Кіріспе
Поэтикалық Эддадан өлең. Völuspá (сондай-ақ Vǫluspá, Vǫlospá немесе Vǫluspǫ́; көне норвеж тілінде: 'көруші әйел, völva пайғамбарлығы') – Поэтикалық Эдданың ең белгілі өлеңі. Ол әлемнің жаратылуы және оның болашақ аяқталуы мен одан кейінгі жаңару туралы айтады, бұл völva-ның Одинге баяндауы арқылы тыңдаушыларға жеткізіледі. Бұл скандинав мифологиясын зерттеудегі ең маңызды бастапқы көздердің бірі. Өлең Codex Regius және Hauksbók қолжазбаларында толық сақталған, ал оның бөліктері Прозалық Эддада цитаталанған.
Völuspá (also Vǫluspá, Vǫlospá or Vǫluspǫ́; Old Norse: 'Prophecy of the völva, a seeress') is the best known poem of the Poetic Edda. It tells the story of the creation of the world and its coming end and subsequent rebirth, related to the audience by a völva addressing Odin. It is one of the most important primary sources for the study of Norse mythology. The poem is preserved whole in the Codex Regius and Hauksbók manuscripts while parts of it are quoted in the Prose Edda.
Сақтау
Völuspá исландтық Codex Regius қолжазбасында (шамамен 1270 ж.) және Haukr Erlendsson's Hauksbók Codex-те (шамамен 1334 ж.) табылады, ал оның көптеген шумақтары Прозалық Эддада цитата келтіріледі немесе қайта баяндалады (жазылған шамамен 1220 ж., ең көне қолжазбасы шамамен 1300 ж.). Бұл дереккөздерде шумақтардың реті мен саны әртүрлі. Кейбір редакторлар мен аудармашылар материалды одан әрі өзгертіп құрастырды. Codex Regius нұсқасы әдетте басылымдардың негізі ретінде қабылданады.
Қысқаша мазмұны
Поэма "Хеймдаллдың ұлдарынан" (адамдардан) үнсіздік тілейді және Одиннен ежелгі жырларды оқуға рұқсат сұрайды. Ол ежелгі заманда туған, өзін тәрбиелеген алыптарды есінде сақтайтынын айтады. Содан кейін жаратылыс мифін баяндайды және Имирді атайды; әлемді жарату үшін Буррдың ұлдары теңізден жерді көтергенге дейін әлем тек сиқырлы бос кеңістік, Ginnungagap еді. Сосын Эсирлер Күн, Ай және жұлдыздарға орын тауып, күн мен түн айналымын бастау арқылы ғаламға тәртіп келтірді. Алтын ғасыр келді, онда Эсирлер көптеген алтынға ие болып, қуанышпен ғибадатханалар салдырып, құралдар жасады. Бірақ содан кейін Йотунхеймнен үш алып қыз келді, ал алтын ғасыр аяқталды. Эсирлер сосын кәрлілерді жаратты, олардың ішінде Моцонир мен Дуринн ең күштілері еді. Осы кезде поэманың он шумағы аяқталып, алты шумақ келеді, онда кәрлілердің аттары тізілген. Бұл бөлім, кейде "Dvergatal" ("Кәрлілер тізімі") деп аталады, көбінесе кейінен қосылған деп саналады және кейде редакторлар мен аудармашылар оны жіберіп алады. "Dvergatalдан" кейін алғашқы адам мен әйелдің жаратылуы айтылады және Yggdrasil, әлем ағашы сипатталады. Көрнекті әйел Гуллвейгтің өртелуін, бірінші "тектік" соғысқа әкелгенін және Эсир мен Ванир арасындағы күресте болған оқиғаларды еске алады. Ол Фрейяның алыптарға берілген уақытын еске алады, бұл көбінесе Гильфагининнің 42-ші бөлімінде айтылған алып құрылысшы туралы мифке сілтеме ретінде түсіндіріледі. Содан кейін ол Одинге өзінің кейбір құпияларын білетінін және білім алу үшін бір көзін құрбан еткенін айтады. Ол оған көзі қайда жасырылғанын және білім үшін оны қалай бергенін білетінін айтады. Ол одан бірнеше рет түсінгенін немесе одан әрі естігісі келетінін сұрайды. Codex Regius нұсқасында көрнекті әйел құдайлардың ең жақсысы және ең әдемісі Балдрдың өлтірілуін және Локи мен басқалардың дұшпандығын сипаттайды. Содан кейін ол құдайлардың қырылуын болжайды, онда от пен су тасқыны аспан мен жерді жабады, ал құдайлар өздерінің жауларымен соңғы шайқастарында күреседі. Бұл – "құдайлардың тағдыры" Рагнарёк. Ол шайқасқа шақыруды, көптеген құдайлардың өлімін және Одиннің өзін Fenrir, ұлы қасқырдың қалай өлтіргенін сипаттайды. Күннің күркіреп тұрған Тор, жердің қорғаушысы, әлем жыланы Жормунгандрмен күресіп жеңіске жетеді, бірақ жыланның уытынан құлап қалмас бұрын тоғыз қадам ғана баса алады. Видарр Фенрирге қарсы тұрып, оның жауын ашып, сосын найзасымен қасқырдың жүрегіне қадап өлтіреді. Фрейр құдай Суртрмен, отты қылышы бар алыппен шайқасады, ол қылыш күннен де жарқырап тұрады, ал Фрейр құлайды. Соңында өлім мен жойылудың күлінен қайтадан әдемі әлем туады, онда Балдр пен Ходр жаңа әлемде қайтадан өмір сүреді, ал жерде тұқым сеуіп тұрмастан молшылық өркендейді. Асылдар Хонирмен кездесіп, Идваволлдің алаңында Жормунгандр, өткендегі ұлы оқиғалар және рундық жазу туралы әңгімелеседі. Соңғы шумақта Нидхоггтың кенеттен пайда болуы сипатталады, оның қанаттарында мәйіттер бар, ал көрнекті әйел трансінен шығады.
Қабылдау
Вёлуспа әлі күнге дейін Поэтикалық Эдданың ең көп талқыланған өлеңдерінің бірі болып табылады және 10 ғасырға, Исландияның христиандануына дейінгі ғасырға жатады. Кейбір ғалымдар бұл мәтінде христиандық ықпал бар деп санайды, осы ретте Сибилла пайғамбарлықтарымен салыстырмалылықтарын атап көрсетеді. Генри Адамс Беллоус 1936 жылы "Вёлуспа" поэмасының авторы христиан дінін білгенін және оны өлеңге сіңіргенін мәлімдеді. Беллоус поэманы 10 ғасырға жатқызады, ол пұтқа табыну мен христиандықтың арасындағы кезеңдік уақыт болды, және екі дін де христиандық Исландияның ресми діні деп жарияланғанға дейін бірге өмір сүрген, ал ескі пұтқа табыну жеке өмірде сақталса, оған төзімділік көрсетілген. Бұл дәстүрлердің Скандинавия материгінен айырмашылығы, Исландияда белгілі бір дәрежеде сақталуына мүмкіндік берді. 2018 жылдың наурыз айында Кембридж университетінің ортағасырлық тарихшылары мен ғалымдары исландтық "Вёлуспа" поэмасының 961 жылға дейін жазылғанын, ал 939 жылы Элджа вулканының атқылауының шамамен заманауи шотын құрайтынын болжады. Зерттеушілер Элджа атқылауының көркем бейнесі Исландияның христиандануын жеделдету үшін мақсатты түрде қолданылғанын ұсынды. Кейбіреулер "Двергатал" бөлімінің және "барлығына билік ететін құдіретті" туралы бөлімнің поэмаға кейінірек қосылғанын айтады. "Вёлуспадан" алынған шумақтар "Викингтер" телесериалында ән түрінде орындалып, шайқас әндері ретінде қолданылады. 2012 жылғы Burzum тобының "Umskiptar" атмосфералық блэк-металл альбомы "Völuspáдан" мәтін алады. "Völuspáдан" әртүрлі шумақтар 2020 жылғы "Assassin’s Creed Valhalla" видео ойынындағы "Twilight of the Gods" әнінде пайдаланылады.
Тиісті әдебиет
Бугге, Соф (1867). Норрæn форнквæди. Кристиания: Маллинг. Интернетте қолжетімді
Дронке, Урсула (1997). Поэтикалық Эдда II том. Мифологиялық өлеңдер. Оксфорд: Кларендон баспасы. Эйстейн Бьёрнссон (ред.). Вёлуспа. Интернетте қолжетімді
Ганнелл, Терри және Аннетте Лассен, ред. 2013. Нордтық Апокалипсис: Вёлуспаға және Нордтық Сот күндеріне қатысты зерттеулер. Brepols Publishers. 240 бет. МакКиннелл, Джон (2008). "Вёлуспа және Пасха мерекесі", Альвиссмал 12:3–28. (PDF)
Сигурдюр Нордал (1952). Вёлуспа. Рейкьявик: Хельгафелл. Оласон, Вестейн. "Вёлуспа және уақыт". The Nordic Apocalypse: Approaches to Vǫluspá and Nordic Days of Judgement, 25–44 беттер. 2013 жыл. Торп, Бенджамин (ауд.) (1866). Эдда Сæмундр Хиннс Фрода: Самунд Зерттеушінің Эддасы. (2 том.) Лондон: Trübner & Co. Norroena Society басылымы Google кітаптарында онлайн қолжетімді.
Dronke, Ursula (1997). The Poetic Edda Volume II Mythological Poems. Oxford: Clarendon Press. Eysteinn Björnsson (ed.). Völuspá. Available online
Gunnell, Terry and Annette Lassen, eds. 2013. The Nordic Apocalypse: Approaches to Völuspa and Nordic Days of Judgement. Brepols Publishers. 240 pages. McKinnell, John (2008). "Völuspá and the Feast of Easter," Alvíssmál 12:3–28. (PDF)
Sigurður Nordal (1952). Völuspá. Reykjavík: Helgafell. Ólason, Vésteinn. "Vǫluspá and time." In The Nordic Apocalypse: Approaches to Vǫluspá and Nordic Days of Judgement, pp. 25–44. 2013. Thorpe, Benjamin (tr.) (1866). Edda Sæmundar Hinns Froða: The Edda Of Sæmund The Learned. (2 vols.) London: Trübner & Co. Norroena Society edition available online at Google Books