Кіріспе

Мұз балық аулауда қолданылатын жылжымалы құрылым. Мұз үйі немесе мұз сарайы – жыл бойы мұз сақтауға арналған ғимарат, көбінесе тоңазытқыш ойлап табылғанға дейін пайдаланылған. Олардың кейбіреулері жер астындағы бөлмелер болған, әдетте адамдар жасаған, тұщы су көлдері сияқты қысқы мұздың табиғи көздеріне жақын орналасқан. Бірақ көптегендері әртүрлі түрдегі жылу оқшаулағыштары бар ғимараттар болды. Қыс айларында көлдер мен өзендерден мұз және қар кесіліп, мұз үйіне әкеліп, жылу оқшаулағыш материалдармен (көбінесе сабан немесе арақ шаңмен) тығыздалған. Ол көптеген айлар бойы, көбінесе келесі қысқа дейін қатып, жаз айларында мұз көзі ретінде қолданылуы мүмкін еді. Мұздың негізгі қолданысы – азық-түлік сақтау, бірақ оны сусындарды салқындатуға немесе балмұздақ пен сорбет десерттерін дайындауға да пайдалануға болады. Мұз саудасының өркендеу кезеңінде, әдеттегі коммерциялық мұз сарайы 14 метрлік және 45 футтық (шамамен 14 метрлік) ғимаратта мұз сақтайтын.

Тарих

1780 жылға дейінгі сына жазуы тақташасында Мари патшасы Зимри Лимнің Месопотамияның солтүстігіндегі Терка қаласында бұрын ешбір патша салған емес мұз үйін салғандығы жазылған. Қытайда археологтар біздің заманымызға дейінгі 7-ғасырдағы мұз шұңқырларының қалдықтарын тапты, ал деректер бұл шұңқырлардың біздің заманымызға дейінгі 1100 жылға дейін пайдаланылғанын көрсетеді. Ұлы Александр б.з.б. 300 жылдары осы мақсатта қазылған шұңқырларда қарды сақтаған. Римде біздің заманымыздың 3-ғасырында қарды таулардан әкеліп, сабанмен жабылған шұңқырларда сақтап, қар сататын дүкендерден сатқан. Шұңқырдың түбінде пайда болған мұз, үстіңгі қардан қымбатқа сатылған.

Персия

400 жылға дейін б.з. парсы инженерлері шөлде яхчальдер салып жатты. Бұл құрылыста булану арқылы салқындату, сәулелену арқылы салқындату, күн қызыдырғышы және күндізгі жылу жинағыштары техникалары мұзды, азық-түлікті сақтау үшін, кейде мұз жасау үшін қолданылды. Су көбінесе қанаттан яхчальға бағытталды, ал жағдайлар қолайлы болғанда мұздап қатып, сақталды. Көбінесе кездесетін құрылымдар жер астындағы сақтау кеңістігі, көлеңкелі қабырғалар және мұз жинағыш алабы бар конус пішіндес болады. Ғасырлар бұрын салынған көптеген құрылыстар бүгінге дейін сақталған.

Ұлыбритания

Мұз үйі 1600 жылдары Ұлыбританияға әкелінді. Джеймс I 1619 жылы Гринвич паркінде алғашқы заманауи мұз үйін, ал 1625–1626 жылдары Хэмптон-Кортқа тағы біреуін салдырды. Хэмптон-Корт мұз үйі (немесе қар сақтау орны) 9 метр тереңдікте және 5 метр енде орналасқан, кірпішпен қапталған құдық болды. Оның үстін ағаштан салынған, сабанмен жабылған ғимарат жапты. Мұз үйлерінің түрлері мен дизайндары әртүрлі болды, бірақ британдық мұз үйлері көбінесе кірпішпен қапталған, күмбезді құрылыстар еді, олардың көп бөлігі жер астында орналасқан. Мұз үйлерінің дизайны уақытына және салушысына байланысты өзгерді, бірақ олар әдетте конустық немесе төменгі бөлігі дөңгелек болатын, еріген мұзды сақтауға арналған. Олардың көбінде еріген суды шығарып тастауға арналған дренаж жүйесі болды. Бұл идеяны Италияда осындай құрылыстарды көрген саяхатшылар Ұлыбританияға әкелген. Мұз үйлері мұз құдықтары, мұз шұңқырлары немесе мұз топырақтары деп те аталатын. Кейде аң қоймалары мен есікті қоймалары Ordnance Survey карталарында мұз үйлері ретінде көрсетілген. Шотландияның дәстүрлі құрылыстары бойынша сарапшы Брюс Уокердің пікірінше, елдік жерлердегі салыстырмалы түрде көп және көбінесе қираған мұз үйлері Шотландиядағы құпия туннельдер туралы көптеген аңызға себеп болды. 18 ғасырда мұз үйлерін салу көбейді, көбінесе ірі поместьелерде және олардың жерлерінде. Ұлыбританиядағы ең үлкен сақталған мұз үйі – Спей шығанағындағы Тугнет мұз үйі. Ол 1830 жылы салынды және Лондонға нарыққа жібермес бұрын Спей өзенінен ауланған лососьты қаптау үшін мұзды сақтауға пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939–1945 жылдары) ескі мұз үйлері жаңа мақсаттарға ие болды. Кейбіреулері мұз бен азық-түлік сақтау үшін пайдаланылса, ал басқалары, көбінесе жер астында орналасқан және берік салынғандықтан, бомбалаудан қорғанатын жайға айналды. Ол Лондон метросының Jubilee желісінен небары бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Бастапқыда қыс айларында Темза өзенінен алынған жергілікті мұзды сақтау үшін пайдаланылған, ол 1820 жылдары Норвегияның мұздаған көлдерінен импортталған мұзды сақтау үшін қолданылған мұз саудагері Уильям Лефтвичке тиесілі болды. Лондонның Кингс-Кросс аймағындағы қазіргі Лондон канал мұражайының астында екі коммерциялық мұз құдығы сақталған. Олардың диаметрі шамамен 9 метр, ал бастапқы тереңдігі 13 метрді құрады. Олар 1857 және 1863 жылдары швейцариялық кәсіпкер Карло Гатти салған.

Ирландия Республикасы

1985 жылы Ирландия Республикасының Дублин графтығында Арджиллан қамалының төменгі жағында бір жол табылды. Бұл жолдың бұрыннан қасқа үй екені белгілі болған, бірақ оның орны осы күнге дейін қайта ашылмаған еді. Ирландияда осыған ұқсас қасқа үйлер әлі де сақталған, мысалы, Килкенни округіне жақын Инистиогедегі Вудсток мүлігінде және Бойл қаласындағы (Роскомон округі) бұрынғы Рокингем мүлігінде, қазір Лоу Ки орман саябағында көруге болады.

Америка Құрама Штаттары

Мұз үйлер АҚШ-тың Жаңа Англия аймағының алғашқы экономикасының маңызды бөлігі болған мұз саудасына мүмкіндік берді, онда оңтүстік штаттарға және Кариб теңізіне сабанмен толтырылған кемелерде мұз тасымалдаған адамдар байлық жинады. Ең танымал – Фредерик Тюдор (Бостонның «Мұз патшасы» деп аталған), ол 19 ғасырдың басында Тюдор мұз компаниясын құрды. Қыс айларында мұз көл бетінен қиылып, көбінесе санамен мұз үйіне сүйреліп әкелінетін. Жаз айларында мұз сатушылар мұзды тұрғын үйлерге мұз арбаларымен жеткізетін, ал мұз қазіргі холодильниктерге ұқсас мұз сақтағышта сақталар еді. Үйлер мен кеңселерде суыту кеңінен таралған сайын мұз үйлер пайдаланудан шығып, үйге мұз жеткізу бизнесі 1960 жылдардың соңына қарай дерлік толығымен жойылды. Кішкентай мұз үйлер, көбінесе уақытша шатырмен немесе брезентпен жабылған құм қабатынан артық болмайтын, жергілікті шараларда, мысалы, жәрмеңкелерде пайдалану үшін мұз сақтауға қолданыла берді. Бүгінде күнделікті тұтынуға арналған мұздың көп бөлігі үй тоңазытқыштарында жасалады, ал көлемді мұз басқа бөлшек сауда тауарлары сияқты өндіріліп, таратылып, сатылады. Кем дегенде бір мұз үйі әлі де дәстүрлі әдіспен, Жаңа Англиядағы кемпингтерде туристік орталық ретінде жұмыс істеп тұр.

Техас және Американың оңтүстігі

Техаста бұрынғы мұз үйлер мәдени дәстүр болып саналады. Мұз саудагерлері азық-түлік пен суық сыра сату арқылы қызметін кеңейтті, осылайша ертедегі қолайлы дүкендер мен жергілікті жиналатын орындар пайда болды. АҚШ-та кең таралған 7 Eleven дүкендер желісі, бастапқыда U Tote'm Stores деп аталған, 1930 жылдары Хьюстон, Даллас және Сан-Антонио қалаларында Southland Ice Manufacturing Company сияқты мұз өндірушілер басқарған мұз үйлерден өркендеді. Southland компаниясы мұз бизнесінен қолайлы дүкендер корпорациясын құруға ұмтылған Оңтүстік Америкадағы жалғыз компания емес еді. Атлантадағы Munford Inc. компаниясы 20 ғасырдың басында Атлантик мұз және көмір компаниясы ретінде атпен жегілетін вагондардан мұз бен көмір сатудан бастау алды. 1970 жылдары Munford, Inc. Majik Market деген атпен үлкен дүкендер желісін басқарды (компания 1988 жылы сатылып, 1990 жылы банкротқа ұшырады). Техастың кейбір аймақтарында, әсіресе Сан-Антониодан және Техас таулы аймағынан Мексика шекарасына дейін, мұз үйлер ашық ауадағы барлар ретінде жұмыс істеді, ал "мұз үйі" сөзі суық сыра сатудан негізгі табыс көретін мекемелерді білдіретін сөзге айналды. Оңтүстік Техастағы мұз үйлер мен штаттың басқа бөліктеріндегі және Оңтүстіктегі мұз үйлер арасындағы айырмашылық аймақтың католицизмімен, терең тамырланған мексикалық мәдениетімен және неміс иммигранттарының ықпалымен байланысты.