Кіріспе

1991-1998 жылдар аралығында Армения президенті болған Левон Хакоби Тер-Петросян (туған күні 9 қаңтар 1945 жыл), сондай-ақ LTP әріптерімен де танымал, 1991 жылдан 1998 жылы отставкаға кеткенге дейін Арменияның бірінші президенті қызметін атқарған армян саясаткері және тарихшы. Матенадаранның аға ғылыми қызметкері, ол 1988 жылы басталған армян халқы шоғырланған Таулы Қарабақты Армениямен біріктіру мақсатындағы Қарабақ қозғалысын жетекшілік етті. Армения 1991 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан кейін Тер-Петросян 1991 жылдың қазан айында халықтың көпшілігінің қолдауымен президент сайланды. Ол елді көршілес Әзірбайжанмен болған Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде басқарды. 1996 жылғы президент сайлауында қайта сайланды, бірақ сайлаудағы бұрмалаушылықтар туралы айыптауларға байланысты наразылықтар туды, оларды екінші орын алған Вазген Манукян жетекшілік етті. Бұқаралық митингтер әскери күшпен басылды. Таулы Қарабақ дауы бойынша бейбіт келісімге қатысты үкіметінің маңызды мүшелерімен, әсіресе Қорғаныс министрі Вазген Саркисянмен және Премьер-министр Роберт Кочарянмен келіспеушіліктерге байланысты Тер-Петросян 1998 жылдың 3 ақпанында отставкаға кетті. 2007 жылға дейін Тер-Петросян саяси аренада белсенді болған жоқ. Алайда, ол 2007 жылдың қыркүйегінде саяққа оралып, 2008 жылы президенттікке кандидат болды. Ол бұрынғы үкімет мүшесі, сол кездегі Премьер-министр Серж Саргсянмен бақ сынасты. Ресми нәтижелерге сәйкес, ол дауыстардың 21,5 пайызын алды. Тер-Петросян сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеді және мыңдаған жақтастарын сайлаудағы бұрмалаушылыққа қарсы жаппай наразылыққа шығарды, сондай-ақ жаңа сайлау өткізуді талап етті. Апталық жаппай наразылықтардан кейін үкімет оның жақтастарын тарату үшін полиция мен әскери күшін қолданды, нәтижесінде 2008 жылдың 1 наурызында он адам қаза тапты. 2008 жылдың 1 тамызында Тер-Петросян Армения Ұлттық Конгресін (АҰК) құрды, оған оннан астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар кірді. Сол кезде Армениядағы негізгі оппозициялық партия болған АҰК парламентке өкілдік етпеді және негізінен Серж Саргсян үкіметіне қарсы көшелік наразылықтарға қатысты. Олар 2011 жылы жаппай митингтер ұйымдастырып, үкіметті бірнеше саяси жеңілдіктер беруге мәжбүр етті. 2012 жылғы парламент сайлауында АҰК дауыстардың 7,1 пайызын алып, 7 орынға ие болды. Тер-Петросянның партиясы келесі сайлауда осы орындарды жоғалтып, содан бері парламентке өте алмады. Ол 2021 жылдың маусымында өткен мерзімінен бұрынғы парламент сайлауында АҰК тізімін басқарды, бірақ партия тағы да парламентке өте алмады.

Ерте өмір және білім

Тер Петросян 1945 жылдың 9 қаңтарында Сирияның Алеппо қаласында, Хатай аймағында (қазіргі Түркияның оңтүстігінде) Мұса Дағ маңында тұратын дін қызметкерлерінің ұзақ буынынан тараған армян отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Армения геноциді кезінде Сирияға қашуға дейін Мұса Дағтағы қарулы қарсылыққа қатысты. Оның үш бауыры болды: Телман (1936–1997), Петрос (1938–2013) және Камо (1948 жылы туған), сондай-ақ кіші әпкесі Искухи (1953–2015). 1969 жылы Ереван мемлекеттік университетінің Шығыстану факультетін бітірді. 1972 жылы Ленинград мемлекеттік университетінде аспирантураны аяқтады. 1987 жылы сол университетте докторлық диссертациясын қорғады. 1972 жылдан 1979 жылға дейін Тер Петросян Армения Ғылым академиясының Манук Абегян атындағы әдебиет институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ол 30-дан астам кітаптың, армян, француз және орыс тілдерінде 80-ге жуық ғылыми мақаланың, сондай-ақ көптеген саяси жарияланымдардың (сөздер, мақалалар, сұхбаттар, баспасөз конференциялары және т.б.) авторы. Тер Петросян мен Манукян басшылығымен Қарабақ қозғалысы тек Таулы Қарабақты Армениямен біріктіру мәселесімен ғана айналысудан демократиялық өзгерістерге бағытталған кең қозғалысқа айналды. 1990 жылдың ортасында жаңа құрылған армян жасақтары мен кеңестік күштер арасындағы қақтығыстар күшейген кезде, кеңестік көшбасшы Михаил Горбачев Тер Петросянға жасақтарды қарусыздандыруға қысым жасады. Тер Петросян келісті, бірақ жасақтар Таулы Қарабақтағы қызметін жалғастырды. Армения тәуелсіздікке қадам басқанда, 1991 жылдың мамырында Арменияның ішінде де, Әзірбайжанмен шекарада да жаңа қақтығыстар орын алды, ал кеңестік әскерлер Әзірбайжанның кейбір аудандарынан армян ауылдарын көшіру операциясын жүргізді. 1992 жылдың 28 қаңтарында Армения үкіметі «Армения Республикасының Қорғаныс министрлігі туралы» тарихи қаулыны қабылдады, ол Армения Қарулы Күштерін ресми түрде құрды. 1992 жылдың жазында «Горанбой операциясы» басталғаннан кейін армян күштері ауыр шығынға ұшырады. Тер Петросян қорғаныс министрі Вазген Саргсянды қызметтен босатып, 1992 жылдың қазан айынан 1993 жылдың наурызына дейін Саргсян қорғаныс істері жөніндегі президенттік кеңесші және Арменияның шекаралық аймақтарына президенттік елші болып тағайындалды. Тер Петросян оның бұрынғы қарсыласы Вазген Манукянды осы лауазымға тағайындады. Вазген Манукянның айтуынша, Тер Петросян бірнеше рет Армения әскерінің Таулы Қарабақтағы операцияларға қатысу деңгейі туралы толық ақпарат бермеген. 1993 жылдың сәуір айының басында армян күштері бастапқы даулы аймақтардан тыс орналасқан Келбаджар қаласын басып алды, бұл қақтығысқа халықаралық назар аударды. Түркия Армениямен шекарасын жапты, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл әрекетті айыптайтын резолюция қабылдады. Вазген Манукян 1993 жылдың тамыз айында қызметтен босатылды. 1993 жылдың жазында армян күштері тағы да аумақтарды басып алды және тамыз айына қарай Физули, Джебраил және Зангеланды бақылауға алды. Тер Петросянның президенттік кезеңіндегі әскери шығындар соғыстың нәтижесіне және армияның құрылуына үлкен әсер еткені бағаланды. 1994 жылдың басына қарай екі ел де соғыстан қирады. 5 мамырда Бишкек протоколына Таулы Қарабақ, Армения және Әзірбайжан парламенттерінің басшылары қол қойды. Арменияның қолдауымен Таулы Қарабақ Республикасы бұл жерлерді де-факто бақылауына алды. Соғыс 1994 жылдың мамырында Армения, Әзірбайжан және Таулы Қарабақ Республикасының өкілдерімен атысты тоқтату туралы келісімге қол қоюмен Арменияның жеңісімен аяқталды. Тер Петросянның Түркиямен қалыпты қарым-қатынас орнатуға жасаған күш-жігеріне қарамастан, оның ішінде Түркия арқылы Арменияға Еуроодақтан бидай тасымалын ұйымдастыру және Анкарада Түркия президенті Тургут Өзалдың қосылу рәсіміне қатысу, 1993 жылдың сәуірінде армян күштерінің Келбаджар ауданын басып алуы Түркиямен қарым-қатынасты нашарлатты. Сол айда Түркия Армениямен шекарасын жапты. Кейін «Дро тобы» деп аталған, ARF-тің құпия қанаты деп саналатын 31 ARF мүшесі тұтқындалды және үкіметті құлатуға, бірнеше кісі өлтіруге және есірткі саудасына қатысқандары үшін айыпталды; барлығы кінәлі деп танылды. Тер Петросянның орнына келген Роберт Кочарян Тер Петросян кеткеннен кейін көп ұзамай ARF-қа тыйым салды. Оның қайта сайлануы оппозиция тарапынан сайлау алаяқтығы туралы айыптаулармен және көптеген халықаралық бақылаушылардың қолдауымен күлді. 1996 жылдың 25 қыркүйегінде Ереванда сайлау нәтижесіне наразылық білдіру үшін 200 мыңға жуық адам жиналды, содан кейін парламент ғимараттарына шабуыл жасап, Вазген Манукян сөйлегеннен кейін парламент спикері мен оның орынбасарын сапалап ұрды. Сирадегянның сөзіне сүйенсек, «барлық мемлекеттік аппараттық құрылым моральдық тұрғыдан құлдырап, паралич болып, үш ай бойы үкімет құрылмады». Левон Тер Петросян президенттік лауазымнан кеткен кезде өзін Израильдің қайтыс болған премьер-министрі Ицхак Рабинмен салыстырып, елді тұрақсыздандырмау үшін кетіп отырғанын мәлімдеді. 2021 жылы отставкаға берген себептерін баяндағанда Тер Петросян Вазген Саргсян мен Кочарянның егер ол отставкаға кетпесе «азамат соғысына дайын екенін» айтты.

Қайта оралу

Тер Петросян отставкаға кеткеннен кейін көпшілік алдында сирек пайда болды және бұқаралық ақпарат құралдарымен байланыстан қашып жүрді, бірақ 2003 жылдың ақпан айында өтетін жалпы сайлауда Армения президенті лауазымына кандидат болары туралы әртүрлі болжамдар айтылды. Оның орнына ол өзінің уақытын ғылыми зерттеулерге жұмсады. 2005 және 2007 жылдары "Крестоносцы и армяне" (Крестоносцы и армяне) атты екі томдық тарихи еңбегін жариялады. Социал-демократиялық Хунчакиан партиясы, Жирайр Сефилианның "Азадакрүм" қозғалысы, "Жаңа уақыт" партиясы және Раффи Ованнисянның "Мұрагерлік" партиясы.

Наразылықтар

2008 жылдың 19 ақпанында өткен сайлаудың ресми қорытындысы Тер Петросянды 21,5% дауыспен екінші орынға шығарды. Ол және оның жақтастары үкіметті сайлауды бұрмалауда айыптап, жеңіске жеткендерін мәлімдеді. 20 ақпаннан бастап ол Ереванда ондаған мың жақтасымен үздіксіз наразылықтарды ұйымдастырды. 1 наурыздың таңғы сағаттарында, лагерьде қару-жарақ бар деген хабарламадан кейін, билік наразылықшылар тіккен шатырларды тексеруге кірісті. Содан кейін құқық қорғау органдары жүздеген наразылықшыларды күшпен таратып жіберді. Тер Петросян де-факто үй қамауына алынды, оған үйінен шығуға рұқсат берілмеді, бірақ билік бұл айыптауларды кейіннен жоққа шығарды. Бірнеше сағаттан соң, Мясникян алаңында ондаған мыңнан астам наразылықшылар жиналып, үкімет әрекетіне қарсылық білдірді. Полиция көпшіліктің үлкен санына шыдамады және кері шегінді. Президент Кочарян сағат 17:00-де төтенше жағдай режимін енгізіп, армияны елордаға кіргізуге рұқсат берді. Түнде бірнеше мың наразылықшылар қанағаттандырылмаған муниципалдық автобустарды пайдаланып, баррикадалар құрды. Қақтығыстар нәтижесінде сегіз наразылықшы және екі полицей қаза тапты. Тер Петросян 2 наурызда сағат 23 шамасында телефон арқылы жақтастарына үндеу жасап, одан әрі құрбан болмас үшін үйлеріне қайтуға шақырды.

Армян ұлттық конгресі

2011 жылы Тер Петросян Арменияда аймақтық наразылық толқынының бір бөлігі ретінде болған көтерілістерде қайтадан жетекші рөл атқарды. Наразылықтар басталар алдында екі жыл бұрын құрылған Армян Ұлттық Конгресі оппозициялық блогының басшысы Тер Петросян, 2008 жылғы даулы сайлауда сайланған президент Серж Саргсянды "заңсыз" деп айыптап, саяси тұтқындарды босатуды, үкіметтің отставкасын және 2008 жылғы 1 наурызда он адамның қаза болуына себеп болған зорлық-зомбылықты толыққанды тергеуді талап етті.

2012 жылғы парламент сайлауы

Левон Тер-Петросян 2012 жылғы парламент сайлауында Армения Ұлттық Конгресін (АҰК) жетектеді. АҰК жалпы халық дауысының 7,08% (106 903) дауысын алды.

2013 жылғы президенттік сайлау

ANC 2012 жылдың 22 желтоқсанында өзінің съезін өткізді. Тер Петросян армян қоғамында батысшыл және орысшыл топтардың таралуы туралы айтты, ал саяси партиялар оларды "қауіпті күштер" деп атады. Тер Петросян 2013 жылдың ақпан айында президенттікке кандидат болатынын жарияламады. 2012 жылдың 25 желтоқсанында өткен съезден кейін бірнеше күн өткен соң Тер Петросян "Чоррорд Инкнишханутюнға" сұхбат беріп, сайлауға қатыспайтынын мәлімдеді. Ол: "Менің кандидатурамды қолдағандар мен қарсылар ондаған аргумент келтірді, бірақ ең маңыздысы еске алынбады. 68 жастағы адам өз халқына құрметпен қараса, президенттік лауазымға таласа ала ма? Мұндай жағдайлар дамыған демократиялық елдерде сирек кездеседі – барлық билік қылмыскерлердің қолында жинақталған", – деді. ANC 2012 жылдың 27 желтоқсанындағы ресми мәлімдемесінде алдағы президенттік сайлауға ешқандай түріде қатыспайтынын айтты. ANC сайлауға қатысуды "заңсыз режимді заңды ету" деп мәлімдеді. Тер Петросянның белсенді саясаттан кетуі мүмкін деген қауесеттер оның 25 желтоқсандағы мәлімдемесінен кейін тез тарады. Армения газеттері ANC спикері Левон Зурабян оның орнын баса алады деп болжады. 2013 жылдың 7 ақпанында Тер Петросян "Чоррорд Инкнишханутюн" газетіне тағы бір сұхбат берді. Ол ANC-нің бұрынғы құрылымымен жұмыс істеуге болмайтынын мойындады. Одақта "ішкі шиеленістер" бар екенін мойындап, "Конгрестің әртүрлі саяси күштерін және партиялық емес тұлғаларын бірыңғай саяси партияға біріктіруге" шақырды. Президенттік сайлау 2013 жылдың 18 ақпанында өтті. Ереван орталығындағы сайлау учаскесінде дауыс берген Тер Петросян журналистерге "Армения Республикасының мүддесі үшін" дауыс бергенін айтты. Ресми нәтижелерге сәйкес, үкіметтегі Серж Саргсян 58%-дан астам дауыспен жеңіске жетті. Оппозицияның басқарушы үміткері Раффи Ованнисян 37% дауыс алып, жеңіске жеткенін мәлімдеді және келесі күні жаппай наразылық акциясын бастады. 2013 жылдың 23 ақпанында Тер Петросян Пан-армян ұлттық қозғалысы партиясының съезіне жиналғандарға сөз сөйледі. Ол Ованнисян сайлауда жеңіске жеткенін мәлімдеді және үкіметтегі Саргсянды сайлауды бұрмалауда айыптады. Ованнисянның сайлаудан кейінгі наразылықтары туралы Тер Петросян: "Мен сөздерді көріп отырмын, мен мәлімдемелерді көріп отырмын, бірақ іс-қимыл жоқ, іс-қимыл жоспары жоқ", – деді. 2013 жылдың 13 сәуірінде Армения Ұлттық Конгресі 18 бастапқы партиядан тұратын одақтан Пан-армян ұлттық қозғалысының негізінде бірыңғай партияға ресми түрде айналды. Тер Петросян құрылтайдағы сөзінде Ованнисянды наразылық акциясында саяси күн тәртібі болмағаны үшін кінәлады. Атап айтқанда, Тер Петросян: "Сайлаудан кейінгі қазіргі кезеңде біз саяси процестерден басқаның бәрін көрдік", – деді.

2013 жылғы Ереван сайлауы

ANC, қазір одақ емес, партия, 2013 жылғы Ереван қалалық кеңесі сайлауына жеке қатысты. Олардың тізімін Ереванның бұрынғы мэрі Ваган Хачатрян бастады. ANC 6% шегінен өте алмады, тек 1,2% ғана жинады.

2021 жылғы кезектен тыс парламент сайлауы

Тер Петросян 2021 жылдың маусым айында өткен мерзімінен бұрынғы парламент сайлауында АҰҚ-тың сайлау тізімін жетекшілік етті. АҰҚ 2021 жылғы сайлауда 19 647 дауыс жинады, бұл дауыс берушілердің 1,54% құрайды, парламентке өту үшін қажетті 5% шегінен төмен.

2020 жылғы Таулы-Қарабах соғысы және оның салдары

2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы кезінде Тер Петросян Арменияның бұрынғы президенттері Роберт Кочарян мен Серж Саркисянмен, сондай-ақ Таулы Қарабақ Республикасының бұрынғы президенттері Аркадий Гукасян мен Бако Сахакянмен кездесіп, ахуалды талқылады. 2020 жылдың қазан айында Кочарян мен Тер Петросян премьер-министр Никол Пашиняннан оларға арнайы келіссөзшілер ретінде Мәскеуге баруға рұқсат беруін сұрады. Пашинян олардың Мәскеуге барып, ресейлік шенеуніктермен кездесу туралы өтінішін қабылдады, бірақ оларды ресми келіссөзшілер ретінде жібермеді. Алайда, Кочарян COVID-19 тестілеуінен оң нәтиже алғандықтан, сапар жоспарланбады. Ол премьер-министрдің өз еркімен отставкаға кетуін талап етті және оны, сондай-ақ оппозициялық кандидат Вазген Манукянды келісімге бармай, елді азаматтық қақтығысқа ұрындырды деп айыптады. 2021 жылдың 5 мамырында Тер Петросян бұл кездесудің мақсаты 2021 жылғы Армения парламенттік сайлауында премьер-министр Пашинянды жеңу үшін бұрынғы президенттердің (оның көп жылдық саяси қарсыластарының) арасында сайлау альянсын құру туралы ұсыныс жасау болғанын мәлімдеді.