытқыш кеме табылды, олардың 37%-ы ауа машиналарымен, 37%-ы аммиак компрессорларымен және 25%-ы CO2 компрессорларымен жабдықталған. 1900 жылы Ұлыбритания 360 000 тоннадан астам тоңазытылған ет импорттады: Аргентинадан 220 000 тонна, Жаңа Зеландиядан 95 000 тонна және Австралиядан 45 000 тонна. «Elders and Fyffes Ltd» компаниясы Ұлыбританиядан Орталық Америкаға апта сайын «банан кемелерімен» жүзіп тұрды және 1888 жылдан бері өз кемелерімен Ұлыбританияға банан импорттап келді. Қайта сапарға 28 күн кетті. 1901 жылы алғашқы бананды тоңазытқыш кемесі «Port Morant» CO2 машинасымен жабдықталды және Ямайкадан Ұлыбританияға 23 000 бананның сабасын бақыланатын температурада тасымалдады. 1902 жылы «Lloyd's Register» 460 кемеде тоңазытқыш жүйелер орнатылғанын тіркеді. 1902 жылы «United Fruit Company» компаниясы АҚШ пен Орталық Америка порттары арасында жолаушылар мен банан таситын кемелерді өз флотына қосу үшін Ұлыбританияда бананды тоңазытқыш кемелер құрылысын бастады. 1910 жылы Ұлыбританияның тоңазытылған ет импорты жылына 760 000 тоннаға жетті. 1910 жылға қарай британдық «J & E Hall» компаниясы кемелерге 1800 CO2 тоңазытқыш жүйесін орнатқан. 1913 жылы Ұлыбритания флотына жалпы жүк көлемі 440 000 тонна болатын 230 тоңазытқыш кеме кірді. 1935 жылы Ұлыбританияға импортталған тоңазытылған өнімдердің жалпы көлемі: ет – 500 000 тонна, май – 130 000 тонна, ірімшік – 430 000 тонна, алма мен алмұрт – 20 миллион бананның сабасы.
United Fruit Company компаниясының суық кемелері
United Fruit Company 1889 жылдан бері түрлі риферлерді, көбінесе круиздік кемелердегі жолаушыларға арналған жайлармен біріктіре пайдаланған. Олардың жүгінің көп бөлігі банан болғандықтан, оларды «Банан флоты» деп атаған. Банан салыстырмалы түрде жеңіл болғандықтан және олардың әдеттегі тасымалдау маршруты Орталық Америкадан басталып, содан кейін АҚШ-тың түрлі порттарына дейін созылғандықтан, бұл кемелер көбінесе жүк тасымалдау және қазіргі круиздік кемелердің комбинациясы ретінде салынды, бұл олардың операциялық шығындарының бір бөлігін өтеуге мүмкіндік берді. 1910 жылдан кейін олар осы комбинирленген круиздік және жүк кемелерін олардың жылуды азайтатын ақ түсіне байланысты «Ұлы ақ флот» деп атады. АҚШ кеме жүргізу ережелерінен және салықтардан жалтару үшін олар шамамен алты басқа елде тіркелді, қазір олардың өте азы ғана АҚШ тіркелімін сақтайды. Еуропалық серіктестер өз кемелерімен жемістерді Еуропаға тасымалдау үшін жиі жұмысқа алынды. 1980 жылдары United Brands компаниясын Chiquita Brands International сатып алды және әлемдегі ең ірі банан тасымалдау флотына ие болды, бірақ олардың ешқайсысы қазір АҚШ туымен жүзбейді. SS Pastores және SS Calamares 1912 және 1913 жылдары Ирландияда United Fruit Company үшін круиздік кеме және тоңазытқыш жүк кемесі ретінде салынды. United Fruit Company флотының шамамен 85 кемеден тұратын флоты әлемдегі ең ірі азаматтық флоттардың бірі болды. Бұл кемелер әдетте 95 жолаушыға дейін және экипажбен Орталық Америка порттарына барып, содан кейін жолаушылармен және тоңазытқыш бананмен, сондай-ақ басқа да жүктермен АҚШ-қа қайта оралатын. Кейіннен Pastores және Calamares деп аталған кемелер Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарасты болды және әскерлерді және тоңазытқыш жабдықты Еуропаға және одан тасымалдау үшін пайдаланылды. Соғыс аяқталғаннан кейін олар 1919 жылы United Fruit Company компаниясына қайтарылды. Олар 1941 жылдың 2 маусымында Екінші дүниежүзілік соғыста пайдалану үшін United Fruit компаниясынан қайтадан алынды. Соғыс тоқтағаннан кейін олар 1946 жылы United Fruit Company компаниясына қайтадан қайтарылды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ Әскери-теңіз күштері Еуропадағы әскерлерге азық-түлік жеткізу үшін 18 тоңазытқыш кемесін тапсырыс берді. Олар 1918 және 1919 жылдары, соғыс аяқталар тұсында суға түсірілді және 1933 жылғы Ұлы депрессия кезінде экономиялық шара ретінде көбісі жойылды. Көптеген кемелер Балтимор, Мэрилендтегі Балтимор құрғақ догында, Окленд, Калифорниядағы Мур құрғақ док компаниясында және Нью-Йорктегі Шутерс аралындағы Standard SB Co. компаниясында салынды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1931-1933 жылдары салынған алты United Fruit жолаушылар және тоңазытылған жүк тасымалдау кемесі 1941-1942 жылдары АҚШ Теңіз комиссиясымен реквизицияланды. Олар "Антигуа", "Ариэль", "Мерак", "Мизар", "Таламанка" және "Таразед" кемелері болды. "Антигуа" реквизицияланғанымен, Теңіз күштеріне ешқашан қабылданып алынбады. АҚШ Теңіз комиссиясының R типіндегі кемелері – мұздатқыш кемелер (Reefer) болды. 1943 жылдың сәуір айында Әскери-теңіз күштері United Fruit Co. компаниясынан SS Ulua кемесін де реквизициялады. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицерлері кемеге мінгеннен кейін және Алтын қақпа көпіріне жақындағанда оны иелігіне алғаннан кейін, кеме "Октанус" деп аталды. Бұл UFC-нің мұздатқыш кемелерінің соңғысы болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін түрлендірілген басқа кемелер – Данияның "Pontiac", "Roamer" және "Uranus" кемелері. Сонымен қатар, АҚШ Теңіз комиссиясы Теңіз күштері үшін 41 жаңа мұздатқыш кеме жасауға тапсырыс берді. Мұздатқыш кемелерді салу қиын болғандықтан, 1944 жылы тек екеуі ғана жеткізілді. 26 кеме 1945 жылы, ал қалғандары 1946-1948 жылдары жеткізілді. 2010 жылы әлемде шамамен 38 000 тіркелген сауда кемесі болды, оның шамамен 920-сы мұздатқыш жүк тасымалдауға арналған кемелер ретінде жобаланған. Контейнерлік кемелердегі дербес тоңазытқыш контейнерлік жүйелердің кең таралуына байланысты, тек мұздатқыш жүктерді тасымалдауға арналған кемелерге қарағанда, мұздатқыш жүктерді де тасымалдайтын кемелер көп. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, тіркемелерінде ең көп мұздатқыш кемелері бар елдер – әлемдегі ең танымал екі ыңғайлы ел: Панама – 212 кеме және Либерия – 109 кеме.