Кіріспе

Эфиопия мен Судан арқылы ағатын ірі өзен Көк Ніл (;; النيل الأزرق) – Эфиопиядағы Тана көлінен бастау алатын өзен. Ол шамамен Эфиопия және Судан арқылы ағып өтеді. Ақ Нілмен бірге, Нілдің екі маңызды саласының бірі болып табылады және жаңбырлы маусымда Нилге судың 85,6 пайызын қамтамасыз етеді.

Курс

Өзеннің бастауынан құйылысына дейінгі арақашықтығы әртүрлі дереккөздерде былай көрсетілген – . Бұл белгісіздік өзеннің Эфиопияның жоталы жерлеріне қазылған, шамамен бірнеше метр тереңдіктегі, іс жүзінде өткізбейтін шатқалдар арқылы ағатынымен байланысты болуы мүмкін. Эфиопия үкіметінің агенттігі – Орталық Статистикалық Агенттік жариялаған материалдарға сәйкес, Көк Нілдің жалпы ұзындығы шамамен , ал оның ішінде Эфиопия аумағындағы бөлігі – .

Эфиопияда

Көк Ніл Эфиопиядағы Тана көлінен бастау алады (онда оны Абай өзені деп атайды). Өзен көбінесе оңтүстікке қарай ағып, Тана көлінен шамамен ұзындығындағы қаңырға еніп, Эфиопияның солтүстігі мен оңтүстігі арасындағы саяхат және байланысқа зор кедергі келтіреді. Бұл қаңырды алғаш рет 1968 жылы Тана көлінен қаңырдың соңына дейін өзен бойымен бірінші рет түскен британдық команда "Ұлы каньон" деп атады; кейінгі салалану топтары оны "Нілдің Ұлы каньоны" деп атады. Эфиопияның ең ірі туристік орталықтарының бірі – Көк Ніл сарқырамасы (амхар тілінде: Tis Abay, сөзбе-сөз "үлкен түтін") осы қаңырдың басында орналасқан. Өзен Тана көлі мен Эфиопия-Судан шекарасы арасында көптеген салаларымен толығанша солтүстік-батыс Эфиопияны шарлайды. Оның сол жағалауындағы өзендер, ағыс бағыты бойынша, Ванқа, Башило, Валақа, Ванчет, Джамма, Мугер, Гудер, Агвел, Неди, Дидесса және Дабус өзендерін қамтиды. Оң жақтағы өзендер, сондай-ақ ағыс бағыты бойынша, Хандасса, Тул, Абая, Саде, Тамми, Ча, Шита, Суха, Муга, Гулла, Темча, Бахат, Катлан, Джиба, Чамога, Ветр және Белес өзендерін қамтиды.

Суданда

Содан кейін Көк Ніл солтүстік-батысқа қарай Суданға қарай ағады. Ол шамамен ағып, Эр Розеир қаласынан өтеді және Диндер өзенін оң жағасында қабылдайды. Хартумда Көк Ніл Ақ Нілмен қосылып, Нил ретінде Мысыр арқылы Александрия қаласындағы Жерорта теңізіне дейін ағады.

Су ағыны

Көк Нілдің ағысы маусымнан қыркүйекке дейінгі жаңбырлы маусымда ең жоғары деңгейге жетеді, бұл Нил суының 80-86% құрайды. Бұл өзен Мысырдағы Нилдің тасқынының маңызды себебі болды, ол Нил аңғарының құнарлылығына және ежелгі Мысыр мен мысыр мифологиясының дамуына әсер етті. 1970 жылы Асуан бөгетінің құрылысы аяқталғаннан кейін, төменгі Мысырдағы су тасқындары тоқтады. Жазғы муссон маусымында Көк Ніл Эфиопияның жоталарынан құнарлы топырақтың көп мөлшерін шайып алып, оны саз түрінде ағызды, нәтижесінде су қоңыр немесе қара түсті болады. Көк Ніл Мысыр халқының өмірі үшін маңызды: Нилдің ең ірі саласы ретінде, ол Нил су ағынының 85% -дан астамын құрайды. Ақ Нілден қысқа болғанымен, Мысырға жететін судың 59% -ы Эфиопия тауларынан Көк Ніл арқылы келеді. Бұл өзен Судан үшін де маңызды ресурс болып табылады, онда Розеирес және Сеннар бөгеттері елдің электр энергиясының 80% -ын гидроэлектростанциялар арқылы өндіруге мүмкіндік береді. Бұл бөгеттер Гезира схемасын суаруға да көмектеседі, ол жоғары сапалы мақта, сондай-ақ бидай және мал азығын өндірумен танымал. 2012 жылдың қараша айында Эфиопия өзендегі 6000 мегаватттық гидроэлектрлік бөгет – Grand Ethiopian Renaissance Dam құрылысын бастады. Бөгет Эфиопия экономикасын дамытуға септігін тигізеді деп күтілуде. Алайда, Судан мен Мысыр су көлемінің азаюы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді. Электр энергиясын өндіру 2022 жылдың ақпан айында басталды.

Еуропаның ертедегі зерттеулері

Эфиопиядағы Көк Ніл өзенін және өзеннің бастауын көрген алғашқы еуропалық – 1618 жылғы 21 сәуірде өзеннің бастауына жеткен испан иезуиті Педро Паэс болды. Дегенмен, өзін «Эфиопияның патриархы» деп атаған португалдық Жоао Бермудес 1565 жылы жарияланған естеліктерінде Тис-Абай шатқасының алғашқы сипаттамасын берді. XV ғасырдың соңында Эфиопияда тұрған көптеген еуропалықтар, мысалы Перо да Ковильян, Паэстен бұрын өзенді көрген болуы мүмкін, бірақ оның бастауына жетпеді. Нил өзенінің бастауын 1629 жылы португал иезуит миссионері Джеронимо Лобо, ал 1770 жылы шотланд саяхатшысы Джеймс Брюс де тапты. Еуропалық саяхатшылар Көк Нілдің Ақ Нілмен қосылған жерінен Тана көліне дейін Нилдің бағытын іздеуді жоспарлағанмен, Көк Ніл каньоны 1821 жылы Фредерик Кайло жасаған әрекеттен бері барлық тыраштандыруларды тоқтатты. Өзеннің осы бөлігін зерттеуге жергілікті емес адамның алғашқы күшті әрекеті 1902 жылы америкалық В. В. Макмиллан жасады, оған норвегиялық саяхатшы Б. Х. Дженсен көмектесті; Дженсен Хартумнан өзен жоғары қарай, ал Макмиллан Тана көлінен төмен қарай жүзді. Алайда, Дженсеннің қайықтары Судан мен Эфиопия шекарасына жақын Фамкадағы тасқынға тап болды, ал Макмилланның қайықтары суға жіберілгеннен кейін көп ұзамай қирады. Макмиллан 1905 жылы Дженсенді Хартумнан өзенге қарсы жүзуге шақырды, бірақ ол Тана көлінен 300 миль (483 км) қалып қойды. Роберт Чисман Эфиопияға келгенде таңғалысты. Ол «әлемдегі ең танымал өзендердің бірі, оның аты ежелгілерге жақсы белгілі» болған өзеннің жоғарғы ағысы өмірінде «картада үзіліс-нүктелі сызықтармен белгіленгенін» анықтады. Ол өзеннің жағалауымен және оның өткір каньоны арқылы емес, оны жоғарыдан, таулы жерлерден, іргелес елде 5000 миль (8047 км) атпен жүріп зерттеді.

Қазіргі күн

1950-1960 жылдары бірнеше каякшылар каньонның бір бөлігін басып өтті. 1968 жылы Хайле Селассиенің өтінішімен 60 британдық және эфиопиялық әскери қызметкерлер мен ғалымдар тобы Тана көлінен Судан шекарасына жақын жерге дейін өзенді толығымен алғаш рет төменге түсті. Бұл қиын ағыстарды басып өту үшін команда арнайы жасалған Avon үрмелі қайықтары мен Корольдік инженерлердің шабуылдық қайықтарын пайдаланды. 1970 және 1980 жылдардағы рафтинг экспедициялары көбінесе өзен каньонының бір бөлігін ғана қамтыды. 1999 жылы жазушы Вирджиния Морелл мен фотограф Невада Вир Тана көлінен Суданға дейін рафтинг саяхатын жасады және кейіннен олардың саяхаты туралы деректі фильм шығарды. 2000 жылы америкалық және National Geographic журналының оқырманы Кеннет Френц National Geographic үшін Невада Вир түсірген суретін көріп, ол "Бейбітшілікке көпірлер" атты қайырымдылық қорына негіз салуға себеп болды. Суретте Екінші дүниежүзілік соғыста зардап шеккен көпір бейнеленген, оның екі жағында 10 адамнан арқанмен тартысып, қауіпті жарықтың үстінен өтіп жатыр. Бұл тарихи көпір шамамен 1660 жылы император Фасилидес тарапынан салынған, ал римдік көпір салу технологиясы 1507 жылы мұсылман басқыншыларымен болған шайқаста португалдық әскерлермен Эфиопияға әкелген. 2001 және 2009 жылдары "Бейбітшілікке көпірлер" еріктілері АҚШ-тан Көк Нілдегі бұзылған көпірді жөндеу үшін саяхат жасады және кейіннен су тасқынына төзімді жаңа аспалы көпір салды. 2004 жылдың 28 сәуірінде геолог Паскуале Скатурро және оның серігі, каякшы және деректі фильмдер режиссері Гордон Браун Көк Нілді толығымен басып өтуге қол жеткізген алғашқы адамдар болды. Олардың экспедициясына басқа да адамдар қатысқанмен, Браун мен Скатурро ғана саяхаттың соңына дейін экспедицияда қалды. Олар өз оқиғаларын IMAX камерасы және екі қолға ұсталатын бейнекамера арқылы жазды, осы оқиғаны "Нілдің құпиясы" атты фильмде және сол аттас кітапта бөлісті. 2005 жылдың 29 қаңтарында канадалық Лес Жиклинг және оның командаласы, жаңа зеландиялық Марк Таннер Судан мен Египеттегі Көк Ніл мен Нілді толығымен адам күшімен жүзіп өтуді аяқтады. Олардың саяхаты бес айға созылып, Эфиопия, Судан және Египет арқылы өтті. Олар азаматтық соғыс аймақтарында, қарақшыларға танымал аймақтарда жүзіп өткендерін және көптеген қауіп-қатерлер мен ағыстарға тап болғандарын айтады.