Кіріспе

Армения саясаты Арменияның парламенттік өкілді демократиялық республикасы шеңберінде жүзеге асырылады, онда Армения Президенті мемлекет басшысы, ал Армения Премьер-министрі – үкімет басшысы болып табылады және көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі Президент және Үкімет тарапынан іске асырылады. Заң шығару билігі Үкімет пен Парламентке жүктелген.

Тарих

Армения 1918 жылдың 28 мамырында Ресей империясынан Армения Республикасы ретінде тәуелсіздік алды, кейіннен Арменияның Бірінші Республикасы деп аталды. Тәуелсіздік алғанға дейін шамамен бір ай бұрын Армения қысқа ғұмырлы Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасының құрамында болды. Түрік шапқыншылығы және Арменияға совет әскерлерінің кіргені кезінде ауыр шығындарға ұшыраған Бірінші Республика үкіметі 1920 жылдың 2 желтоқсанында отставкаға кетті. Совет Ресейі елдегі билікті қайта орнатты, ол кейін Транскавказдық КСРО-ның құрамына кірді. 1936 жылы ТҚСРО таратылды және Армения Армян КСР деп аталған Совет Одағының құрамдас республикасы болды, кейіннен Арменияның Екінші Республикасы деп те аталды. Совет Одағының тарауы кезінде Армения халқы 1991 жылғы Армения тәуелсіздігі туралы референдумнан кейін тәуелсіздікке үлкен қолдау көрсетті. 1991 жылдың қазанында өткен президент сайлауында Левон Тер-Петросянға дауыстардың 83 пайызы берілді. 1990 жылы Ұлттық демократиялық одақ партиясы Армения Коммунистік партиясын жеңгеннен кейін ол Армения Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болып сайланды. Тер-Петросян 1996 жылы қайта сайланды. Таулы Қарабаққа қатысты саясатына халықтың наразылығы мен наразылық демонстрацияларынан кейін президент 1998 жылдың қаңтарында отставкаға кетті және оның орнына 1998 жылдың наурыз айында екінші президент болып сайланған премьер-министр Роберт Кочарян тағайындалды. 1999 жылдың 27 қазанында премьер-министр Вазген Саркисян, парламент спикері Карен Демирчян және тағы алты жоғары лауазымды шенеунік парламент отырысында қаза болғаннан кейін саяси тұрақсыздық кезеңі басталды. Осы кезеңде бұрынғы Армения Ұлттық қозғалысы үкіметінің өкілдері бастаған оппозиция Кочарянның отставкаға кетуіне әрекет жасады, бірақ сәтті болмады. 2000 жылдың мамырында Андраник Маргарян премьер-министр лауазымына қаза тапқан Вазген Саркисянның ағасы Арам Саркисянның орнына келді. 2003 жылы Кочарянның президент болып қайта сайлануы сайлауда алаяқтықтар жасалды деген кең таралған айыптауларға әкелді. Ол парламенттің рөліне қатысты конституциялық түзетулерді ұсынды, бірақ олар келесі мамыр айында өткен референдумда қабылданбады. Сол уақытта өткен парламенттік сайлауда Кочарянның партиясы парламентте өте күшті орынға ие болды. 2004 жылдың басында президенттің отставкаға кетуіне қатысты шақырулар күшейді, мыңдаған наразылар оған сенімсіздік білдіру референдумы өткізуді талаппен көшеге шықты. Армения үкіметінің мақсаты – Батыс үлгісіндегі парламенттік демократияны құру. Алайда, халықаралық байқаушылар 1995 және 2018 жылдар аралығында Арменияда өткен парламенттік және президенттік сайлаулардың, сондай-ақ конституциялық референдумның әділдігіне күмән келтірді, сайлау процесіндегі кемшіліктерге, сайлау комиссиясының ынтымақтастығының болмауына және сайлау тізімдері мен сайлау учаскелерін дұрыс ұстамауына назар салды. Армения Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының ең демократиялық елдерінің бірі және Кавказ аймағындағы ең демократиялық ел саналады. Арменияда адам құқықтарының сақталуы біркелкі емес және кемшіліктері бар. Полицияның қатыгездігі туралы хабарлар жиі жарияланбайды, ал байқаушылар айыпталушылардың жақын туыстары мен адвокаттарынан айырылып, жақсылыққа мойынсұну үшін зорлық-зомбылыққа ұшырағанын атап көрсетеді. Қоғамдық демонстрациялар көбінесе үкіметтің араласуынсыз өтеді, бірақ 2000 жылдың қарашасында оппозициялық партия ұйымдастырған митингтің ұйымдастырушысы бір айға қамауға алынды. Дін бостандығы әрқашан қолданыстағы заңмен қорғалмайды. Әдеттен тыс діни ұйымдар, әсіресе Ехоба куәгерлері кейде зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Армян апостол шіркеуінен басқа барлық шіркеулер үкіметте тіркелуі керек, ал дін тарату заңмен тыйым салынған, бірақ 1997 жылдан бері үкімет көбірек шаралар қолдануда. Арменияның Еуропа Кеңесіне қосылуына байланысты, үкімет ар-ожданға қарсылық білдіру саясатын өзгертуде. Армения ұлттық азшылықтарды қорғау бойынша жақсы көрсеткіштерге ие, олардың өкілдері (ассириялықтар, күрдтер, орыстар және езидтер) үшін Ұлттық Ассамблеяда төрт орын сақталған. Үкімет ішкі және халықаралық сапарларға шектеу қоймайды.

Парламенттік республикаға көшу

2015 жылдың желтоқсан айында елде референдум өткізіліп, Арменияның жартылай президенттік республикадан парламенттік республикаға өтуі мақұлданды. Нәтижесінде президенттің вето құқығы алынып тасталды және президенттік лауазымы парламент тарапынан жеті жыл сайын сайланатын номиналды лауазымға дейін төмендетілді. Президенттің ешқандай саяси партияға мүше болуына рұқсат жоқ және қайта сайлануға тыйым салынған. Конституциялық реформаны үшінші президент Серж Саргсянның 2018 жылы екінші президенттік мерзімін аяқтағаннан кейін премьер-министр болып билікті сақтап қалу әрекеті деп санайтындар болды. 2018 жылдың мамыр айында парламент оппозиция жетекшісі Никол Пашинянды жаңа премьер-министр етіп сайлады. Оның алдындағы президент Серж Саргсян үкіметке қарсы кең ауқымды наразылықтардан кейін екі апта бұрын отставкаға кетті. 2021 жылдың маусым айында мерзімінен бұрын парламент сайлауы өтті. Никол Пашинянның «Азаматтық келісім» партиясы 71 орынды жеңіп алды, ал бұрынғы президент Роберт Кочарян басқаратын «Армения» альянсы 29 орынға ие болды. Тағы бір бұрынғы президент Серж Саргсян айналасында біріккен «Құрметім бар» альянсы жеті орын жеңіп алды. Сайлаудан кейін Арменияның міндетін атқарушы премьер-министрі Никол Пашинян ел президенті Армен Саркисян тарапынан премьер-министр лауазымына ресми тағайындалды. 2022 жылдың қаңтарында Армения президенті Армен Саркисян конституция президентке жеткілікті билік немесе ықпал бермейтінін айтып, лауазымынан кетті. 2022 жылдың 3 наурызында Ваган Хачатурян парламенттік дауыс берудің екінші турында Арменияның бесінші президенті болып сайланды.

Заң шығарушы билік

Арменияның бірпалаталы Ұлттық жиналысы (Азғайын Жоғов) – Армения үкіметінің заң шығарушы органы. 2015 жылғы Армения конституциялық референдумына дейін ол бастапқыда бес жыл мерзімге сайланатын 131 депутаттан тұрды: 41 депутат бір мандатты округтерде және 90-ы пропорционалдық өкілдік бойынша сайланды. Ұлттық жиналыстағы пропорционалдық өкілдік орындары партиялық тізімдер бойынша, дауыс берушілердің жалпы санының кемінде 5% дауысын алған партиялар арасында бөлістіріледі. 2015 жылғы референдумнан кейін депутаттардың саны бастапқы 131-ден 101-ге дейін азайтылды және бір мандатты округтер жойылды.

Сыбайлас жемқорлық

Халықаралық ашықтық қорының 2021 жылғы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде Армения 49 ұпаймен әлемдегі 180 елдің ішінде 58-орынды иеленді (2020 жылғы көрсеткішпен бірдей), бұл елді 2020 жылы 60-орыннан жоғары көтерді. Халықаралық ашықтық қорының мәліметінше, Армения 2012 жылдан бері Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі бойынша айтарлықтай жақсарды, әсіресе 2018 жылғы төңкерістен кейін ел сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қадамдар жасады. Сондай-ақ, "Армения реформаларға біртіндеп көшті, нәтижесінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте тұрақты және оң нәтижелерге қол жеткізді. Дегенмен, сот тәуелсіздігін сақтау және тексерулер мен тепе-теңдік жүйесін қамтамасыз ету сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі маңызды алғашқы қадамдар болып табылады. Бұл күш-жігердің тиімділігіне соңғы Таулы Қарабақ жанжалының және одан кейін премьер-министр Никол Пашинянға қарсы атысты тоқтату келісіміне қарсы наразылықтардың нәтижесінде туындаған қазіргі саяси және экономикалық дағдарыс қосымша қиындық тудырады" делінген. 10 балдық шкала бойынша 2,9 балға дейін төмендеді (нақтырақ айтқанда, балл төмендеген сайын, сыбайлас жемқорлықтың деңгейі жоғарырақ деп есептеледі); Армения 2007 жылы 99-орыннан 180 елдің ішінде 109-орынға түсті (Аргентина, Белиз, Молдова, Соломон аралдары және Вануатумен бірдей деңгейде).